شش ساعت سفر در میان سطرها؛ وقتی «قصههای مجید» به زندگی نوجوانها رسید
باشگاه کتابخوانی نوجوانان؛ فراتر از خواندن یک کتاب
امروز آخرین جلسه دوره ششساعته «سفر در میان سطرها» به پایان رسید؛ دورهای برای نوجوانهای ۱۳ تا ۱۵ ساله که در آن قرار بود «قصههای مجید» نوشته هوشنگ مرادی کرمانی را بخوانیم.
اما از همان ابتدا میدانستم قرار نیست فقط درباره یک کتاب حرف بزنیم.
قرار بود کتاب برای ما تبدیل شود به فرصتی برای فکر کردن، گفتوگو کردن و دیدن دوباره خودمان و دیگران.
برای همین، قصههای مجید فقط نقطه شروع بود.
چرا «قصههای مجید» را برای نوجوانها انتخاب کردیم؟
«قصههای مجید» به زندگی نوجوانی نزدیک است که اشتباه میکند، تصمیم میگیرد، گاهی عجله میکند، گاهی گرفتار احساساتش میشود و البته همیشه هم جواب درست را نمیداند.
همین ویژگی، کتاب را به فضای خوبی برای گفتوگو با نوجوانها تبدیل میکند.
در هر جلسه سعی کردیم به جای اینکه بپرسیم:
«پیام این داستان چیست؟»
سؤالهای دیگری بپرسیم:
اگر جای مجید بودی چه میکردی؟
آیا همیشه کاری که نیت خوبی پشت آن است، نتیجه خوبی دارد؟
اگر با تصمیم یک شخصیت مخالف باشیم، چطور میتوانیم مخالفت خودمان را توضیح بدهیم؟
اگر این اتفاق برای خودمان میافتاد، چه احساسی داشتیم؟
اینجا بود که قصه آرامآرام از روی کاغذ بیرون آمد و وارد زندگی بچهها شد.
نوجوانها قرار نبود شبیه هم فکر کنند
یکی از جذابترین بخشهای این دوره برای من، تفاوت بچهها بود.
یکی کمحرف و خجالتی بود.
یکی خیلی راحت حرف میزد و گاهی آنقدر با اعتمادبهنفس صحبت میکرد که باید برای دیگران هم فرصت حرف زدن ایجاد میکردیم.
یکی علاقه چندانی به کتاب نداشت و بیشتر برای گذراندن وقت آمده بود.
یکی عاشق کتاب بود.
یکی دوست داشت بهتر بخواند.
یکی به نوشتن علاقه داشت.
و یکی شاید فقط آمده بود تجربه متفاوتی داشته باشد.
این تفاوتها در ابتدا ممکن بود یک مشکل به نظر برسند؛ اما در نهایت تبدیل به یکی از نقاط قوت کلاس شدند.
چون قرار نبود همه به یک نتیجه برسند.
قرار بود هرکس چیزی را پیدا کند که برای خودش مهم است.
کتابخوانی چگونه به تمرین تفکر تبدیل شد؟
در این دوره تلاش کردیم کتاب را فعال بخوانیم.
یعنی فقط از کنار کلمات عبور نکنیم؛ بلکه مکث کنیم، سؤال بپرسیم، حدس بزنیم، مخالفت کنیم و برای نظرمان دلیل بیاوریم.
گاهی یک اتفاق ساده در داستان، تبدیل میشد به یک بحث طولانی.
مثلاً وقتی درباره تصمیم یکی از شخصیتها صحبت میکردیم، سؤال فقط این نبود که:
«کارش درست بود یا غلط؟»
بلکه میپرسیدیم:
چه انتخابهای دیگری داشت؟
اگر انتخاب دیگری میکرد چه اتفاقی ممکن بود بیفتد؟
کدام تصمیم پیامد بهتری داشت؟
این دقیقاً همان جایی بود که کتابخوانی با تفکر انتقادی و مهارت حل مسئله پیوند میخورد.
از قصههای مجید تا مهارتهای زندگی
در طول جلسات، موضوعاتی مطرح شد که شاید در نگاه اول ارتباط مستقیمی با کتابخوانی نداشته باشند:
مسئولیتپذیری
تصمیمگیری
حل مسئله
شناخت احساسات
همدلی
شنیدن نظر دیگران
مخالفت کردن با دلیل
دیدن یک مسئله از چند زاویه
شناخت بهتر خود
اما واقعیت این است که ادبیات میتواند یکی از امنترین فضاها برای تمرین این مهارتها باشد.
نوجوان میتواند درباره یک شخصیت داستانی صحبت کند، بدون اینکه مجبور باشد مستقیماً درباره خودش حرف بزند.
میتواند بگوید:
«اگر من جای مجید بودم...»
و شاید در همین جمله، چیزهایی درباره خودش کشف کند که اگر مستقیماً از او میپرسیدیم، هیچوقت نمیگفت.
وقتی درباره احساسات حرف زدیم
یکی از جلسات به احساسات شخصیتهای داستان اختصاص داشت.
سؤال ساده بود:
اگر جای این شخصیت بودی، چه احساسی داشتی؟
اما پاسخها ساده نبودند.
چون بچهها کمکم متوجه شدند یک اتفاق واحد میتواند برای آدمهای مختلف، احساسات متفاوتی ایجاد کند.
این تجربه کوچکی بود برای تمرین همدلی؛ اینکه قبل از قضاوت کردن دیگری، لحظهای تلاش کنیم دنیا را از زاویه دید او ببینیم.
مدرسه، خانواده و رابطه با دیگران در آینه داستان
قصههای مجید فقط درباره مجید نیست.
در دل داستان، میتوان درباره مدرسه، خانواده، رابطه بزرگترها و نوجوانها، اشتباه، تربیت، سختگیری، محبت و حتی نوع برخورد آدمها با یکدیگر صحبت کرد.
به همین دلیل بعضی از بحثهای کلاس، خیلی زود از داستان فاصله میگرفتند و به تجربههای روزمره نزدیک میشدند.
اما این فاصله گرفتن اتفاقاً برای ما مهم بود.
چون هدف این نبود که بچهها فقط بدانند در داستان چه اتفاقی افتاده است.
هدف این بود که از خودشان بپرسند:
«من اگر در چنین موقعیتی قرار بگیرم، چه میکنم؟»
مهمترین چیزی که در پایان دوره دیدم
در جلسه آخر، وقتی درباره تجربه این چند جلسه صحبت کردیم، برای من یک نکته بیشتر از همه اهمیت داشت.
هر دانشآموز چیزی متفاوت با خودش برده بود.
یکی بیشتر به کتاب علاقهمند شده بود.
یکی فهمیده بود میتواند نظر خودش را بهتر بیان کند.
یکی متوجه شده بود باید قبل از تصمیم گرفتن، پیامدهای انتخابش را ببیند.
یکی بیشتر به احساسات شخصیتها توجه کرده بود.
و شاید برای دیگری، همین که چند ساعت در یک جمع نشست، گوش داد و درباره یک داستان فکر کرد، تجربه ارزشمندی بود.
این برای من نشانه موفقیت دوره بود.
نه اینکه همه یک چیز یاد گرفته باشند؛
بلکه اینکه هرکس چیزی را که برای رشد خودش لازم داشت، با خودش برده باشد.
آیا هدف باشگاه کتابخوانی فقط کتابخوان کردن نوجوانهاست؟
شاید در ظاهر، هدف یک باشگاه کتابخوانی این باشد که نوجوانها کتاب بخوانند.
اما من فکر میکنم ماجرا میتواند عمیقتر باشد.
کتاب میتواند جایی باشد برای تمرین زندگی.
جایی برای اینکه نوجوان یاد بگیرد گوش بدهد، سؤال بپرسد، شک کند، دلیل بیاورد، اشتباه کند، نظرش را تغییر دهد و بفهمد که همیشه فقط یک پاسخ درست وجود ندارد.
این همان چیزی است که من از «سفر در میان سطرها» میخواستم.
خواندن → فکر کردن → گفتوگو کردن → تجربه کردن → ارتباط با زندگی
شش ساعت تمام شد؛ اما سفر ادامه دارد
امروز شش ساعت ما تمام شد.
«قصههای مجید» را خواندیم، درباره شخصیتها حرف زدیم، خندیدیم، اختلافنظر داشتیم، سؤال پرسیدیم و گاهی حتی جواب مشخصی پیدا نکردیم.
اما شاید قرار هم نبود همیشه جواب مشخصی پیدا کنیم.
گاهی ارزش یک کتاب در پاسخی نیست که به ما میدهد؛
در سؤالی است که بعد از بستن کتاب، در ذهنمان باقی میگذارد.
برای من، «سفر در میان سطرها» فقط یک دوره کتابخوانی نبود.
احساس میکنم بچهها در این چند جلسه، علاوه بر خواندن قصههای مجید، کمی هم قصه خودشان را خواندند.
و شاید این، بهترین پایانی بود که میتوانستیم برای این سفر داشته باشیم.
