
با تیتر شروع کنیم. دو کلمه مهم در تیتر وجود دارد: مواجهه و دیگری. شاید اولش با خود بگویید که در هر مواجهه ای، دیگری هم حضور دارد و نوشتن [با دیگری] در تیتر چندان لزومی ندارد. حرف شما درست است که در هر مواجهه ای «دیگری» هم هست اما «دیگری» خارج از مواجهه با ما نیز وجود دارد. پس این کلمه در کنار کلمه «مواجهه» نیاز است که بیاید تا فراموش نشود و نقشش از یاد نرود.
نویسنده ایده هایش را در سه بخش و شانزده فصلِ مختصر نوشته است. بگذارید بند اول کتاب را بخوانیم:
عشاق، گاه با شور و اندکی هراس، وقتی فیلم نخستین مواجهه شان را در ذهن مرور می کنند، به خوش اقبالی خود پی میبرند. به راستی سرنوشتشان به مویی بند بود؛ ساعتی دیگر برای حرکت قطار، صندلی ای متفاوت در کوپه.... و چه بسا مسیر زندگیشان هرگز با یکدیگر تلاقی نمیکرد.
قرار است با این کتاب سفری را آغاز کنیم که در پایانش قطعا نگاه مان به اطراف مان تغییر خواهد کرد. می فهمیم چه چیزهایی روحمان را تغذیه میکند و یا چه موقعیت هایی از کف مان رفته است.
بخش اول. نشانه های مواجهه
مواجهه حالت خاصی است. در مواجهه احوالتمان متفاوت می شود، این دگرگونی یهویی و آنی در جانمان پدید می آید. مثلا چه دگرگونی ای؟ خب، یکی از احوالات مواجهه، آشفتگی است. وقتی با دیگری رو به رو میشویم که خود ما نیست پوسته مان ترک برمیدارد، متزلزل میشویم، چون تجربه زیسته ی متفاوتی از ما دارد و از دستمان می گریزد. این آشفتگی و تفاوتی که داریم خود ما را می سازد.
کنجکاوی نشانه ی دیگریست که خبر از مواجهه میدهد. کنجکاوی برای کشف دنیایت، میخواهم از تو بیشتر بدانم و در دنیایت بیشتر قدم بگذارم، میخواهم در جهانت قدم بگذارم که برایم ناآشناست و من مسافری از جهان دیگرم.
مواجهه میتواند خودش را همچون میل به آفرینش بازبنماید؛ من مجذوب چیزی میشوم که میتوانیم با هم بیافرینیم. حس آفرینش و خلق چیزی نو حس ماجرایی را در ما زنده میکند و ما را از خود فراتر میبرد. اینجاست که 3=1+1 میشود. آن چیزی که به تنهایی میتوانستیم بسازیم دیگر شور و شوق برایمان ندارد، گوهر آن چیزیست که با هم خواهیم ساخت.
و نشانههای دیگر. به میزانی که نشانه ها کمرنگ باشند یا اصلا خودشان را نشان ندهند، مواجهه از بین رفته است؛ انگار که دو پاره سنگ، دو برگ خشک سرگردان در باد، از کنار هم گذر کرده باشند.
بخش دوم. شرایط مواجهه
مواجهه با دیگری لوازمی عینی و ذهنی دارد که اگر اینها نباشند، بخت با ما یار نخواهد بود و تصادف هایمان به چیزی منجر نمی شود. به راستی مگر مواجهه جز همین دیدارها و اتفاقات تصادفی است که ممکن بود اینطور نباشند یا کلا رخ ندهند؟ شاید آن شب اگر به میهمانی نمیرفتم هیچگاه شریک عاطفی ام را نمیدیدم. شاید آن روز که رفتم آن استاد دانشگاه را ببینم و پروژه ای با او کار کنم استاد در دفترش نمی بود! پس مواجهه لوازمی دارد و در عین حال تصادفی است.
لازمه اول بیرون زدن از خانه است. برو بیرون، خودت را در معرض دیگران بگذار. خودت را به دست تصادفات بسپار. یک کاری کن، کاری متفاوت از عادت های هر روزه ات. اگر همیشه بعد از ظهرها به باشگاه میرفتی اینبار شب برو. بگذار زندگی برایت شرایط متفاوتی بیافریند و آدم های نویی جلویت بگذارد. این کنش توست که آینده را برایت میآفریند. بخش عینی ماجرا همین جاست؛ خودت را در معرض ناخواسته ها قرار بده.
نویسنده تذکر مهمی دارد؛ همین که بیرون بزنی کافی نیست. باید گشوده باشی. گشوده به چیزی که نمیدانی چیست و قرار است چگونه و کجا رخ بدهد. فرصت های معتبر و خوب همیشه آنطور که ما در ذهن خود می پرورانیم و انتظارش را داریم درِ خانه ما را نمیزنند. شاید درباره امیال و خواسته هایمان اشتباه کرده باشیم، چنین احتمالی را میدهید؟ گاهی کنار گذاشتن تصورات پیشین شرطِ رسیدن به خوشبختی است.
و شرط دیگر مواجهه این است که نقابی را که خودمان و دیگران بر چهره زده ایم برداریم. کمی بیشتر خودمان باشیم، ضعف ها و آسیب پذیریمان را آشکار کنیم تا بیشتر به دیگری حس نزدیکی بدهیم. وقتی نقاب را برمیداریم، تردیدها و ترس هایمان را پذیرا شده ایم و به دیگران فرصت می دهیم تا همدلیشان را نثارمان کنند.
آنچه ما را مجذوب میکند پیچیدگیهایی است که از این آسیب پذیری آشکار میشود، نه خودِ آسیب پذیری. آنچه ما را مجذوب میکند درهم تنیدگیِ نهانیِ قوت ها و ضعف هاست؛ پیچیدگی ای که همواره پشت نقابِ اجتماعیِ افراد پنهان میشود.
بخش سوم. زندگی حقیقی یعنی مواجهه
ما برای اینکه «خود» بشویم وابسته و نیازمند دیگرانیم. اما چرا و چگونه؟ چرا حتما باید دیگری وجود داشته باشد تا انسان تعریف بشود؟ معنای چنین زندگی ای چیست؟ شاید باید با بوبر هم صدا بشویم که گفت: «زندگی حقیقی یعنی مواجهه». ما تا اینجا متوجه شدیم که مواجهه وجود دارد و چه اهمیتی دارد، اما پاسخی برای چگونگی فرایند مواجهه و سرمنشا آن گفته نشد. نویسنده در بخش آخر طی 5 فصل خوانش های مختلفی را می آورد که میتواند سوال ما را پاسخ بدهد.
1/ خوانش انسانشناختی:
سوال این است که آیا مواجهه ویژگی خاص انسان است؟ مگر حیوانات مواجهه با محیط شان ندارند؟ مرگ و خطر و عشق را تجربه نمی کنند و در کنار هم نیستند؟ مگر همه انسانها و حیوانات از نیاهای مشترک نیستند و بر اساس نظریه تکامل توضیح پذیر نیستند؟ پس چه چیزی ما را از حیوانات جدا میکند؟ شهودمان تایید میکند که ضمن شباهت هایمان، ما با حیوانات متفاوتیم. اما چرا و چطور؟
روسو بخشی از جواب را در غریزه میداند؛ حیوانات غریزه بسیار قوی و در نتیجه کمال پذیری بسیار کمتری دارند. به سبب همین غریزه است که نوزاد حیوان کمتر از نوزاد انسان به دیگران وابسته است. انسان از همان ابتدا بسیار وابسته است و همین او را به سمت ارتباط گیری و بازشناسی سوق میدهد. انسان استعدادهایی دارد که می تواند آنها را شکوفا کند و شکوفایی تنها در ارتباط با دیگران حاصل می شود.
2/ خوانش اگزیستانسیالیستی:
شعار معروف دکارت یادتان هست؟ «می اندیشم پس هستم». شعار این فصل از مفاهیم سارتر گرفته شده و تصور میکنم شاعرانه تر است: «با تو مواجه می شوم، پس هستم». سارتر هم شناخت خود را به مواجهه و حضور دیگری گره میزند. سارتر نقش کنش را بسیار پررنگ می داند، آن کس و آن چیز که در نهایت همه چیز را می سازد و از ما برجای میماند کنش ها و کرده هایمان است. و البته کنش ها و زندگیمان در برابر دیگران است. ما از طریق دیگری «خود» میشویم. مواجهه، ما را از درون خودمان بیرون میکشد و به بیرون می افکند، اینطور بیشتر حس میکنیم که وجود داریم.
3/ خوانش دینی:
اینجا کییرکگور و بوبر بیشتر مطرح می شوند. در بیرون ما «دیگری بزرگ»ی وجود دارد که حقیقت وجودی همه چیز، از جمله انسان، است. دیگری بزرگ خداست؛ او که خارج از ماست و همه چیز را فراگرفته و در خود ما هم هست. ما از خویش بیرون میزنم تا به خدا روی آوریم. به سوی خدا حرکت میکنیم تا تکامل پیدا کنیم. برای مومنان مواجهه با انسانهای دیگر معنای نوع دیگری از مواجهه با خدا و بیرون آمدن از خویشتن است، مومن در همه جا خدا را جاری میبیند. برای این فصل چنین شعاری برازنده است: «به تو روی می آورم، پس هستم».
4/ خوانش روانکاوانه:
پای امیال و ریشه در کودکی در میان است! نوزاد که به دنیا میآید از همان ابتدا خودش را با دیگری یکی میبیند. در ابتدا این یکی انگار با مادر اتفاق می افتد. اما پس از مدتی نوزاد متوجه می شود که با مادرش یکی نیست. این اولین شکست است. کودک بار دیگر خودش را با افراد دیگری یکی می پندارد و هر بار شکست میخورد، هر شکست او را بیشتر به این نتیجه می رساند که هویت مستقلی دارد. این هویت در پی همین شکست ها و مواجهات است که شکل میگیرد.
این جدایی ها سبب فقدانی در ما میشود که میل به دیگری را در ما برمی انگیزد و انسان همیشه تلاش خواهد کرد این فقدان را پُر کند. این دیدگاه میخواهد بگوید که من و امیالم بی واسطه به هم نچسپیده ایم بلکه میان خود من و امیال من، «دیگران» جای دارند. دیگرانی که مواجههمان با آنها خیر از جدایی ها و شکست ها و موفقیت هایی که هر کدام روایت خود را دارد و تاثیری بر میل ما گذاشته است.
5/ خوانش دیالکتیکی:
میشود گفت این فصل نقدی است بر خوانش هایی که تا بحال از دیگری و مواجهه داشتیم. دغدغه و سوال اصلی در این فصل چنین است: آیا در ارتباطم با دیگری، او را ابزار خود نمیکنم؟ آیا هرچه ارتباط بیشتر شود، رابطهمان جای مواجهه را نمیگیرد و مواجهه را از بین نمیبرد؟
این فصل در ابتدا سعی می کند کلا مسئله ی مواجهه را نفی کند. اما نتیجه گیری نهایی این فصل را به خواننده میسپارم. سخن طولانی شد. بار دیگر مهمانتان میکنم به بخشی از کتاب و این معرفی را به پایان میرسانم:
گاه ناممکن است که در دل مواجهه، بین شیفتگیِ بیغرضانه به دیگری از یک سو، و این احساس که زندگیام به لطف او دگرگون خواهد شد از دیگر سو تمایز روشنی بگذارم.
امیرعباس دردانه/

