
کمونیسم رفت، ما ماندیم و حتی خندیدیم│How we survived communism and even laughed│1993
نویسنده اسلاونکا دراکولیچ خانمی اهل کشور کرواسی است که هنگام نگارش کتاب در بهار 1991، 42 سال سن دارد. ابتدا از کشور کرواسی باید گفت که یکی از کشورهای پادشاهی یوگسلاوی تا پیش از آغاز حمله نیروهای متحدین در آپریل 1941 بود که تا پایان جنگ تحت سلطه دولت مستقل کرواسی درآمد که از دستنشاندگان فاشیستها بود. پس از پایان جنگ در 25 می 1945 مجددا کرواسی بخشی از جمهوری سوسیالیستی یوگسلاوی گردید.
در این گوشه دنیا آدم را همین جور بار میآورند. جوری که خیال کنی تغییر غیرممکن است. جوری بارت میآورند که از تغییر بترسی، که وقتی عاقبت اولین نشانههای تغییر آشکار شد به آنها بدگمان باشی، از آنها بترسی، چون همیشه دیدهای که هر تغییری فقط وضع را بدتر کرده. صفحه 19
سپس از نویسنده بگوییم که او متولد 1949 است و درآن سالها - و اکنون- به حرفه خبرنگاری بیشتر در حوزه فمنسیم- اگر بشود فعالیتی تحت چنین عنوان غربی در کشوری کمونیستی انجام داد- مشغول است. علاوه بر کرواسی تابعیت کشور سوئد را نیز دارد. حاصل ازدواجش یک دختر است که هنگام نگارش کتاب در سنین جوانی است.
آنچه کمونیسم به ما القا کرده بود، دقیقا همان سکون و بیحرکتی بود، این بیآیندگی، بی رویایی، ناتوانی از تصور زندگی به شکلی دیگر... یاد گرفته بودیم فکر کنیم هرکاری هم بکنیم وضع همیشه همانجور میماند و نمیتوانیم تغییرش بدهیم. ص 31
روایت این کتاب، روایت چهل واندی سال حکومت کمونیستی بر این کشورها و نهایتا زوال و فروپاشی آن است. اسلاونکا از این میگوید که کمونیسم با مردم کشورش چه کرده؟ از تفاوتهای ویژهاش با دنیای غرب میگوید، از تفاوتهایی که شاید کسی در آن سوی دیوار برلین، کسی در سوئد و یا کسی در آمریکا حتی تصورش را هم نمیتواند بکند. این را از سوالهای خبرنگاران به خصوص آمریکاییها میتوان متوجه شد.
چیزی که به یاد میآورم دوران فقر و محرومیت بود، دورانی که در آن فقر به نظر وحشتناک نمیآمد، فقط به این دلیل که تقریبا همگانی بود. صفحه 101
از حکومتی که فقر را عادلانه توزیع کرده بود، مردمی که توتفرنگی یا پرتقال نه اینکه نتوانند بخرند بلکه حتی ندیده بودند، از کشوری که یک روز میدیدی موی همه خانمها قرمز شده است، نه به خاطر مد شدن رنگ قرمز بلکه به خاطر اینکه تمام رنگهای دیگر در بازار نایاب شده و فقط رنگ قرمز موجود است، از دولتی که در آن هر روز یک کالا نایاب میشود، یک روز شیر راکوپنی میکند یک روز قهوه در بازار ندارد یک روز شکر نیست و یک روز دستمال و مردم باید با روزنامههایی که احتمالا به درد همین کار میخورد خودشان را تمیزکنند. از حکومتی که مردمش به سکوت عادت کردهاند و هر سردبیری خود سانسورچی ست و صحبت از هر مفهومی - چه محیط زیست، چه حقوق زنان، یا صلح و ...- تهدیدی برای حکومت تلقی میشود.
حکومت میتوانست نسلهای قدیمیتر را که پیش از جنگ یا درست بعد از آن به دنیا آمدهاند را هرطور بخواهد بچرخاند ...ولی این نسل جدید بود که دشمن حکومت شد. صفحه 109
کشوری که ماشینلباسشویی در آن کالایی کمیاب و لوکس است و مردم همچنان با دست لباسها و کهنههای خودشان را میشورند. پیتزا و کوکا بیشتر شبیه نماد آزادی و غرب هستند تا غذا و نوشیدنی و آنقدر گران و دور از دسترس همانند استعارههایشان. برای خرید کیک و شیرینی کار سختی پیشرو داری، چون خیلی کم پیدا میشود و اگر بشود آنچه میخواهی نیست و البته بسیار گران است. پالتوها و لباسها غالبا تولید یک کارخانه در رنگهای محدود، طوری که از دور همه را یکی ببینی حتی زن و مرد را. لباس و آرایش و بهداشت جزو دغدغههای دولتمردان نیست و اگر کسی بخواهد لباسی متفاوت داشته باشد باید دست به کار شود و از میان پارچههای محدود در بازار و از روی مدلهای مجله وُگ برای خودش لباسی بدوزد. حتی بچهها هم باید برای خودشان عروسک درست میکردند با کاغذ و مقوا و چسب کاربن که بوی بادام میداد، چون عروسک در بازار نبود و البته کسی هم به فکرش نبود. حکومتی که در آن هر تماسی شنود میشود، هر بسته پستی باز میشود و محتویاتش اگر صلاح باشد به مقصد میرسد و هر مطلبی قبل از انتشار توسط افرادی ذیصلاح بررسی میشود و هر مدیری زیر نظر یک دوربین کار میکند و در این حکومت حق انتخاب، حق آزادی بیان، حق فردیت، حق امنیت، و هر حق دیگری ذیل ارزش والاتری تحت عنوان "مصلحت" از بین میرود.
اینجا کوکا، مثل هر چیز آمریکایی دیگر، بیشتر یک نماد است تا یک نوشیدنی. صفحه 37
و در نهایت: انقلاب میشود. نه با مبارزه، نه با کودتا و یا هر جنبش مردمی. کمونیسم مانند شاخهای تنومند و سبز از درختی بود که در طول سالیان دچار فرسودگی شد، خشک و تکیده شد و در نهایت خودش افتاد. "زمان" ذات تهی این شاخه سبز و فریبا را نشان داد.
و هر حرکت خودانگیختهای را( فرقی نمیکند در حمایت از صلح باشد، یا محیطزیست، یا فقط در طلب شغل) تهدیدی برای حکومت تلقی میکند، معترضان را "اوباش" میخواند و به مجازاتی در خور همان اوباش میرساند. صفحه 124
ولی با مردمی که چهل واندی سال تحت آموزههای این حکومت زندگی کردهاند چه میتوان کرد؟ واقعیت این است که کمونیسم هنوز به جای خود باقی ست، کمونیسم هنوز در رفتار مردم و حالت چهرههایشان و طرز تفکرشان باقی ست. با اینکه انقلاب شده، حالا که قرار است دولت دموکراتیک بر سر کار بیاید، الان که بعد از چهل و پنج سال مردم برای اولین بار در یک انتخابات آزاد شرکت میکنند، خبری از جشن نیست، خبری از آذینبندی خیابانها نیست، کسی کسی را در آغوش نمیگیرد و از تبریک خبری نیست. انگار هیچ چیز بهای عمر بر باد رفتهشان را نمیدهد، انگار بیتفاوتی در خونشان رخنه کرده، انگار با این مملکت نسبتی ندارند.
تا وقتی تلقیمان این است که وضعیتمان "غیرعادی" است، فرقی نمیکند منظورمان چه باشد. شاید آن وقت کشف میکردیم که موکول کردن همهچیز به زمانی که زندگی عادی شود، تنها بهانهای است برای لاپوشانیِ ناکارآمدی و ناتوانی خودمان در برخورد با مشکلات. صفحه 147
وقتی مادربزرگ اسلاونکا فوت کرد کمدش را باز کردند، به جز لباسها و چند جفت کفش انباری بود از پودر رختشویی که مثل سنگ سفت شده بود، بطریهای روغن بوگرفته، شکر، قهوه، لوبیا، ماکارونی. در طبقه بالاتر رنگ مو، کرم دست، و البته دستمال توالت. و مقدار زیادی کیسه که بسیار مرتب و با سلیقه چیده شده بودند. محتویات کمد مادربزرگ نشان داد چرا کمونیسم شکست خورد: به خاطر بیاعتمادی شکست خورد، به خاطر ترس از آینده. درست است، مردم از سر فقر بود که چیزی را دور نمیریختند، اما از سر فقری خاص، فقری که در آن تمام مملکت محرومیت میکشید، همه فقیر بودند، فقر و محرومیت وضعیتی بود که بعید بود هرگز تغییر کند، چون با حرف، اعلامیه و وعده و وعیدِ سیاستمداران نمیشد آن را تغییر داد. و مسئله مهمتر اینکه نگه داشتن و دور نریختن، یک ضرورت بود، چون هیچکس واقعا به آن سیستم اعتماد و اعتقادی نداشت، به سیستمی که چهل سال تمام، بلکه هم بیشتر، توانایی تامین نیازهای اولیه شهروندانش را پیدا نکرد. وقتی رهبران داشتند درباره آیندهای درخشان حرف روی حرف میانباشتند، مردم مشغول ذخیره کردن آرد و شکر، شیشه دردار، و کیسه پلاستیکی بودند. فقط اگر سیاستمداران این بخت را میداشتند که به گنجهها، کمدها و کشوهای آنها سرکی بکشند -البته نه در پی یافتن کتابها و چیزهای ضد دولتی- میدیدند که چه آیندهای در انتظار طرحهای بینظیری است که برای کمونیسم ریختهاند. اما نگاه نکردند.
آنجایی کمونیسم واقعا شکست خورد، در حیطه اداره امور پیشپاافتاده زندگی روزمره بود، نه در حیطه ایدئولوژیک. ص 43
و برخی دیگر از متن کتاب:
کارها در اروپای شرقی پیش از انقلاب راحتتر بود. چرا که میتوانستیم تقصیر همهچیز –تمامیِ رنجها و دردهای شخصی و اجتماعیمان- را به گردن حزب بیاندازیم. صفحه 24
همیشه این نگاه آزارم میداد، نگاهِ پر از سوءظن افسران پلیس در مرز کشورهای کمونیستی. صفحه 67
خیلی طول کشید تا فهمیدم محدود کردن خود در دایره هر نوع جهانبینی میتواند ما را گرفتار فقر و رنج کند. صفحه 97
درخواست حق برخورداری از حریم خصوصی به این معنا بود که چیزی داری که میخواهی پنهانش کنی و پنهان کردن چیزی به این معنا بود که آنچیز ممنوع است و اگر آنچیز ممنوع بود پس حتما علیه حکومت بود. و دست آخر اگر علیه حکومت بود، پس تو حتما دشمن بودی. صفحه 134
اینجا گفتگوهایی از این دست همیشه به نظامی ختم میشود که زندگی ما را تحت تاثیر قرار داده. گاهی این نظام به نظر هیولایی میآید که فقط برای اینکه زنده بمانیم باید چیزهایی را در پایش قربانی کنیم. صفحه 149
شاید آنوقتها انتخابات تاثیری نداشت، اما برای خودش آدابی داشت. خیابانی که با پرچم تزیین شده بود،... تمام روز رادیو مارشهای نظامی پخش میکرد. صفحه 189
به نظر من بدترین چیز ذهنیتی بود که این "مصلحت عالیتر" از آن نشات گرفته بود، نگاهی چنین اهانتبار به زاگرب و جهان...چیزی که اذیتم میکرد فاصلهگذاری میان "جهان" بود و خودمان... چه چیزی باعث میشود دائما این احساس را داشته باشیم که جهان ما را پایینتر از خود میبیند؟ صفحه 206
اما مشکل اینجاست که در ذهن ما "عمومی" به معنای دولت است و دولت به معنای دشمن. صفحه 212
از روایت کتاب غربیها فقط شنیدهاند، مردم کشورهای کمونیستی آنرا سالها پیش چشیدهاند و ما اکنون داریم آنرا زندگی میکنیم.