این نوشته برای اولین بار در شماره ی اول مجله ی داخلی کانون سلام با نام «رهپویان» در اردیبهشت 1388 چاپ شد. این نوشته در این جا نیز وجود دارد.

نویسنده: امیرحسین مجیری
آداب تعلیم و تعلم در اسلام (ترجمه ی «منیه المرید فی آداب المفید و المستفید» - شهید ثانی[1]) ترجمه و نگارش دکتر سید محمد باقر حجتی – دفتر نشر فرهنگ اسلامی – زمستان 1365 – چ 13 – تهران
خلاصه ای از باب سوم «در مناظره و شرایط و آداب و آفات آن» (صص 501-555) [2]
مناظره و تبادل فکر و نظر در احکام دینی، بخشی از پیکرهی دین است که شرایط خاصی دارد. اگر کسی مناظرهای را با رعایت شرایط آن برقرار کند در برپایی مناظرهی صحیح (مانند پیشینیان) موفق بودهاست. (هدف پیشینیان از مناظره در مورد مسائل گوناگون، صرفا خدایی بودهاست. ایشان میخواستند با مناظره به حقایق عالم دست یابند.) مناظره برای خدا، شرایط خاصی دارد که این شرایط به شرح زیر میباشند:
هدف مناظره باید رسیدن به حق باشد؛ و اهمیتی ندارد که این حق، چه باشد. هدف اهل مناظره نباید به کرسینشاندن نظریهی خود و اثبات حقانیت خود باشد. (این هدف را جدال و ستیز و ریاکاری مینامند.[3])
یکی از نشانههای وجود هدف خدایی در مناظره، این است که مناظرهکننده اگر امیدی به تاثیر نظر خود ندارد، وارد مناظره نشود. و اگر بداند طرف مقابل حرف او را نمیپذیرد و حتا اگر اشتباهش معلوم گردد، دست از سلیقهی شخصی خود بر نمیدارد و زیر بار حق نمیرود، مناظره جایز نیست. (نتایج بد این کار در بخش بعد (آفات مناظره) بررسی میشود.)
برگزاری مناظره در صورتی جایز است که وظیفهی مهمتری در کار نباشد. زیرا اگر مناظره دربارهی امر واجب و به شکل مشروع باشد، «واجب کفایی» است. اما اگر یک «واجب عینی» (یا واجب کفایی مهمتر از مناظره) در کار باشد، مناظره جایز نیست. از جمله وظایف واجب (که مورد بیمهری واقع است.) «امر به معروف و نهی از منکر» میباشد.
توضیح این که در مناظره، مناظرهکننده ممکن است با منکراتی روبرو شود، یا راجع به مسئلهای بحث شود که هیچ وقت برای هیچ کس پیش نیاید و یا کم پیشآید و مورد نیاز واقع شود (مانند برخی دقائق علمی یا احکام جزیی دین)، و یا از گوینده یا شنونده، حالاتی سر زند که هر دو دچار گناه شوند (مانند ناسزا گویی، ایجاد محیط وحشت و ترس، آزار رسانی و کوتاهی نسبت به امور واجب (مانند دعوت به دوستی و محبت و نصیحت کردن مسلمانان)).
مناظره کنندگان، موظف به رعایت وظایف اخلاقی (مانند آن چه گفته شد: دعوت به دوستی و نصیحت) هستند. ولی متاسفانه در حین مناظره، ناخود آگاه از این وظایف، سر باز می زنند و گرفتار مشکلات گفته شده می شوند. در حالی که تصور می کنند، با هدفی خدایی به مناظره می پردازند.
مناظرهکننده در مناظرهی دینی، باید مجتهد باشد و طبق نظر خود، حرف بزند، نه نظر دیگران. در این حالت، اگر حق از زبان طرف مقابل گفته شد، از نظر خود دست بکشد.
کسی که مجتهد نشده، نمیتواند در حین مناظره، با نظر کسی که از او تقلید میکند، مخالفت کند. (وقتی در صورت آشکار شدن اشتباه بودن نظرش، نمیتواند از آن دست بکشد، مناظره فایدهای ندارد.) در این صورت، مناظره چه فایدهای دارد، وقتی مناظرهکنندهی غیرمجتهد حتا در صورت اثبات اشتباهش، دست از نظریهی خود بر نمیدارد و نظریهی مجتهد مقابل خود را نمیپذیرد؟
برای مجتهدین این اتفاق رخ دادهاست که متوجه شدهاند دلایل نظریهشان، سست و اشتباه بودهاست. مجتهدین در این حال، نظر خود را تغییر میدهند. (چنان چه این تغییر را در کتابها و حتا گاه در یک کتاب ایشان میبینیم.)
محدودهی بحث در مناظره باید وقایع مهم دینی یا مسائل قریب الوقوع باشد. در مناظره، مسئله ی روشن شدن حق مهم است. (نکته این که: مناظرهکننده نباید برای اثبات حق، سخن خود را بیش از اندازه طولانی کند.)
مناظره کننده نباید مغرور شود و فریب بخورد که بحث در مورد مسائل دور از ذهن و عجیب موجب تقویت نیروی استدلال میشود. (این تصور بیشتر برای کسانی پیش می آید که با اظهار فضل، شاد و دچار «حظ نفس» میشوند. بنابر این در تعریفها و مغالطهها و امثال اینها بحث میکنند. اگر حالات درونی این افراد بررسی شود، مشخص میشود که هدف آنها حتا همین تقویت نیروی استدلال هم نیست.)
برای مناظرهکننده، باید مناظره در مکان خلوت، بهتر از مناظره در جمع باشد. زیرا مناظره در خلوت، موجب تمرکز فکر و صفای اندیشه (برای درک حقیقت) میشود. مناظره در جمع، انگیزهی ریا و حرص در غلبه کردن بر طرف مقابل را (به هر دلیل باطلی) افزایش میدهد.
برای کسانی که اهداف فاسد دارند، پاسخ دادن به پرسشهای دیگران در خلوت، موجب سستی و کسالت میشود؛ اما برای همین کار در جمع، با هم رقابت میکنند و برای پاسخدادن در جمع، به فریبکاری و نیرنگ روی میآورند.
مناظرهکننده در راهِ یافتن حق، باید مانند کسی باشد که دنبال گمشدهی خود است و وقتی به حق دست یافت، باید اشک شوق بریزد و خدا را شکر کند. او نباید فرقی بین ظاهر شدن حق به دست خود یا به دست طرف مقابل ببیند. او باید به طرف مناظره، به چشم شریک و یاور نگاه کند، نه به چشم دشمن. بنابر این وقتی شریک او، حق را به او نمایاند، باید از او تشکر کند. (همان طور که اگر کسی راهی را به اشتباه به دنبال گمشدهی خود میرود و دیگری او را به راه درست، راهنمایی میکند، این راهنمایی شایستهی تشکر است.) حق و حقیقت گمشدهی هر مومن است.
بنابر این اگر حق به وسیلهی طرف مقابل آشکار شد، باید خوشحال باشد و از شریک خود تشکر کند، نه این که شرمسار شود و به مبارزه بپردازد.
مناظرهکننده نباید یاور و شریک خود را از دلیلآوردن باز دارد. بلکه باید به او کمک کند تا آن چه در ذهنش هست، بگوید. اگر مناظرهکننده، حق را لا به لای سخن شریک خود یافت یا فهمید که سخن او حق را اثبات میکند (گر چه خود او متوجه این امر نباشد.) باید از او قبول کند و خدا را شکر کند؛ زیرا هدف مناظره، رسیدن به حق است. حتا اگر حق میان سخنان ناموزون و ناهماهنگ باشد.
امثال این حرف که «این نظر - با توجه به برگشتن تو از نظر اولیهی خود - لازمهی سخن من نیست و نمیتوانی چنین بگویی»، دشمنی و لجاجت محض و خروج از دایرهی استواراندیشی است.
میبینید که بیشتر مناظرهها به دعوا و جدال محض تبدیل میشود. تا آن جا که معترض، دلیل میخواهد و مدعی با آن که دلیل را میداند، از سخن گفتن خودداری میکند. و در نهایت، جلسه از دشمنی و کینه پر میشود. بدیهی است که چنین مناظرهای خیانت به اسلام است و موجب ورود فرد به جمعی میشود که قرآن کریم آن جمع را به علت کتمان علم، نکوهش کردهاست.
باید با افرادی که استقلال علمی دارند، مناظره کرد تا مناظرهکننده – در صورتی که در پی حق است- بتواند از نظراتشان سود ببرد.
بیش تر مناظرهکنندگان از مناظره با دانشمندان و بزرگان علم دوری میکنند؛ زیرا میترسند حق در بیان ایشان باشد. بنابر این علاقه دارند با افرادی که از نظر علم پایینتر هستند، مناظره کنند تا بتوانند حس طمع خود را در ترویج باطل بر طرف مقابل تحمیل کنند.
علاوه بر این شرایط، آداب دیگری هم هست. اما شرایط گفتهشده، به شما در شناخت مناظره با هدف خدایی و شناخت افرادی که به خاطر خود یا اهداف ناروای دیگر مناظره میکنند، کمک میکند.
[1] (966) 965 – 911 ه. ق
[2] در نوشتار حاضر، فقط خلاصهای از بخش اول این باب (شرایط مناظره) بیان شدهاست. بخش بعدی انشاا... در شمارههای بعدی این نشریه به چاپ خواهد رسید.
[3] ر.ک فصول قبلی کتاب