– {…} این عقیدهای است که ممکن است خندهآور جلوه کند، اما یگانه راه مبارزه با طاعون، شرافت است.
– رامبر با لحنی که ناگهان جدی شده بود گفت: شرافت چیست؟
– من نمیدانم به طور عام شرافت یعنی چه؟ اما در موقعیت من عبارت از این است که کارم را انجام دهم.
طاعون-آلبركامو
يك:
عكس آشنايى از روزهاى اعتراضات خيابانى جنبش سبز در خاطرهها باقى است. در اين تصوير، زنى با صورتى وحشت زده، پوشيده و خونى، رو به دوربين علامت پيروزى نشان مىدهد. زن ماسكى بر صورت دارد؛ ماسكى براى در امان ماندن از شناسايى پليس و نيز گازهاى اشك آور. به راحتى مىتوان همان زن را همچنان با ماسكى بر صورت در خيابانهاى تهران متصور شد. شايد اين تصوير به ما كمك كند تا بتوانيم به مسأله آلودگى هوا بينديشيم.
بر اساس آمارهاى رسمى، روزانه تعداد زيادى از شهروندان به سبب آلودگى هوا جان خود را از دست مىدهند. آمارها و غسالخانهها مىگويند كه كشتارى گسترده و دقيق در جريان است. مىدانيم كه هرجا با ماشين كشتار روبروييم، «سياست» خود را به ما مىنماياند. سياست بيش از هرجا از دهان نيمه باز اجساد به گوش مىرسد. آنها هستند كه از يك فقدان عظيم و ستمى بزرگ خبر مىدهند. صريحترين شاهدان ستم، به ما مىگويند كه نه يك جانى كه مكانيزمى دقيق، در حال كشتار است .
تفاوت، تنها در شكل خاكسپارى است. در جايى مثل آشويتس و حلب و سربرنيتسا اجساد خفه شده را در گورهاى دسته جمعى مىريزند؛ اما در تهران، مراسم تدفين با احترام است. كسى براى حجم گسترده اين كشتار، كليپ و ترانه و يادمان نمىگيرد. مردگان خاموش، بدون هيچ دردسرى دفن مىشوند و اعتراضى را برنمىسازند. هيچ مادرى، همسرى و فرزندى شاكى نيست. كشتهشدگان، مردگانىاند كه از زير شكنجه خاكسترىِ همگانى تهران و اهواز و اصفهان و غيره نتوانستند جان سالم بدر ببرند. در واقع ما با ماشين كشتارى روبروييم كه كسى را استثنا نمىكند. يك نظام توتاليتر كه در همه جاى شهر خود را مىنماياند. در اين ميان، دولت با هشدارهاى مدامش و مردم با غرولندهایشان سعى دارند دامن خود را از هرگونه ارتباط با اين وضعيت، پاك كنند. ماسكها همچنان همان دو كاربرد را دارند: پارچههايى براى در امان ماندن از شناسايى و ماسكهايى براى خفه نشدن.
دو:
آلبر كامو در رمانی به نام «طاعون» شهرى را توصيف مىكند كه به طاعون مبتلاست. بیماری هولناک طاعون به شهر ناشناختهای به نام «اُران» هجوم آورده است. كامو در اين رمان به گفته بيشتر مفسران آثارش مىخواهد تصویرى از شرایط جوامع مبتلا به حکومتهای دیکتاتوری ارائه كند. رمان در سال ١٩٤٧ و پس از جنگ جهانی دوم نوشته شده و شرایط اروپای تحت اشغال آلمان نازی را باتمثيل بیماری طاعون و حمله موشها توضيح مىدهد. كامو طاعون را نمادى از هرگونه وحشت و هراس بشری گرفته و در زير بار نمادين يك امر به ظاهر غير سياسى، يعنى مرض طاعون، به شرح ماشين كشتار نازيسم پرداخته است. خود او در در نامهاى به رولان بارت گفته است: «وحشت، چهرههای گوناگون دارد و این مسئله کلید درک این نکته است که چرا من هیچ یک از آنها را نام نبردهام.»(طاعون/ترجمه رضا سید حسینی/١٣٧٥/ص٣٠) طاعون، شرح هر نوع ماشين كشتار دست ساز بشر است. به راحتى مىتوان در چهره اُران، تهران و طاعونش را ديد.
رمان با شرحی از شهر اُران آغاز میشود. شهری زشت و بىطبيعت، با مردمانی که تنها به خود و پول میاندیشند. شهرى درمانده كه آدمهايش مىدانند چيزهايى هست كه آنها را آزار مىدهد اما از پيداكردن راه حلى جمعى براى آن ناتوانند. چهره هاى افسرده و بيمار با سرفههايى كشدار و طولانى شهر را پركردهاند. كامو مىنويسد:
« راه ساده برای آشنایی با یک شهر این است که انسان بداند مردم آن چگونه کار میکنند، چگونه عشق میورزند و چگونه میمیرند. در شهر كوچك ما، گويا بر اثر آب و هواست كه اين هرسه باهم و بصورتى داغ و با گيجى انجام مىگيرد.»
اينكه مردم يك شهر چگونه مىميرند ارتباط وثيقى دارد با اينكه چه جور مردمانى هستند. اهالى اُران شهروندانىاند كه به كار خود عشق نمىورزند و از آن عميقاً بيگانه شدهاند. آنها همچنين در بحران دوست داشتن به سر مىبرند. كار و عشق هميشه در ارتباطى تنگاتنگ بايكديگرند. اگر برايشان كار تنها به بلعيدن پول تبديل شده، روابط انسانىشان نيز به نوعى بلعيدن تغيير چهره داده است؛ بلعيدن ديگران براى ارضا. هر كسى تا مىتواند بدنبال منافع شخصى خود است و امر جمعى و مُشاع به جز اوقات تعيين شده دولتى، وجود خارجى ندارد. برای مردمان طاعونزده آیندهای نيست، آنان فقط با لحظه ها زندهاند. اين جامعه است كه آدمهايش به راحتى تسليم طاعون مىشوند و مىميرند. مرگ در اين شهر، ارزان و جمعى است. كامو با توصيفى از بيماران اُران، چهره مرگ را به خوبى نشان مىدهد: «در اُران، گرمى هوا، اهميت داد و ستدى كه انجام مىگيرد، بيهودگى صحنه، سرعت و كيفيت اميال همه مستلزم تندرستى است. آدم بیمار در آنجا خود را تنها مییابد. انسانی را در نظر بگیرید که دم مرگ است و در پشت صدها دیوار گیر کرده است که از شدت حرارت ترک میخورند و در همان لحظه همه مردم شهر در پای تلفن و یا در کافهها از برات و بارنامه و تنزیل سخن میگویند. به اين ترتيب مىتوان پى برد كه مرگ هرچند كه مدرن باشد، در چنين شهر خشكى چقدر ناراحت كننده است.»
سه:
آمارى كه نهادهاى رسمى اعلام مىكنند و تجربهاى كه آدمهاى واقعى از طاعون تهران دارند، راوى نظامى است كه دقيق و منظم مىكُشد. روزنامهها مىگويند كه شمار روزهای ناسالم هوای تهران در سال ۱۳۹١ به ۲۱۸ روز رسید. و اينكه بنا به آمار رسمی، آلودگی هوا فقط در سال گذشته چهارهزار و چهارصد و شصت تهرانی را کشته است. يادمان نرود كه كشتهشدگان جنبش سبز حدوداً دويست نفر بودند. سوال اين است كه اين چه نظامى است كه براى جلوگيرى از فروپاشىاش تنها در يكسال بيش از چهار هزار نفر را قتل عام مىكند؟
دكتر ريو در رمان کامو به خوبى ماشين كشتار بشرى را توصيف كرده است. او خطاب به كشيش پالو مىگويد كه طاعون، محصول فهم نادرست همگانى ما از خوشبختى است؛ خوشبختىاى كه فكر مىكنيم به تنهايى به دست مىآيد. براى توصيف واقعيت آلودگى هوا كارگاهى را تصور كنيد كه ما در جستجوى خوشبختى، كارگران آن هستيم . حال به وضوح مىبينيم كه محصولات كارگاهمان، دقيقا همان چيزهايى را توليد مىكند كه ما را مىكشد. ماشينها، كارخانهها و تمامى زبالهها ابزارهاى وحشت برانگيز خوشبختى و مرگ به گونهاى توأمان شدهاند. با شهرى روبرو هستيم كه دارد خودش را با رؤياى خوشبختىاش خفه مىكند؛ استعارهاى در كار نيست، واقعاً دارد خفه مىكند. شهرى طاعونزده كه زنان و مردانش خیابانها را در جستجوی کار، غذا، مسکن یا مد، بی وقفه اشغال كرده و به واسطه مجموعهای از تناقضات و پارادوکسها زندگی میکنند. آنان به تعبیر نیچه «طوایف بیابانگرد دولتی»اند که اسیر نظم و عاداتی روزمره شدهاند؛ توليد آلودگى و زشتى. هر روزه از دفترها و کلاسها و شرکتها و مغازهها به اتاقهای تنگ و گشاد تنهایی خویش باز میگردند و «بیگانگی» از دیگران و محیط خویش را در میانهی انبوه جمعیتی که هر روز میبينند بازتولید میکنند. بیگانگانی که در حقیقت در انتظار بهبود زندگیهای شخصیشان (فرصت)، تمرین کرنش و خدمتگزاری میکنند. برای آنها خیابان، مغاک تنفر برانگیزی است از ترافیک و آلودگی بیپایان، فخرفروشیهای بیوقفه مدها و لباسها و ماشینها و بسیاری دیگر از پیچیدگیهای مادی و ذهنی که عذابشان میدهد و هر روزه در اسطوره «پول» فرو میبرَدشان اما راهى براى پايان آن متصور نيستند. در اين جامعه است كه طاعون همهگير مىشود؛ جنگ همه بر عليه همه؛ مردمانى كه «هوا»، يعنى آنچه كه در جوهر خويش معناى زندگى و تنفس دارد را به وسيلهاى براى كشتار و مرگ تبديل مىكنند. در اين ميان سرشت «ويلا» براى طبقه متوسط شهرنشين كه بيشترين نقش را در ساختن اين ماشين كشتار دارد، حيرت انگيز است. ويلا چيزی نيست جز تنفر برانگيزترين جلوهی مادى منفعتطلبى. جايى كه قرار است من را از دست آنچه در ساختهشدنش سهيم بودهام نجات دهد؛ نجاتى فردى، خودمحورانه و عقيم. مهم نيست كه برخى ويلا دارند و برخى ندارند، مهم اينست كه همگان راه فرار از آلودگى هواى تهران را خريدن ويلا مىدانند. ويلايى كه در بطن خويش به تعبير دكتر ريو نه تنها معنى «بىشرفى» و فرار از صحنه جرم را مىدهد كه چيزی نيست جز كش دادن تهران و آلودگىهايش به دامنههاى البرز و نابود كردن طبيعت شمال كشور. بىراه نيست كه دكتر ريو خطاب به رامبر مىگويد كه: «یگانه راه مبارزه با طاعون، شرافت است.»
در اين ميان هيولايى بنام دولت به اندازه بزرگى و ثروتش، رؤياپردازتر است و اميالى سركشتر دارد. آلوده مىكند و مىفروشد و شرمآور اينكه اين منبع عظيم توليد آلودگى، هشدارهاى زيست محيطى به شهروندان مىدهد. اتومبيلها و بنزينهاى آلودهساز، دستپخت دولتى است كه تنها با توليد ميلِ داشتن اتومبيل شخصى، بخش عمدهاى از درآمدهاى غير نفتىاش را براى پُز دادن به خود همان مردمى كه به آنها اتاقكهاى توليد مرگ فروخته است، بدست مىآورد. شايد دراين بزنگاههاست كه تعبير دقيق نيچه خود را به ما مىنماياند كه دولت-ملت، جايی است که خودکشی آهستهی همگان، زندگى خوانده میشود.
چهار:
طبيعت خانه اول انسانهاست. بدون طبيعت، حيات حيوانىِ فرد به خطر مىافتد. انسانهايى كه نتوانند از طبيعت اطرافشان مراقبت كنند، بىشك از هيچ چيز ديگرى نيز نمىتوانند. اگر يك معناى روشن و انضمامى از ناسيوناليسم وجود داشته باشد، همين معناى حفظ و نگهدارى از «خانه» است. مزاح برانگيزند كسانى كه رگ گردنشان براى نام خليج فارس ورم مىكند، اما حاضر نيستند يكبار مترو سوار بشوند. مفهوم جعلى كشور كه محصول خطكشىهايى بنام مرز در سدههاى اخير است، اگر يك معناى واقعى داشته باشد، مراقبت از طبيعت و حيات است. خيلى پيشتر از حفظ تماميت ارضى، حفظ زمين و آب و خاك همين كشورى اهميت دارد كه سنگش را به سينه مىزنيم اما در كار تخريب آنيم. ناسيوناليسم در معناى غير ايدئولوژيك و داستانسرايانهاش چيزى نيست جز مراقبت از طبيعت اطرافمان؛ حفظ محيط زيست.
در اين ميان چيزى كه شگفتآور است بیتوجهى مطلق روشنفكران ايرانى به «خانه» است. در ميان حجم انبوه تفسيرهاى مختلف از همه چيز، زيستن و ملزوماتش همچون مسأله حياتى «آبوهوا» ناديده گرفته شده است. اينكه چرا ملزومات حيات در ميان روشنفكران، محلى از اعراب ندارد، بيش از هرچيز به نوعى مفهومگرايى و ناديده گرفتن جنبههاى حيوانىِ انسان باز مىگردد. اين انتزاعگرايى، محصول اسطوره عقل و انسانمحورى است. در واقع، غفلت از زيست (Bio) ريشه در مدرنيته كور تكنيكالى دارد كه به هدف سلطه، انسان را به خرد ابزارى تقليل مى دهد.
پنج:
مسأله آلودگى هوا مثال خوبى است براى فهم زيست-سياست (Biopolitics). زيست- سياست، وضعيتى را نشان مىدهد كه نه كشتن، آدمكشى حساب مىشود و نه كشتهشدگان قربانى محسوب مىشوند. وضعيتى كه قربانيان نه شامل قوانين انسانى مىشوند و نه شامل قانونى الهى. آنها مردگانىاند كه هيچ نامى ندارند؛ نه قهرمان و نه جانى . كشتهها محصول لوياتان، يعنى همان غولىاند كه نيم تنهاش از مردم ساخته شده و سرش، حاكم و دولت را تشكيل مىدهد. اتاقهاى گاز نازيستها، بارزترين مكانهاى تجلّى اين وضعيتاند. جاهايى كه شكنجه و مرگ از خلال يك كنش زيستى به غايت ساده اِعمال مىشود: تنفس.
آلودگى هوا دقيقاً سرمايهگذارى بر روى تنفس است. تهران به اتاق گازى شبيه است كه ابتدايىترين نياز حياتى را به مرگ پيوند زده است. خالق اين وضعيت همچون نازيسم و هر نوع نظام زيستْ سياسى، پيكربندى مشترك بين حاكم و بدنه جامعه است. اين حجم از كنترل و كشتار از دست دولت به تنهايى بر نمىآيد. آلودگى هوا، آب و زمين از خود مسببانش، قربانى مىگيرد؛ چيزی شبيه به خودكشى. بيراه نيست كه نه كسى متهم مىشود و نه پاى قانون وسط مىآيد. در دوران متأخر، امر سیاسی نه تنها براساس تعريف ماكس وبری از دولت، انحصار اِعمال خشونت را در دست دارد، بلکه انحصار كيفيت حیات را نیز در كنترل دارد. کنترلی بىحد و مرز كه هم مىتواند به تداوم طولانى مدت حيات منجر شود و هم به تخريب حيات طبيعى از طريق آلودگىها و بيمارىهايى كه محصول شيوههاى زيست نوين است، بينجامد. در موقعيت جديد، حیات آدمى زیر سلطه زیست_سیاستی قرار گرفته است که نه تنها گسست با طبیعت را به اوج خود رسانده و تمدن را تنها در قالب دولت لویاتانی حدگذارى کرده ، بلکه بيشتر از اين، طبیعت را به «طبیعت ثانویه»، ساختگی و در نهایت دوزخی مبدل ساخته است؛ چيزى كه در سرمايهدارى متأخر كنونى به شكلى همگانى و پنهان اِعمال مىشود.
تنها راه در برابر اين وضعيت بازگشتى جمعى به اصل حيات است. نجات دادن بدنها از آلودگى تهران نيازمند خودآيينى ساكنانش و يادآورى هنر زيستن است. كارى كه دكتر ريو در اُران انجام داد، يادآورى اهميت حيات به ساكنان شهر طاعون زده بود. او به همه يادآورى مىكرد كه طاعون سرشت طبيعى زندگى آنها نبوده و نيست، و بايد كارى كرد.
سياستهاى دولتى از جمله طرح زوج و فرد اتومبيلها و تغيير پايتخت هيچگاه به تنهايى چيزى را تغيير نمىدهند. دولت اساساً يك طرف بحران است، پس نمىتواند حيات را به ارمغان بياورد. او در بهترين حالت مىتواند مجرىِ خواست زندگى شهروندان باشد. سياست، چيزى نيست جز فراخواندن زندگى و عقب راندن مرگ؛ امرى كه تنها با حضور همگانى خواستها و تنها جهت توقف «شرایط موجود» محقّق مىشود.