
گاهی یک سؤال ساده را بیش از حد پیچیده میکنیم:
چرا دانشآموزی که ساعتها درس میخواند، هنوز چیزی را که خوانده به یاد نمیآورد؟
چرا بعضی دانشآموزان با یک توضیح کوتاه یک مفهوم را میفهمند، اما بعضی دیگر حتی بعد از چند بار توضیح دادن هنوز سردرگماند؟
و چرا بعضی کلاسها، با وجود اینکه محتوای آموزشی یکسانی دارند، واقعاً یادگیری ایجاد میکنند و بعضی کلاسها فقط اطلاعات را از کتاب به دفتر و از دفتر به برگه امتحان منتقل میکنند؟
بخشی از پاسخ را باید در خود ذهن دانشآموز جستوجو کرد؛ در محدودیتهای حافظه، نقش دانش قبلی، اهمیت تمرین و نحوه شکلگیری مهارتها.
اما همه پاسخ اینجا نیست.
معلم و شیوه تدریس او هم بخشی از مسئلهاند.
در گفتوگویی درباره کتاب «چرا دانشآموزان مدرسه را دوست ندارند؟» بحث به همین نقطه رسید؛ اینکه برای بهتر شدن آموزش، باید هم ذهن انسان را بشناسیم و هم درباره چیزی که از معلم انتظار داریم، واقعبینانهتر فکر کنیم.
وقتی از «معلم خوب» حرف میزنیم، معمولاً یک تصویر آرمانی در ذهن داریم.
معلم تاریخ باید عاشق تاریخ باشد.
معلم ادبیات باید با شعر زندگی کند.
معلم ریاضی باید از حل کردن مسائل پیچیده لذت ببرد.
این تصویر جذاب است، اما همیشه با واقعیت مدرسه جور درنمیآید.
همه معلمها شیفته موضوعی که تدریس میکنند نیستند. بعضیها ممکن است بیشتر به انجام درست وظیفهشان فکر کنند تا اینکه بخواهند دانشآموز را با موضوع درس درگیر کنند.
پس شاید بهتر باشد سؤال را کمی تغییر دهیم.
به جای اینکه بپرسیم:
«چطور همه معلمها را عاشق درسشان کنیم؟»
بپرسیم:
«چطور میتوانیم به معلم کمک کنیم که حتی بدون این شیفتگی هم آموزش مؤثری داشته باشد؟»
یکی از ایدههای مطرحشده در گفتوگو این بود که شاید به جای اینکه از معلم انتظار داشته باشیم همزمان دهها مشکل آموزشی را حل کند، بهتر باشد یک هدف مشخص و جدی برای او تعریف کنیم.
یک مسئله.
یک دغدغه.
چیزی که بتواند در طول یک سال روی آن متمرکز شود و به تدریج در شیوه تدریسش تغییر ایجاد کند.
این نگاه شاید از شعار «معلم باید همهچیز را تغییر دهد» واقعبینانهتر باشد.
فرض کنید دو معلم قرار است یک درس ادبیات را تدریس کنند.
هر دو کتاب را میشناسند. هر دو قواعد دستور زبان را بلدند و هر دو میتوانند محتوای درس را توضیح دهند.
اما یکی از آنها تلاش میکند دانشآموز را با داستان، شخصیت، زبان و فضای اثر درگیر کند.
دیگری ممکن است همان درس را به مجموعهای از قواعد، نکات و تعاریف تبدیل کند.
در هر دو حالت، «محتوا» منتقل شده است.
اما آیا «یادگیری» هم اتفاق افتاده؟
این دو یکی نیستند.
معلم فقط مسئول انتقال اطلاعات نیست. باید بتواند اطلاعات را به تجربهای تبدیل کند که دانشآموز بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
گاهی یک داستان خوب، بیشتر از ده دقیقه توضیح مستقیم میتواند توجه دانشآموز را نگه دارد.
گاهی یک نقشآفرینی، مفهومی را که دانشآموز در کتاب نمیفهمد برایش قابل لمس میکند.
گاهی هم چند مثال ساده و مقایسه آنها با یکدیگر باعث میشود دانشآموز خودش الگو را کشف کند.
اینجاست که شناخت فرایند یادگیری اهمیت پیدا میکند.
یکی از مهمترین محدودیتهایی که در یادگیری باید جدی بگیریم، محدودیت حافظه فعال است.
ما نمیتوانیم هر تعداد اطلاعات پیچیده را همزمان در ذهن نگه داریم و روی همه آنها فکر کنیم.
تصور کنید دانشآموز در حال حل یک مسئله ریاضی است.
باید صورت مسئله را بفهمد، اطلاعات مهم را نگه دارد، روش حل را به یاد بیاورد، محاسبه انجام دهد و در عین حال حواسش باشد که مرحله بعدی چیست.
اگر همه این موارد برای او ناآشنا باشند، حافظه فعال خیلی زود تحت فشار قرار میگیرد.
اما دانشآموزی که دانش قبلی بیشتری دارد، وضعیت متفاوتی دارد.
برای او ممکن است چند اطلاعات کوچک به یک «واحد معنادار» تبدیل شوند.
این همان جایی است که مفهوم قطعهبندی اطلاعات یا Chunking اهمیت پیدا میکند.
وقتی دانش و تجربه بیشتری داریم، اطلاعات را بهتر به یکدیگر وصل میکنیم و لازم نیست هر جزء را جداگانه پردازش کنیم.
به همین دلیل است که یک فرد باتجربه گاهی کاری را بسیار ساده انجام میدهد، در حالی که همان کار برای یک تازهکار بسیار دشوار است.
یکی از اشتباههای رایج در آموزش این است که تصور کنیم همه دانشآموزان با یک نقطه شروع یکسان وارد کلاس میشوند.
اما اینطور نیست.
دو دانشآموز ممکن است یک متن یکسان را بخوانند و دو تجربه کاملاً متفاوت داشته باشند.
دانشآموزی که درباره موضوع اطلاعات قبلی دارد، ارتباط میان مفاهیم را سریعتر پیدا میکند.
برای دانشآموز دیگر، تقریباً همهچیز تازه است.
به همین دلیل، گاهی دانشآموزی که «باهوشتر» به نظر میرسد، الزاماً توانایی ذاتی بیشتری ندارد؛ ممکن است فقط دانش قبلی بیشتری در آن حوزه داشته باشد.
این موضوع برای معلم اهمیت زیادی دارد.
اگر دانشآموز پیشنیازهای یک مطلب را ندارد، اضافه کردن توضیحات بیشتر همیشه مشکل را حل نمیکند.
گاهی باید یک قدم به عقب برگشت و همان چیزی را ساخت که قرار بوده از قبل وجود داشته باشد.
در سالهای اخیر، کلمه «تمرین» گاهی تصویر ناخوشایندی پیدا کرده است.
تمرین زیاد را با حفظ کردن، فشار، خستگی و آموزش سنتی یکی میدانیم.
اما حذف تمرین هم راهحل نیست.
اگر دانشآموز هنوز در محاسبات پایه مشکل دارد، حل مسئلههای پیچیدهتر برایش دشوار خواهد بود.
اگر خواندن کلمات برای او نیازمند تلاش زیادی باشد، بخش قابل توجهی از توان ذهنیاش صرف خودِ خواندن میشود و انرژی کمتری برای فهمیدن متن باقی میماند.
تمرین در اینجا یک هدف مشخص دارد:
بعضی مهارتهای پایه باید آنقدر تثبیت شوند که دیگر تمام توجه دانشآموز را اشغال نکنند.
این همان چیزی است که میتوانیم «خودکارشدن» بنامیم.
رانندگی را در نظر بگیرید.
یک راننده تازهکار باید به فرمان، دنده، ترمز، آینه و مسیر توجه زیادی داشته باشد. اما بعد از مدتی بسیاری از این فرایندها بدون فکر آگاهانه انجام میشوند.
این خودکارشدن باعث میشود توجه راننده برای موقعیتهای پیچیدهتر آزاد شود.
در یادگیری هم چنین اتفاقی رخ میدهد.
اینجا یک سؤال مهم مطرح میشود.
اگر خودکارشدن خوب است، آیا بهتر نیست همه چیز را خودکار کنیم؟
سریعتر تصمیم بگیریم.
سریعتر کار کنیم.
عادتهای بیشتری بسازیم.
و تا جای ممکن به جای فکر کردن، اجازه دهیم مغز کارها را به صورت خودکار انجام دهد.
اینجا باید بین دو موضوع تفاوت بگذاریم.
خودکارشدن یک مهارت با خودکار زندگی کردن یکی نیست.
اینکه دانشآموز برای انجام یک محاسبه ساده مجبور نباشد تمام ظرفیت ذهنش را مصرف کند، اتفاق مثبتی است.
اما اینکه انسان تمام تصمیمهای زندگیاش را بدون توجه و تأمل و صرفاً بر اساس عادت انجام دهد، بحث دیگری است.
در گفتوگو، همینجا یک نقد جدی مطرح شد: فرهنگ امروز دائماً ما را به سمت سرعت و بهرهوری بیشتر هل میدهد.
بیشتر کار کن.
سریعتر انجام بده.
زمان را از دست نده.
بهرهوریات را بالا ببر.
اما زندگی فقط مجموعهای از کارهایی نیست که باید سریعتر انجام شوند.
گاهی لازم است مکث کنیم.
توجه کنیم.
ببینیم چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
بنابراین مسئله شاید «خودکارشدن» نباشد.
مسئله این است که بدانیم چه چیزی باید خودکار شود و چه چیزی نباید.
یک نکته دیگر هم مهم است: لازم نیست همه چیز را به یک اندازه تمرین کنیم.
معلم باید بتواند تشخیص دهد کدام مهارتها نقش زیربنایی دارند.
مثلاً اگر یک مهارت پایه، پیشنیاز چندین مهارت دیگر است، تثبیت آن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به جای اینکه دانشآموز را با صدها تمرین مشابه خسته کنیم، شاید بهتر باشد روی همان بخشهایی تمرکز کنیم که بیشترین اثر را روی یادگیریهای بعدی دارند.
به این مهارتها میتوان مثل «سنگبنا» نگاه کرد.
اگر سنگبنا درست ساخته نشده باشد، ساختن طبقات بالاتر هم دشوار خواهد بود.
گاهی در مدرسه به دنبال «کلاس فوقالعاده» هستیم.
کلاسی که همه دانشآموزان را هیجانزده کند.
اما یادگیری پایدار معمولاً نتیجه یک جلسه درخشان نیست.
ممکن است یک معلم یک جلسه بسیار جذاب برگزار کند و همه دانشآموزان را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر بعد از آن دوباره به روش قبلی برگردد، احتمالاً اثر آن جلسه محدود خواهد بود.
در مقابل، معلمی را تصور کنید که هر جلسه فقط کمی بهتر عمل میکند، اما این روند را برای چند ماه ادامه میدهد.
این تداوم میتواند اثر بسیار بیشتری داشته باشد.
یادگیری بیشتر شبیه ساختن یک مسیر است تا خلق یک اتفاق بزرگ.
به همین دلیل، فاصلهگذاری در تمرین و مطالعه اهمیت پیدا میکند.
اگر همه تمرینها را یکجا انجام دهیم، ممکن است در همان لحظه عملکرد خوبی داشته باشیم، اما این عملکرد لزوماً به معنای یادگیری پایدار نیست.
وقتی بین تمرینها فاصله ایجاد میکنیم، مجبور میشویم اطلاعات را دوباره از حافظه بازیابی کنیم.
همین تلاش برای بازیابی میتواند به ماندگاری یادگیری کمک کند.
پس گاهی «کمتر، اما در فاصلههای مناسب» از «زیاد و فشرده» بهتر است.
برای بهتر شدن یادگیری، همیشه به ابزارهای پیچیده نیاز نداریم.
گاهی چند تغییر ساده کافی است.
مثالهای بیشتری بزنیم.
به جای اینکه یک مفهوم را فقط تعریف کنیم، نمونههای مختلف آن را نشان دهیم و از دانشآموز بخواهیم شباهتها و تفاوتها را پیدا کند.
از داستان استفاده کنیم.
یک مفهوم تاریخی، علمی یا حتی اخلاقی وقتی در قالب یک روایت قرار میگیرد، میتواند برای دانشآموز قابل لمستر شود.
از نقشآفرینی استفاده کنیم.
دانشآموز به جای اینکه فقط درباره یک موقعیت بخواند، آن را بازی کند.
از دانشآموز سؤال بخواهیم، نه فقط جواب.
گاهی سؤال کردن از دانشآموز درباره اینکه «چه شباهتی بین این دو مثال میبینی؟» بیشتر از ارائه یک توضیح طولانی به یادگیری کمک میکند.
و مهمتر از همه:
هر فعالیتی باید دلیلی داشته باشد.
کلاس نباید صرفاً برای اینکه «فعال» به نظر برسد، پر از فعالیت باشد.
در نهایت، بحث به یک سؤال بزرگتر میرسد.
ما از مدرسه چه میخواهیم؟
اگر هدف مدرسه فقط انتقال اطلاعات باشد، میتوان فهرستی از مطالب تهیه کرد و از دانشآموز خواست آنها را یاد بگیرد.
اما اگر قرار است مدرسه به دانشآموز کمک کند بهتر فکر کند، مسئله حل کند، ارتباط برقرار کند و یادگیری را ادامه دهد، داستان متفاوت میشود.
در این حالت، معلم باید علاوه بر موضوع درسی خودش، تا حدی با فرایند یادگیری هم آشنا باشد.
بداند حافظه فعال محدود است.
بداند دانش قبلی اهمیت دارد.
بداند تمرین برای تثبیت مهارت ضروری است.
بداند همه چیز را نباید به یک اندازه تمرین داد.
بداند فاصلهگذاری میتواند به یادگیری پایدار کمک کند.
و شاید از همه مهمتر، بداند که خودکارشدن همیشه هدف نهایی نیست.
بعضی چیزها باید آنقدر تمرین شوند که خودکار شوند.
بعضی چیزها باید آنقدر جدی گرفته شوند که دربارهشان فکر کنیم.
هنر آموزش شاید دقیقاً در تشخیص همین مرز باشد.
اگر قرار باشد فقط یک چیز را در مدرسه تغییر دهید تا یادگیری بهتر شود، چه چیزی را تغییر میدهید؟
روش تدریس معلم؟
حجم تکالیف؟
نوع امتحانها؟
شیوه تمرین؟
توجه به دانش قبلی دانشآموز؟
یا شاید اصلاً تعریف ما از «یادگیری»؟
اگر معلم، دانشآموز یا والد هستید، تجربه شما چیست؟
به نظرتان بزرگترین مانع یادگیری در مدرسه چیست؟
در بخش نظرات بنویسید. شاید تجربه شما، سؤال یا حتی یک مخالفت جدی با این مقاله، ادامه همین بحث باشد.