این
فصلِ دیگریست
که سرمایش
از درون
درکِ صریحِ زیبایی را
پیچیده میکند.
بعضیها همه چیز را با «انضباط» میفهمند. بعضیها-شاید به خاطر ازدیادِ شگفتِ ایدهها- مدام پیِ تاریخ و ترتیب و سیرِ تطورند. میخواهند هر قطعه را بگذارند سر جایش و با خیالی آسوده به تماشای تصویرِ بینقص پازل بنشینند. بعضیها همه چیز را فقط با سنجهی دانشگاه بلدند بسنجند؛ در جستجوی «روش» و «علم». میخواهند در این هزارتو گم نشوند. بعضیها مهمترین آرمان زندگیشان «انسجام» است. همیشه از «التقاط» میترسند. منسجم مینویسند، منسجم سخن میگویند و دوست دارند -با وجود همهی موانع در این جهانِ آشفته- منسجم زندگی کنند.
منضبط و تاریخی و روشمند و منسجم همهشان شبیه هم کتاب میخوانند. شبیه هم با مسائل مواجه میشوند. همهشان از آشفتگی میهراسند. همهشان دنبالِ سیرِ مطالعاتی و اول کدام و آخر چه میگردند. عصر ایدئولوژیها انگار گذشته اما این آرمانِ انسجام، این بیزاری از فهمِ نامتقارن مسائل، این چارچوب دادن به هر چیز بیچارچوب من را یاد ایدئولوژیها میاندازد. و البته نه فقط ایدئولوژیها، یاد علم کلام در سطح کتابهای دینی مدرسه هم میافتم و یاد نوعی فلسفه؛ که انگار اینها همه با هم پدر و پدربزرگهای وضع کنونیاند.
صدای او، هنوز، پناهِ روزهای آشفتهی من است. او که در عصرِ حاکمیتِ بلامنازعِ ایدئولوژیها میزیست و خود انگار تمام عمرِ کوتاهش را پیِ ساختن ایدئولوژیای انقلابی و اسلامی و شیعی گذراند. مردِ نامسجمی که به ذهنها انسجام داد. مردی که میخواست مورخ باشد اما هیچ وقت به دایرهی مورخان راه نیافت. مردی که از «روش علمی» میگفت اما مقبول اهل علم نبود.صدای او، صدای آشفتگی و بیقراری و درد ماست.

شعر، علم نیست. ابطالناپذیر است. ادعاست. انشاست. و از انشا باید اعادهی حیثیت کرد. ما مدام به شاعران بزرگ برمیگردیم. خواسته و ناخواسته سخنانشان را دیگرگونه میفهمیم. شاعران میمیرند و باز زنده میشوند. دورهای کمفروغاند و زمانی میدرخشند. شعر را نمیشود یک بار خواند و کنار گذاشت. شعر ما را مجبور به بازگشت میکند. ما به هر بیانِ زبانورزانهی عاطفیِ خیالانگیزی برمیگردیم؛ خواه شعر شاعری، خواه صدای امید و آرمان ملتی که از حنجرهی سیاستمداری بیرون میزند. و شخصیتر از اینها: صدای به یادگارماندهی کودکیمان که اشک میریزیم و با کلماتی مخدوش گله میکنیم -بازگشت به این یکی محتاجِ قوتِ روحانی بیشتری است.
مدوّنان دیوانها، برای من، شخصیتهایی به غایت محترماند. کماند شاعرانی که خود دیوانهایشان را سامان داده باشند. اغلب میگفتهاند و میگذشتهاند یا دفترهای شخصی بیسامانی داشتهاند. علی ابن احمد ابن ابوبکر بیستون، کلیات سعدی را سامان داد و محمد گلندام دیوان حافظ را تدوین کرد.
در دههی شصت خورشیدی، در میان همهی آشفتگیها و گرفتاریها، جمعی که من نمیشناسمشان کنار هم آمدند و یکی از وسیعترین دیوانهای شعر فارسی را تدوین کردند. دیوانی سی و شش جلدی. در عصر نهادها و انسجامها و تقسیم وظیفهها نام «دفتر تدوین و تنظیم آثار معلم شهید دکتر علی شریعتی» بر آغاز کتابها حک شد و نام کوچک گردآورندگان از یاد رفت. شریعتی گفته بود و گذشته بود، نوشته بود و کنار انداخته بود. از پاریس نامه مینوشت و گله می کرد که پوران چرا جواب نامهی قبلیام را ندادهای؟ و نامهی قبلی پستنشده در کشوی میزش در پاریس جا خوش کرده بود. سامان دادن به آثار آدمی تا این حد بیسامان و فراموشکار کار کمی نیست.
بعضیها به جای «فلان کتاب خوب است»، میگویند «فلان کتاب علمی است». بعضیها وقتی میخواهند از گشت و گذار دفاع کنند، میگویند «تماشا هم مطالعه است». من هیچ وقت با اینها آبم در یک جو نرفته. از این هدر دادن کلمات هیچ خوشم نمیآید. کتاب خواندن و مطالعه خوب است اما تمام خوبی عالم منحصر در آن نیست. هیچ لازم نیست برای دفاع از گشت و گذار و تماشا برچسبِ مطالعه را رویش بچسبانیم. حالا اگر بر «مجموعه آثار دکتر علی شریعتی» -شاعری که وصیت کرده است دفتر شعرش را بسوزانند- برچسبِ «دیوان» را چسباندهام مرادم نه بزرگداشت اوست -در سالروز مرگش- و نه خوارداشتش -به رسمِ رایجِ زمانه. مرادم تنها توصیف مواجههای است شخصی با این انسان و با این کتاب. قصدم، اتفاقاً، نشان دادن جای درست قطعهی رهاشده است در این پازل بینهایت بزرگ. من این قطعه را اینطور دیدهام و این شکلی جایش را نشان میدهم.
شریعتی میمیرد و زنده میشود. نفرین میشنود و درود. از یاد میرود و به یاد میآید. از او میگذریم و به او برمیگردیم. ما از او رها نمیشویم. همانطور که از شاعرهای بزرگِ پیشین رها نشدهایم. قصد او، در بسیاری از کارهایش، اصلاً درگیر کردن ما نیست. صفحات بسیاری از دیوانِ بلندِ او در اصل رها و بلند بلند فکر کردن است. صفحاتی هم البته قصدی جز بر هم زدن ساختار اجتماعی موجود ندارد. آنچه در نهایت ساخته شده یکی از صمیمیترین دیوانهای فارسی است. زبانورزیای صادقانه و عاطفی؛ وَ حسبحالی بیپایان. شریعتی معتمد به نفسی ستودنی است که فرمِ بیان خودش را در خطابه یافته بود. گرچه همیشه یادآور میشد که معلم است و خطیب نیست. و همین یادآوری شناختش را از اهمیت «فرم» نشان میداد. اهل فکر بسیاری را دیدهام که راحت به سخنرانی تن میدهند، به مصاحبه تن میدهند، به یادداشت روزنامهای تن میدهند. انگار خیال میکنند داشتن دهان برای گفتن و داشتن دست برای نوشتن کافی است؛ هر نوع گفتنی و هر نوع نوشتنی. شریعتی مدام یادآوری میکند که سخنرانی فنی است و این فن بلدی میخواهد و به شکل خندهداری اصرار دارد که این فن را بلد نیست. شریعتی میداند که دهان داشتن برای خطیب شدن کافی نیست.
خودخواه بود و فقط به خودش فکر میکرد. در دفاع از خودخواهی در نیایش نوشته است. شباهتی غریب به جلال داشت. هر دو فقط از «خود» گفتند، فقط به خودشان و مسائل خودشان فکر کردند اما مخاطبانی بیشمار یافتند، صدای نسلی شدند و ما را از بنبستی نجات دادند. پیروزمندتر از آنانی که یک عمر به بهانهی اصلاحِ عمومی و نجاتِ جامعه خودشان را لگدکوب کردند و از یاد بردند.
ما حالا دوباره گرفتار بنبستیم. حق داریم که رهاکنندگان را دربندکنندگان میبینیم. طبیعی است که بنبستِ سخت و گره کور پنجاه سال پیش را نفهمیم. پنجاه سال بعد هم بنبست ما را نمیفهمند. اما ما برای شکستن این دیوار، برای باز شدن گلویمان، برای دیدن «خودمان» میتوانیم به رهاکنندگانِ از یاد رفته برگردیم. به شرطی که این بار پیچیدهتر تماشایشان کنیم.
۱۴۰۳.۰۳.۲۹