نزدیک به ۹۰۰۰ نفتکش در سراسر دنیا در حال تردد هستند و حدود ۶۰ درصد نفت خام جهان را جابهجا میکنند. اما نکته جالب اینجاست: بعد از تخلیه بار، این کشتیهای غولپیکر اغلب با مخزن خالی («بالاست») به مسیر خودشان ادامه میدهند تا بار بعدی را پیدا کنند. این نوع سفرهای خالی، تقریباً نیمی از کل مسافت طیشده توسط نفتکشها را تشکیل میدهد و یکی از منابع اصلی مصرف سوخت و انتشار کربن در این صنعت است.
بخشی از این ناکارآمدی اجتنابناپذیر است، چون گاهی کشتی باید مسافت زیادی را طی کند تا به محل بارگیری بعدی برسد. اما پژوهش تازهای از کاستاس بیمپیکیس، استاد حوزه عملیات، اطلاعات و فناوری در دانشکده کسبوکار استنفورد، به همراه جاکومو مانتهگاتزا (دانشآموخته دکترای دانشگاه USC) و سالومون بتِک (پژوهشگر پسادکترای سابق استنفورد)، نشان میدهد که بخش زیادی از این سفرهای خالی قابل پیشگیری است.
پژوهشگران دادههای حدود ۲۳۵ هزار سفر دریایی مربوط به نزدیک ۶۰۰۰ نفتکش، طی چهار سال را بررسی کردند تا مدلی برای علتیابی این پدیده بسازند. به گفته بیمپیکیس، بخشی از این مایلهای خالی قابل حذف است، اما راهحل آن به سمت یکپارچهسازی بیشتر بازار اشاره دارد.
نفتکشها معمولاً با مخزن خالی حرکت میکنند چون مالکانشان از قبل نمیدانند بار بعدی از کجا خواهد آمد. اما پژوهشگران دریافتند که بخشی از این ماجرا ناشی از پراکندگی صنعت است؛ یعنی هر مالک کشتی فقط به فکر بهینهسازی ناوگان خودش است، نه هماهنگی با دیگران. این نبود هماهنگی چیزی شبیه یک «مالیات پراکندگی» ایجاد میکند که بسته به اندازه نفتکش، مسئول ۷ تا ۱۶ درصد از سفرهای خالی است؛ یعنی تقریباً دو برابر سهمی که به تقاضای غیرقابلپیشبینی نسبت داده میشود.
طبق این پژوهش، اگر مالکان کشتیها ناوگان خود را در قالب «استخرهای کشتیرانی» مشترک مدیریت کنند، میتوان انتشار کربن ناشی از سفرهای خالی را تا ۱۵ درصد کاهش داد. مقیاس این موضوع قابل توجه است: حدود ۴۰ درصد از هر سفر یک نفتکش صرف حرکت خالی میشود. برای نفتکشهای میاناندازه از نوع آفرامکس، پراکندگی بازار مسئول حدود ۷.۵ درصد از کل انتشار کربن آنهاست. کاهش مایلهای خالی یعنی هزینه سوخت کمتر، بار بیشتر، و در نهایت سود بیشتر.
با این حال، هماهنگی در این مقیاس کار سختی است چون صنعت نفتکشداری بسیار پراکنده است. اغلب اپراتورها فقط چند کشتی را مدیریت میکنند و هیچکدام بیش از ۵ درصد از ظرفیت جهانی را در اختیار ندارند. بیمپیکیس میگوید تمرکز بیشتر بازار میتواند بیشتر این سفرهای خالی را کاهش دهد، اما تأکید میکند که تمرکز بیش از حد هم خطر ایجاد انحصار را به همراه دارد.
خبر خوب این است که برای رسیدن به بیشتر منافع این طرح، نیازی به ادغام کامل صنعت یا از بین بردن رقابت نیست. طبق یافتههای این پژوهش، استخرهای کوچکی متشکل از حدود ۶۰ کشتی (چیزی حدود ۵ درصد از ناوگان آفرامکس) میتوانند ۸۰ تا ۹۰ درصد از کل منافع بالقوه را به دست بیاورند. این منافع از مقیاس بزرگتر و تصمیمگیری هماهنگتر ناشی میشود: استخرهای بزرگتر سریعتر بار پیدا میکنند و به بنادر بیشتری خدمات میدهند، در نتیجه کشتیهایشان زمان کمتری را در حالت خالی سپری میکنند.
اپراتورهای کوچک هم انگیزه قوی برای پیوستن به این استخرها دارند. به گفته بیمپیکیس، حتی بعد از تقسیم منافع بین اعضا، هر مشارکتکننده باز هم وضعیت بهتری نسبت به قبل خواهد داشت؛ چون از مزایای مقیاس بزرگ، از جمله خرید ارزانتر سوخت و پیدا کردن راحتتر بار، بهرهمند میشود.
با این حال، همه ناکارآمدی سفرهای خالی قابل حذف نیست. طبق این پژوهش، حدود سهچهارم یا بیشتر از سفرهای خالی ناشی از عدم توازن تجاری است؛ یعنی نفت در چند منطقه محدود مثل خاورمیانه تولید میشود اما در بسیاری از نقاط دیگر دنیا مصرف میشود. با این حال، پراکندگی بازار همچنان بزرگترین منبع قابلاجتناب این ناکارآمدی است.
دادهها هم این موضوع را تأیید میکنند: بازارهایی که مالکیت در آنها متمرکزتر است، سفرهای خالی کوتاهتر و انتشار کربن کمتری دارند. بررسی مالکیت کشتیها نشان میدهد ناوگانهای هماهنگتر میتوانند انتشار ناشی از سفرهای خالی را نزدیک به ۲۵ درصد نسبت به ناوگانهای بسیار پراکنده کاهش دهند.