چند روز گذشته براى خريد هفتگى به يكى از فروشگاههاى بزرگ رفته بودم. فروشگاه در طبقه دوم يك ساختمان بزرگ تجارى است. كمتر چيزى را مىتوان در آن پيدا نكرد. بودنِ همه چيز و در دسترس بودن هر نوع كالايى در وهله اول، زندگى راحت و آسوده را به ذهن متبادر مىكند. اينكه انسان مجبور نيست براى «يافتن» نيازمندىهايش، وقت و انرژىاش را مصروف گشتن و جستجو كند، راحتى و آسودگى در حيات را نتيجه مىدهد. به جز نتايج مادى، كلان-فروشگاهها از سوى ديگر وحشت «كمبود» را از بين بردهاند. در پسِ قفسههاى لبالب از كالا اين پيام خوابيده است كه چيزى تمام نخواهد شد. ذهن از كمبود و تمام شدن هراسناك مىشود. هر نوع كمبودى يادآور مرگ، و وحشت زاست. كافى است كه افراد به طريقى فكر كنند كه كالايى تمام خواهد شد، اين انديشه آنان را به داشتن هرچه بيشتر آن شىء فرا مىخواند، اگر حتى نياز چندانى بدان نداشته باشند. فروشگاههاى پست مدرن خريد، وحشت كمبود را از بين مىبرند. اما پس از مدت كوتاهى زيستن در ميانه اين فروشگاهها فرد متوجه مىشود كه همه اين دستاوردها تنها از يك طريق محقَّق مىشود: پول. فروشگاههاى كلان با تنوع بىنظير و عرضه رنگارنگشان، نه مهمترين بخش در عرضه و خريد كالاها در چرخه اقتصاد كه در واقع مراكز فرهنگى و مساجد نظام سرمايه دارىاند. ما از طريق اين فروشگاههاست كه راه سعادت را عميقاً ادراك مىكنيم. مساجد سرمايه دارى به ما نشان مىدهند كه براى سعادت و خوشبختى هرچيزى كه بخواهيد اينجا «هست». اين هستن اصلاً يك هستنِ بىتفاوت نيست بلكه با عميقترين لايههاى ميلْ در انسان سروكار دارد. در فروشگاهها ما سعادت را مىبينيم و ميلمان به داشتن آن هدايت مىشود و آن را طلب مىكند. اما براى برآورده ساختن ميل به سعادت، چيزى واسطه است: نظام اقتصادی. سعادت تنها از طريق پرداخت پول محقَّق مىشود. پول در اينجا چيزى نيست جز فشردهاى از همان مناسك مذهبى. براى خوشبخت شدن بايد پول پرداخت و اين واقعيتِ انكار ناشدنى كه در پسِ بازى نورها و كالاها و لبخندهاى صندوقداران خود را مىنماياند، اساسىترين واقعيت حاكم بر حيات است. كودكان پس از درك معناى پدر و مادر، ياد مىگيرند كه براى داشتن فلان چيز بايد پول پرداخت كرد. گريههاى آنها در فروشگاههاى بزرگ، روايتى است، در حقيقت، از استيصال والدين شان يا در واقع ناتوانى آنها براى تحقق ميل. كودك به جاى آنها گريه مىكند. كودك در اينجاست كه متوجه مىشود پول از پدر و مادرش قویتر و مهمتر است. اين واقعيت كه براى رسيدن به خوشبختى بايد پول داشت، با توانى كه ميل در حيات آدمى دارد، فرد را هرچه بيشتر به كار افزونتر و كسب درآمد بيشتر مىكشاند. افراد در واقع در فرايند درگير كردن اميالشان در ميانهی كنش خريد در مساجد جديد است كه به خدا يعنى روح اين جهان نزديك مىشوند و عميقاً ايمان مىآورند. ساعتهاى كارى حيرت آور را در آمريكا همين مناسبات پاگرفته در مراكز خريد، مىسازند.
دو:
آن روز در فروشگاه، قفسههاى جديدى مهيا شده بود كه در آن اشيا مربوط به جشن هالووين را مىفروختند. بيشتر اشيا وسايلى بودند براى ترساندن ديگران؛ كدوهاى پلاستيكى، اسكلتها و ماسكهايى كه به طور مضحكانهاى وحشتناك بودند. جشن هالووین که در آخرين روز ماه اكتبر در برخى كشورها برگزار میشود، بیان کننده اعتقاد پیشینیان آنان به جهان آخرت است. جشن هالووین (Halloween) یا روز "همه مقدسین" را قوم سلتی سالها پیش از میلاد مسیح در ایرلند و شمال فرانسه برپا مىكرد. به روایت این قوم، آغاز سال، اول نوامبر بود و با این اعتقاد، آخرین شب سال، یعنی سی و یکم اکتبر را زمان یادآوری ارواح مردگان قرار داده بودند و به این ترتیب جشنی برپا میکردند. در اين جشن، همگی دور هم جمع میشدند، آتش میافروختند، قربانی میکردند و هر کس هر غذایی داشت با دیگران قسمت میکرد. اين اشياى وحشت آور و غير معمول در واقع سمبلها و نشانههايى هستند از همان يادآورى مردگان.
سرخوشانه مشغول وارسى ماسكها و اسكلتها در فروشگاه بودم كه يكباره ديدن چيزى در گوشه قفسهها نفس را درسينهام حبس كرد. سردى و اضطرابى عميق جانم را فرا گرفت و با احساس سرگيجه كنار قفسهها نشستم. نتوانستم جلوى اشكهايم را بگيرم. استخوانهاى مصنوعى داخل يك ساك پلاستيكى، حقيقتاً من را به ياد مردگان انداخته بود؛ مردهاى آشنا. جنازه دايى امير را سالها بعد از عمليات كربلاى پنج پيدا كردند. از تن او چند استخوان بيشتر باقى نمانده بود، استخوانهايى دقيقاً شبيه همينها كه در فروشگاه بود. استخوانهايش را در آمبولانسى كه روز خاكسپارى به بهشت زهرا مىرفت يواشكى ديده بودم؛ تصويرى كه هيچگاه از ذهنم بيرون نرفته است.
سه:
به عنوان نمونه در فرايند جشن هالووين، امروزه، «مقدسين» یا همان مردگان و مرگ با اين ماسكها و شكلها دست انداخته مىشوند و از رمزآلودترين چيزها همچون مرگ، رمززدايى مىشود. معناهاى حيات در فرايند پيشرفت انسان جنبههاى رمزآلود خود را از دست داده و تبديل به «خرافات» شدهاند. خِرد، كمتر حاضر است تن به اينگونه صورت بندىها از معناى حيات بدهد. بىشك خردگرايى، مهمترين و بهترین كشف و اختراع آدمى بوده است. اما يك نكته مهم اين است كه رازها و رمزها هنوز درمياناند و گاه به درون قلعه محصولاتِ خرد نفوذ كردهاند. رابطه رمزآلود و شبهدينى سعادت و كالا بىگمان جلوهاى نو از مناسك و باورهاى دینی-قبيلهاى است. نظام سرمايه دارى هم با برخى از رمزها و رازها انباشته شده است. از دست مرئى بازار گرفته تا زندگىِ فرسوده و پر از زحمت كارگران و كارمندانى كه براى رسيدن به سعادت، حيات روزمرهشان را تخريب مىكنند. اینها جلوههايى روشن از اين نظام رمزگان است.