
« بعل زبوب » استعارهای بزرگ از تمدن غرب مدرن است. چرا میگویم تمدن غرب مدرن؟ به همان دلیل که اومانیستها با خواندن این رمان برآشفتند! به همان دلیل که انگار غربیان برای ساخت اتوپیای جدیدشان به وجوه شر در انسان نیاندیشیدهاند! به همان دلیل که تمدن مدرن غربی تمدنی برآمده از انسان است! اما «کدام انسان» ؟
انتخاب کودکان به عنوان شخصیتهای این داستان انتخاب هوشمندانهایست. اگر این داستان با شخصیتهای بزرگسال روایت میشد چنین تاثیر شگرفی بر مخاطب نمیگذاشت. کودک مظهر چیست؟ پاکی و صداقت. اما چه میشود که در این رمان به هیولایی تبدیل میشود؟ آیا شر در ذات انسان است یا بر آدمی عارض میشود؟ مگر شر بنابر فرموده فیلسوفان امر عدمی نیست؟ مثلا نبود انصاف میشود شر. نبود صداقت میشود دروغگویی و دورویی.
در فصل هشتم کتاب بعل زبوب به سیمون که گوشه گیر و منزوی است می گوید: هیولا تویی و من در توام...
بله بعل که همان شیطان است در درون آدمی خانه دارد اما آیا این یعنی در ذات انسان خانه دارد؟ قطعا خیر. ذات انسان فطرت اوست که « فطرت الله التی فطر الناس جمیعا». ذات انسان برآمده از خداست. پلیدی جزء ذات بشر نیست. ما آنگونه که به ابلیس میگوییم پلید به انسان نمیتوانیم بگوییم پلید! و این تفاوت نگاه ما با نگاه گلدینگ نویسنده رمان است. بله انسان از مرز شیطانی عبور میکند و هیولا می شود اما این نیست که در ذات او بوده باشد.
انتخاب کودکان به عنوان شخصیتهای داستانی البته متناقض هم است و همین تناقض سرچشمه زیبایی این رمان است. چرا که کودک از بزرگسال به فطرت نزدیکتر است. پس چگونه است که در این کودکان ساکن در جزیره متروکه از فطرت خبری نیست؟
از همان ابتدای رمان نوع رابطهها و تقابل بین کودکان نشان از آن دارد که در ادامه چه اتفاقات هولناکی قرار است رخ دهد و بر سر آنها چه خواهد آمد. حتی شخصیت رالف و خوکه که مورد تهاجم قرار می گیرند نیز نحوی از شرارت در وجودشان هست. البته به جز سیمون که گلدینگ آن را نماد مسیح در رمان می داند. او شخصیتی درک ناشده دارد و اهل مراقبه و خلوت گزینی است؛ اما او نیز هدف حملات شکارچیان قرار میگیرد و عملا راه برای فطرت بسته میشود.
نمادها در این رمان حرفها دارند. چرا صدف و عینک؟ چرا خوک؟ چرا آتش؟ تاویل نمادها از زیبایی دیگر این رمان است. تاویل آنها را نمیگویم تا از لذت زمان خواندن نکاهم.
گلدینگ معتقد است نوشتههای او رمان به معنای ناول نیستند بلکه حکایت به معنای فابل یا اسطوره هستند. اما به نظر قاصر بنده بعل زبوب دقیقا رمان است با همه شاخصههای رمان. رمان به وجوه شرارت بشر اصالت میدهد! رمان است که نسبیگرایی و طمع و دروغ را در انسان برجسته میکند. رمان بر وجه شیطانی بشر تاکید دارد. رمان برای ساختن معانی جدید از دنیای مادی از قلبِ واقعیت هم ابایی ندارد. تا جایی که ژرژ باتای فیلسوف غربی گفته است: « ادبیات شر است! ادبیات با شر جدایی ناپذیرند. چرا؟ اگر ادبیات از شر دوری کند به سرعت ملال آور می شود.»
«حکایت» اما در طرف مقابل رمان قرار دارد و بر وجوه فطری بشر تاکید دارد. حکایت سعی می کند انسان را در منظومه الهی آن ببیند و ویژگیهای فطری بشر از صداقت و پاکی و صداقتش را برجسته کند. نکته مهمتر اینکه در حکایت وجه غیبی بر وجه مادی غلبه دارد. چینش صحنهها در حکایت برای رسیدن به معنای زندگی است نه برساختن معنای جدید و تازه! برای همین حکایت به حقیقت نزدیکتر است تا رمان!
بعل زبوب رمانی است که مخاطب خویش را به فکر درباره خویشتن فرو میبرد. این نکته بسیار مهم این رمان است. اما کدام انسان؟ به نظرم بیشتر انسان مدرن غربی را! چون این انسان مدرن غربی است که بیواسطه غیب تصمیم گرفته است تا برای خودش برنامه بریزد و خود بر سرنوشت خویش حاکم باشد. دقیقا مانند آنچه بر کودکان در جزیره متروکه در این رمان رفته است. و بنظر همین مساله معمای رمان است.
خواندم که گلدینگ بعد از حضور در جنگ جهانی تصمیم گرفته است تا این رمان را بنویسد. او در جنگ چه دیده است؟ اگر این رمان را محصول نگاه برآمده از جنگ بدانیم این رمان تاختن به اتوپیای دنیای مدرن نیست؟ غرب با دست شستن از غیب قرار بوده است برای انسان چه دنیایی به وجود بیاورد و چه شد که به جنگ های خانمان برانداز رسید؟! گلدینگ چه چهره هیولایی از تمدن انسانی غرب را در جنگ دیده است که سعی داشته آن را به تصویر بکشد؟ تصویری از انسانی که در چنبره تمدن جدید و خودساخته گیر کرده و یارای رهایی از آن نیست.
در طرف مقابل انسانی قرار دارد که سعی دارد به فطرت بازگردد که در این رمان شخصیت کاملی برای آن طراحی نشده است. شاید نمونه کوچکش سیمون باشد که میخواهد به حقیقت خویشتن رجوع کند که او هم توسط همان کودکان هیولایی کشته میشود و راه فطرت بسته میماند. شاید همین مساله مدنظر گلدینگ بوده باشد که نشان دهد تمدن غرب دارد راه بازگشت و توبه بشر را میبندد! در حالیکه راه بازگشت بشر به فطرت هیچگاه بسته نیست و انسان اگر به فطرت خویش بازگردد فرشتهایست از ملکوت؛ نه هیولایی در جزیره سرگردانی!