وارد هفته تهران شدیم شهری که اگر نگوییم مهمـرین شهر دنیاست قطعا یکی از مهمترینها است، شهری که شاید به چهرهاش نیاید اما قدمتی دارد که حرف زدن از آن خودش بحث مفصلی است. اما چیزی که دربارهاش میخواهم صحبت کنم تصویری است که سینما از این شهر در تصور ما ساخته، تصویری که نمیشود گفت کاملا واقعی است یا کاملا ساختگی بلکه در میان این در رفت و آمد است. به عبارت دیگر تهران فقط یک شهر نیست؛ یک شخصیت است. شخصیتی پیچیده، چندلایه، گاه مهربان و گاه بیرحم که در طول بیش از نیم قرن، به یکی از کاراکترهای اصلی سینمای ایران تبدیل شده است. از کوچهباغهای شمیران در فیلمهای رمانتیک دهه چهل تا بزرگراههای غرق در ترافیک و برجهای سر به فلک کشیده در سینمای اجتماعی امروز، تهران همواره آینهای بوده که سینماگران ایرانی تصویر جامعه، رؤیاها، اضطرابها و تضادهای زمانه خود را در آن بازتاب دادهاند. این مطلب سفری است به دل تهرانِ سینمایی؛ شهری که بر پرده نقرهای، گاه بهشتی گمشده است، گاه برزخی ابدی و گاه میدانی برای نبردی بیپایان.

فصل اول: تهران نوستالژیک؛ از لالهزار تا قیصر
سینمای قبل از انقلاب، به خصوص در دهههای ۳۰ و ۴۰، تهران را به دو شکل عمده به تصویر میکشید. از یک سو، سینمای موسوم به «فیلمفارسی» تهرانی فانتزی و رؤیایی میساخت. لوکیشنهای اصلی این فیلمها، محلههای شمال شهر، کافههای شیک، ویلاهای مجلل و البته خیابان لالهزار به عنوان قلب تپنده تفریح و مدرنیته بود. در این تهران، جوانان کلاهمخملی با دختران فرنگرفته در کافههایی مانند «کافه نادری» قرار عاشقانه میگذاشتند و داستانهایشان اغلب به وصال ختم میشد. این تهران، یک آرمانشهر مدرن بود که با واقعیت زندگی عموم مردم فاصله داشت اما آرزوهای طبقهای نوظهور را نمایندگی میکرد.
اما در سوی دیگر، موجی در حال شکلگیری بود که بعدها به «موج نو» سینمای ایران شهرت یافت. نقطه عطف این جریان، فیلم «قیصر» (مسعود کیمیایی، ۱۳۴۸) بود. تهرانِ کیمیایی، دیگر آن بهشت فانتزی نبود. شهری بود خشن، مردانه و غرق در مناسبات سنتی و ناموسی. دوربین از شمال شهر به جنوب شهر کوچ میکند؛ به کوچهپسکوچههای فقیرنشین، گاراژها، حمامهای عمومی و بازارهای سنتی. در این تهران، قانون نه در دستان پلیس، که در دستان «لوطیها» و «جاهلها» است و انتقام، اصلیترین محرک درام است. «قیصر» تصویری رئالیستی و در عین حال اسطورهای از تهرانِ جنوب ارائه داد و دوگانگی شمال/جنوب را به یکی از کهنالگوهای اصلی سینمای ایران بدل کرد. این دوگانگی نه فقط یک تقسیمبندی جغرافیایی، که شکافی عمیق میان سنت و مدرنیته، فقر و ثروت، و اصالت و ازخودبیگانگی بود.

فصل دوم: تهران پس از انقلاب؛ شهر اضطراب و آپارتمانها
با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، سیمای تهران بر پرده سینما نیز دگرگون شد. در دهه شصت، سینمای ایران تحت تأثیر جنگ ایران و عراق و فضای ایدئولوژیک حاکم، کمتر به خودِ شهر میپرداخت. تهران در این دوره بیشتر یک پسزمینه خنثی برای روایت داستانهای جنگی، ایثار و ارزشهای انقلابی بود. اما با پایان جنگ و آغاز دوران سازندگی، تهران دوباره به مرکز توجه سینماگران بازگشت، این بار با چهرهای متفاوت. سینمای دهه هفتاد، تهران را به مثابه یک «کلانشهر در حال انفجار» به تصویر کشید. برجسازیهای بیرویه، ترافیک سرسامآور و ظهور یک طبقه متوسط جدید با آرزوهای مصرفگرایانه، مضامین اصلی این دوره بودند. آپارتمان به لوکیشن اصلی فیلمها تبدیل شد و به نمادی از انزوا، گسست روابط انسانی و زندگی در قفسهای بتنی بدل گشت.
فیلم «اجارهنشینها» (داریوش مهرجویی، ۱۳۶۵)، هرچند در دهه شصت ساخته شد، اما پیشگویانه، فروپاشی یک آپارتمان را به مثابه استعارهای از فروپاشی روابط اجتماعی در جامعه شهری به نمایش گذاشت. در دهه هفتاد، فیلمهایی مانند «هامون» (داریوش مهرجویی، ۱۳۶۸) سرگشتگی روشنفکر تهرانی را در شهری بیهویت به تصویر کشیدند و «روسری آبی» (رخشان بنیاعتماد، ۱۳۷۳) و «نرگس» (رخشان بنیاعتماد، ۱۳۷۰) به شکاف طبقاتی عمیق و زندگی حاشیهنشینان در جنوب شهر پرداختند.
اوج این نگاه انتقادی به تهران را میتوان در آثار اصغر فرهادی مشاهده کرد. از «شهر زیبا» (۱۳۸۲) که به کانون اصلاح و تربیت در حومه تهران میپردازد تا «چهارشنبهسوری» (۱۳۸۴) که اضطراب و بیاعتمادی را در فضای خفهکننده یک آپارتمان در آستانه نوروز به تصویر میکشد، تهران در آثار فرهادی یک شخصیت فعال و تنشزاست. شهری که در آن فضاهای عمومی (خیابان، مترو، بازار) عرصهای برای برخوردها و سوءتفاهمها و فضاهای خصوصی (خانه، آپارتمان) مکانی برای پنهانکاری و دروغ است. دوربین فرهادی با هوشمندی، تهران را نه با نماهای باز و کارتپستالی، بلکه از طریق قابهای بسته، شیشههای مات و صداهای محیطی (بوق ماشینها، همهمه جمعیت) به یک فضای کلاستروفوبیک و اضطرابآور تبدیل میکند.

فصل سوم: تهران معاصر؛ شهر نئون، سرعت و تنهایی
در سینمای دو دهه اخیر، تهران چهرهای به مراتب پیچیدهتر و متکثرتر به خود گرفته است. این تهران، شهر برجهای لوکس شمال شهر، اتوبانهای چندطبقه، کافههای مدرن و جوانانی است که سبک زندگیشان با نسلهای پیشین تفاوت بنیادین دارد. سینمای اجتماعی این دوره، بر تضادهای جدیدی انگشت میگذارد: تضاد میان ظاهر مدرن شهر و بحرانهای هویتی ساکنانش.
فیلمهایی نظیر «سعادتآباد» (مازیار میری، ۱۳۹۰) یا «ملبورن» (نیما جاویدی، ۱۳۹۲) بار دیگر به سراغ آپارتمان میروند، اما این بار در برجهای شیک شمال شهر. این فضاها دیگر نماد فقر نیستند، بلکه نماد پوچی و بحران روابط در میان طبقه مرفه هستند. تهران در این فیلمها، شهری است که در آن آدمها با وجود زندگی در کنار یکدیگر، عمیقاً تنها هستند.
از سوی دیگر، سینمای مستقل و هنری نگاهی دیگر به تهران دارد. در فیلم «ماهی و گربه» (شهرام مکری، ۱۳۸۲)، حومه بینام و نشان تهران (اطراف یک دریاچه) به فضایی سورئال و وهمآلود برای یک بازی زمانی پیچیده تبدیل میشود. در «عصبانی نیستم!» (رضا درمیشیان، ۱۳۹۲)، تهران میدانی است برای خشم فروخورده یک نسل جوان سرخورده که در خیابانها و مترو سرگردان است. این فیلم، با استفاده از نماهای مستندگونه و دوربین روی دست، انرژی انفجاری و در عین حال سرکوبشده پایتخت را به خوبی منتقل میکند.
همچنین، نمیتوان از نقش «شب» در سینمای معاصر تهران غافل شد. شبهای تهران با نورهای نئونی رستورانها، چراغ ماشینها در بزرگراهها و سایههای وهمانگیز کوچهها، به فضایی برای روایت داستانهای پنهانی، جرائم و روابط ممنوعه تبدیل شده است. فیلم «ابد و یک روز» (سعید روستایی، ۱۳۹۴) اگرچه در خانهای در جنوب شهر میگذرد، اما فضای روانی حاکم بر آن، بازتابدهنده فشاری است که کلانشهر تهران بر ساکنان مناطق محروم خود وارد میکند. تهران در این فیلم، یک زندان بزرگ است که فرار از آن تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.

نتیجهگیری: تهران، کاراکتری که همیشه حرفی برای گفتن دارد
سفر تهران در سینمای ایران، سفری از یک پسزمینه ساده به یک کاراکتر محوری و پیچیده بوده است. این شهر، بیش از هر عنصر دیگری، توانسته نبض جامعه ایران را در دورههای مختلف تاریخی ثبت و ضبط کند. تهرانِ سینما، شهری است که همزمان مدرن و سنتی، زیبا و زشت، امیدوارکننده و یأسآور است.
سینماگران ایرانی از طریق تهران، داستان تحولات اجتماعی، شکافهای طبقاتی، بحرانهای هویتی و تغییر سبک زندگی را روایت کردهاند. از جاهلهای جنوب شهر کیمیایی تا روشنفکران سرگشته مهرجویی، از زنان در جستجوی هویت بنیاعتماد تا طبقه متوسط مضطرب فرهادی و جوانان خشمگین درمیشیان، همگی فرزندان تهران هستند و داستانشان با تار و پود این شهر گره خورده است.
امروز، تهران بر پرده سینما همچنان در حال تغییر است. شاید بتوان گفت که دیگر یک «تهران واحد» وجود ندارد، بلکه «تهرانها»ی متعددی در سینما به تصویر کشیده میشود؛ از تهرانِ زیرزمینی گروههای موسیقی تا تهرانِ لوکس پنتهاوسها، از تهرانِ کارگران فصلی در حاشیه شهر تا تهرانِ دانشجویان در کافهها. این شهر هزار چهره، همچنان آینهای تمامنما در برابر جامعه ایران است و تا زمانی که این جامعه پویا و پر از تضاد باشد، تهران نیز بر پرده نقرهای، کاراکتری زنده و الهامبخش باقی خواهد ماند که همیشه حرفی تازه برای گفتن دارد.
پینوشت: خیلی وقته که این حساب رو بهروز نکرده بودم امیدوارم تهران بهونهای بشه برای فعالیتهای بیشتر...