امين بزرگيان – اسد بودا

اين نوشته، تنها بيان طرحهاى كلى و ناقص و پارهپاره درباره موضوع ناسيوناليسم نژادپرستانهای است که رويکردِ جوهرگرا و حتي بيولوژيک به تاريخ و امر گذشته دارد. بىشك هر يك از گزارهها نيازمند كارى دقيق و بنيادى است که در اين يادداشت بیريخت و ناتمام رها میشود. پارهپارگی اين يادداشت و تخطی از شکلِ رايج مقالهنويسی، عمدی است و طرح مسئله تکثر، در هم ريخته و تکهپاره، درمتن ناسيوناليسمِ پارسی است که با تغزلی کردن امر واقع، هستها را به بايد و نبايد، زشت و زيبا ، اهورا و اهريمن، و خدا و شيطان فرو میکاهد. آن شکافی که در فرهنگ مدرن، شکاف ذهن و عين و يا اخلاق و امرواقع است، در فرهنگِ پارسی، شکافِ ميانِ دو امر اخلاقی است: خوب و بد. بديهی است، اين نوع نگرش به جهان، سدِّ سکندر طرحِ امرواقع است که با فروکاستِ امرواقع در نيک و بد، و در مجموع، به اخلاق و قراردادها، درک عينی و انضمامی از جهان را با دشواریهای بسيار روبهرو میسازد. هر نوع نقد منطقی بر اين يادداشتِ پارهپاره را پيشا-پيش میپذيريم. اگر منطقی خاص در اين يادداشت نباشد و اگر رد پا و خط و ربط «امر اينهمان» که جوهرِ نژادپرستیِ پارسی است، در آن ديده نشود، در طرح مسئله موفق بودهايم.
يک)
آگاهیِ نژادی، فروکاستِ انسان گوشت و خوندار و متکثر در اينهمانیهای (Identity) کاذب است. فقط روحانیون هندیتبار که پدرخوانده انقلابِ اسلامیِ ايراناند، نژادِ اصيلِ پارسی و پرچمدارِ اين حوزه تمدنی نيستند، بلکه حتی در رگهای مولانايی که نيمی ز ترکستان است و نيمی ز فرغانه و حتی مغولزادگانی چون امير خسرو و بيدل نيز بدان دليل که به زبانِ پارسی شعر سرودهاند، خونِ پاکِ پارسيان جريان دارد. درچارچوبِ اين نگرش اينهمان، حتی تحليلهای زبانی مبنای بيولوژيک دارد.
دو)
اما باورِ اينهمان (هویت گرا، همسان گرا) قايم به ذات نيست و به لحاظِ منطقی خودش را بر اساسِ يک نا-اينهمان، آن هم نه هر نوع نا اينهمان، بلکه نا اينهمانِ بيولوژيک استوار میسازد. يک هستیِ متفاوت و نا اينهمان بايد وجود داشته باشد که به عنوان خرِ بارکشِ زشتیها مسئوليتِ بدیها و شرارتها را بر دوش گيرد. ساختارِ آگاهیِ دوپارهی پارسی بر بنيانِ يک «بد» خود را بر میسازد. يک بد بايد وجود داشته باشد تا آفريدگارِ نيکی، با طردِ آن برای خود جايگاهی بسازد و حاکمِ سياسی، تاج و تختی. اوستا را میتوان روشنترين صورتبندی اين آگاهی دوپاره دانست. هرچند در اين اواخر، تلاشهایی برای اثباتِ ريشههای يکتاپرستیِ آيين زرتشت و نیز آیین مانوی صورت گرفته، اما این تلاشها هرچه باشد تاويلِ اين آيين در چارچوبِ الاهياتِ اسلامی است که تقريبا يک صورتبندیِ نو به شمار میرود. اما حتا يکتاپرستیِ اسلامی هم نتوانسته است، ساختارِ اين آگاهیِ دوپاره را در هم بريزد. خدای اسلامی، در جايگاهِ اهورامزدا و سرورِ انديشههای نيک، قرار گرفت و انگرهمينو، خدای بدیها یا شيطان، اين تمثيلِ بدیها و گمراهیها، جايگاهش را حفظ کرد. محتوا و اوصافِ اين هستیهای دوگانه مهم نيست و به مرورِ زمان دچار دگرديسیهای فراوان شدهاند، مهم آگاهی و صورتبندیِ جهانِ حياتی بر مبنای نيک و بد است که به عنوان يک امر درونبود، هسته مرکزیِ نگرشِ پارسی قرار گرفته است. جهان، عرصه درگيری خير و شر است. همواره شری باید باشد که در صددِ تخريب است و جهانِ آدمی را ويران میکند. درست به دليلِ همين شرِّ همواره تخريبگر است که هستیِ نيکانديش، به عنوان حافظ و پاسدارِ جهان خودش را بر میسازد. برخلافِ ظاهر نص که در آن خدای نيکسرشت از نظر وجودی بر خدا تقدم دارد، در درون لایههای عمیقتر نصّ، شرّ به عنوانِ دليلِ غایی، بر نيکی مقدم فرض میشود. امر بد از آنجا که سرشتی اگزيستانسياليستی دارد و در راستای هست و نيست عمل میکند، نياز به خدای نيک ندارد؛ اما خدای نيک برای بودِ خويش به يک شرّ و يا نيروی نابودکننده، سخت نيازمند است. نيرویِ نيک نماينده نظم و هماهنگی است، پس هم در بودِ خويش و هم در کارِ خويش نياز به منطق و استدلال دارد. اما شرّ نيرويی طاغی، مخرب و عصيانگر است و کارهای خلافِ عقل و بیدليل انجام میدهد. يک هستیِ بیعقل و خرابکار، نه در مقام بود و به لحاظ وجودی و نه در مقامِ کنشگر بیمسئول و خرابکار، مدلّل و قابل توجيه منطقی نیست.
بر این اساس انسان نژدگرا کسی نيست جز همین «خود اهورامزدا بین» که با ساختن یک بد یا اهریمن، وظيفه دارد کره زمين را از وجود اهريمنان (نژادهای فرومرتبه) با سطوح متفاوت از شیوهی برخورد، پاک نمايد.
سه)
صورتبندیِ اسلامیِ آگاهیِ پارسی، حد اکثر، دگرگونی در نامهاست و نه در درونمايه و بنمایهها. در نتيجه آگاهی پارسی بعد از اسلام هم همچنان دوپاره باقی ماند. از این صحبت شد که به صورتِ متافيزيكال، آگاهی پارسی يک آگاهىِ دوپاره است: خير – شرّ ّو يا اهورامزدا – اهريمن. پارسيان، اسلام را نيز در چارچوبِ کهنالگوی دوپارهی مانوی و زرتشتی به روايت «زروانيان» باز آرايی کردند، و اين دوپارگى پس از اسلام و تحت تاثير آن به صورتِ دوگانهی خدا – شيطان بازصورتبندى شد. اين آگاهى دوپاره، به لحاظ تاريخی به يک نوع نگرشِ قطبى و به شدت فروکاستگرا منجر گشته است: قطبِ حق و باطل، خوب و بد، و ديگر اشکال ارزشداوری که به جای درک و فهمِ جهان آن را به خوب و بد بخشبندی میکند. تاريخنگاریِ ناسيوناليستى، ناسيوناليسمِ دوپاره و نژادپرستیِ آريایی را بر همين مبنا برساخته و حتى تلاش کرده كه مصاديقِ تاريخیِ آن را بر مبناى دوگانههاى ايران و توران، آريايى و غيرِ آريايى، عرب و عجم، فارس و ترک ، شيعه و سنى و ديگر دوگانهها ابداع نمايد. عملیسازیِ اين کار اما چندان آسان نبود. تنها با حذفِ جنبههای بصریِ تاريخ و فروکاستِ امرگذشته در «زبان» چنين چيزی تحقّقپذير بود. فروکاستِ تاریخ و امر گذشته در زبان، تاریخ را به «دال بی مدلول» بدل کرد. دالِ بی مدلول، هیچ و پوچ و به قولِ دلوز «یک فاجعه است؛ چراکه از هر مدلولی میتواند تغذیه کند». درست مثل دین و خدا که حتی مرجعِ نوعی قساوت و ستمگری و حتی عملیات انتحاری و کشتنِ افراد در فضاهای عمومی و خيابانهای شهر هم قرار میگیرد. دال بدونِ مدلول، هر امر نامربوطی را به عنوانِ دال حقیقی فرض میکند. این امر که مرجعِ تاریخنگاریِ زبان فارسی فقط «زبان» است و تاریخ را بر اساس شعر و ادبیات روایت میکند، نه شهر و جنبههای بصریِ تاریخ، به زوالِ تمدنِ شهری و نظام تمدنی در این حوزۀ تمدنی، بر میگردد. تاریخنگاری به سبکِ ناسیونالیسمِ فارسی تا حد زیادی عاری از «محتوا- حقیقت» و در واقع یک نوع «ماشینِ ضد دلالتی» است. ارجاع مدام به داریوش و کوروش و افتخار به تاریخ چندین هزارساله نژاد اهورامزدايی و نيک سرشتِ آريا، در برابرِ نژاد اهريمنیِ غير آريايي، در عين حال که صورتبندیِ نو از امر کهن است، نشانگر فروکاستِ امرگذشته در زبان نيز هست و با تاریخنگاریِ اسلامی که امر گذشته را بر اساس ارجاع به آدم و کشتیِ نوح و گلستانِ ابراهیم و پادشاهان – چنانکه در طبقاتِ ناصری میبینیم، تفسیر میکند، تفاوتی ندارد.
چهار)
اهريمنسازی ديگری، درونمايه اصلیِ نژادباوریِ پارسی، حقانيتِ خود را مديونِ همين دالهای بدون مدلول است. وداهایِ هندی همانقدر بر حقانیتِ تاریخیِ این ناسیونالیسم و پاکیِ نژاد حيوانِ پارسیگو دلالت دارند که بندهشهای زرتشت و احادیثِ اسلامی. در این تاریخنگاری، هیچ امر بدشکلی وجود ندارد. هرچيزی يک اهورامزدا یا اهريمن و باذاتی تمامیتیافته است که سرشت دگرگونناپذير دارد. فردوسی، یگانه شاعرِ روی زمین است، سعدی به خاطر سرایشِ شعر «بنی آدم اعضای یک دیگرند»، بزرگترین منادیِ حقوقِ بشر، عرفانِ مولانا قلبِ جهانِ مدرن را تسخیر کرده، مدونا در ترانههایش تحتتاثیر مولاناست و هست و نیستِ این جهان، شاعرانِ پارسیاند و الی آخر. این ماشینِ ضد دلالتی آن قدر چشمانشان را کور کرده است که هرگز حضور پررنگ کافکا و فلوبر را در کتابخانه و حتی در حریمِ خانهشان نبینند. هرگز به این نمیاندیشند که فرزندانشان چرا از خواندنِ حافظ بیزارند، از مولانا بدشان میآید، زبان بیدل را نمیفهمند و به کوندرا و مارکز و پروست و هریپاتر پناه بردهاند. چشمِ ناسیونالیسم در هرجای عالم کور است و حقایق را نمیبیند، ناسیونالیسمِ فارسی اما در جنگلِ دالهای بیمدلول راهش را گم کرده و از آنجا که توان پیدا کردنِ مدلولِ حقیقی، در ورای عالم زبان، برای گفتههایش را ندارد، میتوان آن را کورترين دانست. ناسیونالیسمِ فارسی، از چشمانداز «شاهنامه/ نامه پادشاهان» به جهان مینگرد و دوست ندارد تاریخ را با میانجی شهرها، معماری، هنر و دیگر ابعاد بصری آن مطالعه کند.
پنج)
فارسى، يک تفکرِ قطبى است. به عنوان مثال تفكر پارسى نمىتواند نقش تركان را در سرزمين ايران و افغانستان امروزى باور كند. قبول نمیکند که تاريخِ پس از اسلامِ اين منطقه، تاريخِ ترکان است. هرگاه يک غير آريایی، به زبان پارسی بنويسد، او آريايی و پارسی است، ولی حکمایِ عهد ترجمه و فيلسوفانی چون فارابی و ابنِ سينا و سهروردی، حتی اگر زبان عربی را به عنوانِ زبانِ اول نگارش خود برگزينند، باز هم پارسی هستند و آثارِ آنان گذشتهی پارسی است. تفکرِ قطبی و جوهرگراىِ پارسی نه تنها اين واقعيت را نمیخواهد بفهمد، بلکه با تمامِ توان تلاش مىکند همه چيز را وارونه نشان دهد؛ همانگونه كه ناسيوناليستهاى ترك، كرد و عرب و غربی همين كار را با تاريخ وفرهنگ غیر قابل اغماض فارس، کرده و مىكنند. اين در حالی است که کشورهایِ پارسیزبان آن قدر متکثر، چندفرهنگ و پينهپينهاند که هرگز در قالبِ اين آگاهیِ دوپاره نمیگنجند. جمعيت اصلیِ ايرانِ کنونى را همانهايى تشكيل مىدهند كه پيشاپيش از تاريخ ( تاريخ را دستكم نبايد گرفت يعنى آگاهى) حذفشان كردهايم، يعنی تورانيان. به لحاظ سبکِ معماری، تحتتاثير معمارىِ ترکى است و محتوایِ فکرىاش درونمايه عربى – اسلامى دارد. يعنى همه آن چيزهايى كه در وهله اول مال خود كردهايم و در مرحله بعد بدان عميقاً مفتخريم. به عنوان نمونه، اصلىترين باورهاى پارسیزبانها به روشنى به ما نشان مىدهند كه آنها امروزه به مراتب مسلمانتر از اعرابِ امروزىاند. كيست نداند كه انديشمندان اين سرزمين از جمله حافظ و خيام و فردوسی و ابنسينا و غزالى و ملاصدرا و غيره كه آگاهى ما را ساختهاند، تا چه ميزان تحت تاثير جهانبينى اسلامى بودهاند. چطور میشود هم به اینها بالید و هم خود را از اسلام جدا کرد؟
شش)
در زبان فرانسه عبارتی هست که در گفتار روزمره نیز کاربرد فراوانی دارد: Vision Manichéenne . مقصود از این عبارت «دوگانهی خیر و شرّسازی» است و در گفتار روزمره اشاره ای است به مطلق دیدن افراد و چیزها. جالب اینجاست که ترجمه تحتاللفظی این عبارت، «چشم انداز یا نگاه مانوی» میشود. مانویت (یا همان Manicheenne) به عنوان مهمترین بخش در شاکلهی آگاهی پارسی در زبانی دیگر، به گونهای پرتلؤلؤ و همگانی، ارجاعی دارد به اهریمنسازی که اساس آن بر نزاع ابدی نور و ظلمت است. بیراه نیست که ما میراثداران این فرهنگ، همچنان دست به گریبان باشیم. شايد خطا نباشد اگر بگوييم تخريبِ اين آگاهى دوپاره که يا قديس توليد میکند يا شيطان، يا اهورا يا اهريمن، يک ضرورتِ فورى و حياتى است. بخشِ اين آگاهى نه تنها با بخشِ ديگر خود بيگانه است و آن را به رسميت نمىشناسد، بلکه فقط با طردِ آن مىتواند خود را به عنوان آگاهى برسازد. طرد، تخريب و شكنجهی ديگرى ميراث تاريخى و عینی اين دوپارگى براى امروز ماست. اهریمنسازی هیچگاه در محدودههای اندیشه باقی نمیماند. از کالبد بیرون میآید و دست به تمامی ابزاری میبرد که قرار است اهریمن را حذف کند. رسالتِ اصلى تفکر، شکستنِ قطبهاى اين نگرش قطبى به جهان و انسان است. حمله بىامان به هر نوع مالكيت غصبى فرهنگی يا همان شهركسازى در سرزمينهاى اشغالی؛ سرزمینهایی مشاع که ما آن را مال خود کردهایم. در اين ميان، نقد ناسيوناليست و تاريخنگارى ناسيوناليستى موضوعى است که مىبايد هرچه زودتر در دستورِ کار فکرى قرار گيرد. صداهايى از شيارهاى اين خانه تركخورده به گوش مىرسد. فاشیسم چیزی استثنایی نبود و مترصد بازگشت است.
هفت)
مفهوم پدر ملت (رضاشاه/ ولايت فقيه) در متنِ همين تفکر نژادپرستی- مذهبىِ دوپاره توليد شده است. تفكرى كه به انتزاع اهورامزداها و خيرها در موقعيتى كه اهريمنها و شرّها همواره به واقع «بوده اند» محدود نمانده و به دنبال بيرون کشيدن امامی غايب (یا نوعی اهورامزدا) به جهان حاضران نيز بوده است. برساخته شدن مدام «پدر ملت»، پدری فرهمند و باشکوه، تلاش بیوقفه نسلها برای عینیت بخشیدن به اهورامزداست. حال اینکه فرّ و شکوهِ پارسى، در فرّ و شکوهِ خشونت و آدمکشى پديدار گشته و فروغِ ايزدى در سيماى ستمگرىِ حاکمانی تبلور يافته است که هرگز از کشتار سير نشدهاند و نمیشوند. حاکمِ مشروع و فرهمند، حاکمى است که تاجِ خشونت بر سر دارد و رخسارِ زمين را از خونِ آدميان منور و تابنده مىسازد.
برپیشانی تمامی جوامع و دولتها خشونت ناسیونالیسمی حک است. تفاوت تنها بر سر امروز است و گرنه دست کسی پاک نیست. سوال این است که اکنون، ثنویت و هویتگرایی و اهریمنسازی درکجاها قربانی میگیرد؟ دراین میان مسوولیت اول هر کسی، گرفتن گریبانِ شاه و فرهنگ و تاریخ همان سرزمینی است که به نام سرزمین مادری تقدیسش میکند.
هشت)
ميل به جدايى از پدر(حاكم) و مادر(خاك) و اعلام خودمختارى برخى اقليتهاى قومى، مبنای منطقى و استنتاجىِ خود را بر ظلم «اكثريت» مىگذارد. مثلا اقليتهاى جدايىطلب در ايران نشان مىدهند كه دولت مركزى و اكثريت فارس با ناسیونالیسم مسلحشان تا چه ميزان در تمام اين سالها آنها را سركوب و تحقير كردهاند. شواهد آنها آنقدر كافى است كه مىتواند هر كسى را با رنجهاى آنان همراه سازد. اما بايد دوباره «اكثريت» را شناخت. نكته اينجاست كه همين جماعتِ تحت ستم از تفكر قطبىِ ناسيوناليستى كه آنها را به سبب زبان و پيشينهشان در دسته اهريمنها و شرّها و بدها جاسازى كرده است، رؤياى خود را درچيزى جز تكرار تاريخ ناسيوناليستى نمىبيند. آنها نيز راهى به جز تكرار خشن ديگرىسازى بلد نيستند و اساساً نمىتوانند خود را از همان آگاهىاى كه با آن در جنگاند برهانند. براى آنها نيز آگاهى در چنبرهاى از نوعى دوگانگى جعلى غوطه مىخورد. فقط جاى اهورامزدا و اهريمن جابهجا مىشود. بيراه نيست كه بسيارى از آنهايى كه با دفاع از حقوق اقليتهاى قومى شروع مىكنند، در نهايت امر به ايدهی بازتوليد ستمكارانهترين نهاد اجتماعى يعنى ساختن «دولت» مىرسند و كودكانه، رؤياىِ رهايىشان را در ساختن دولتى مستقل و يا پيوستن به دولت-ملت همزبان مىبينند. و كيست كه نداند پروژه دولتسازى همواره بر دوش رنجهاى واقعى انسانها نضج گرفته و توجيه شده است. اينجا شايد لازم باشد كه ويژگى سركوبگر هر دولتى را به يادآور بياوريم كه پس از استقرار، همزبان و همدين و غيره برايش چندان اهميتی ندارد و همه را در هيأت «برده» مىخواهد. تجربه همه آنهايى كه جدا شدهاند و به خيال خود آزاد نيز در پيش چشمان ما گشوده است. همينجاست كه مفهوم «اكثريت» خود را به ما مىنماياند. اكثريت چيزى نيست جز آگاهى حاكم. همان ايده مشترك بين بيشترها و كمترها، بين حاميان حكومت مركزى و جدايىطلبان. اكثريت، همان انديشهاى است كه در بدو امر از نفى ديگرى آغاز مىكند و به تقديس دولت منتهى مىشود.
نه)
در حال حاضر مسئله تفکر تکهپارهکردن و تکثيرِ اين آگاهی قطبی است. اين کار البته تنها با بازخوانیِ مجدد تاريخی و تامل در دالهای بیمدلولِ توليدشده در آگاهی دوپاره پارسی ميسر است. جنبههای بصری تاريخ، از قبيل هنر (موسيقی، خطاطی، نقاشی، مینياتور و …)، معماری، صنايعِ دستی و ديگر منابعِ عينی و وجوهِ ماترياليستیِ تاريخ بايد مورد بازنگری و مبنای آگاهی تاريخی قرار گيرند؛ و از همه مهمتر و حیاتیتر شعر و موسیقی. در مواجهه با دستگاه شبهفاشيستى برترى نژادى، برهم زدن هر نوع آگاهى بر مبناى گرايشهاى ناسيوناليستى و بازخوانى مجدد تاريخ حیاتی است. هر پروژهاى كه در مواجهه با اين دستگاه خود نيز به نوعى تفكر قطبى متوسل شود، تنها به تداوم آگاهى دوپاره پارسى يارى رسانده است.
براى مقابله با ناسيوناليسم دوگانهساز بايد به جستجوى لايههاى زيرين آگاهى و لايروبى جهان ذهنى رفت. اين لايهها دقيقاً همان چيزهايى است كه با افتخار از آنها سخن مىگوييم. همان چيزهايى كه جهان ذهنى و سپس مادى ما را ساختهاند. اگر خود را از تلاش بيهوده براى يافتن معناى دقيق از «فرهنگ» رها كنيم، فرهنگ همه آنچيزهايى است كه به ما امكان داده كه به گونهاى جمعى و در وجدان مشترك عمومى، خودمان را تعريف و از ديگران متمايز كنيم. اين عنصر مشترك بين همه ملل يعنى تلاش براى تعريف خود و متمايز كردن از ديگرى، طيفى از كنشها را از آشويتس و كورههاى آدم پزى تا موزههاى ملى و مسابقات ورزشى، خلق كرده است. همه اين كنشها به پشتوانه آگاهى هاى ژرف و خللناپذير ما از جهان يعنى همان فرهنگ، موجوديت يافته و مىيابد.
فرهنگ، لوح نوشته شدهاى از گذشتههاى دور نيست كه اكنون به دست ما رسيده باشد، بلكه همه كشمكشها و نزاعها و حتی جنایتهایی است كه انسانها و جوامع تجربه كرده و به صورت مكتوب يا شفاهى آن را انعكاس دادهاند. به عنوان مثال بخش عمدهاى از ادبيات عاشقانه پارسى چيزی نيست جز تلاش شاعران و اديبان براى مجاورت، مقاربت و کسب منفعت هرچه بيشتر از پادشاهى كه بىوقفه فرمان مرگ مىداده است. بيراه نيست اگر بگوييم كه آگاهی ازیکسو تغزلگرا و از سوی دیگر در عينحال دوپاره و خشن پارسيان، ميراث همآغوشى شاعر و جلاد در سرسراى ملوكانه پادشاه بوده است. بنابراين نبايد این عبارت والتر بنیامین را فراموش كنيم كه «هر سند فرهنگى، در عين حال سند توحش است.»
فراتر از هر لايروبى، فرهنگشناسى در اولويت است. فرهنگشناسى نه به معناى خنثى و شيكى كه امروز همه جا را فرا گرفته و در بهترين چاپخانهها و بر روى نفيسترين كاغذها منتشر مىشود، بلكه برگزيدن رويكرد انتقادى به همه آنچيزهايى كه با افتخار از آنها ياد مىكنيم، همان اسناد فرهنگى؛ در جهت شناختن و پيدا كردن توحش موجود در آگاهى. البته گزاره نيچهاىِ تخريب هر آنچه كه تقديس مىشود، و جستجو در سرمنشأهاى آگاهى در خرابههاى اين تخريب، بىشك كارى سخت و نيازمند بلوغ است. شاخص اصلی بلوغ، شناختن ابژه تخریب است. در فرهنگ پارسی، سنت پرسابقه قتل و تهمت و تخریب و اهریمنسازی آدمهای گوشت و پوست و استخواندار (به جای تخریب آگاهی) بیراه نیست. آگاهی دوپاره برای حیات خویش، نیازمند جلادها و جلادکهاست.