شابک (ISBN) یا شماره استاندارد بینالمللی کتاب، شماره منحصر به فردی است که به هر کتاب منتشر شده اختصاص داده می شود. شابک به خرده فروشان، کتابخانه ها و توزیع کنندگان اجازه می دهد تا کتاب ها را بهطور مؤثر جستجو کنند. شماره استاندارد بین المللی کتاب یا ISBN یک کد ۱۳ رقمی است که به عنوان شناسه منحصر به فرد کتاب ها استفاده می شود. یک ISBN به هر نسخه از کتاب اختصاص داده می شود که به ناشران، کتابفروشی ها و کتابخانه ها کمک می کند تا موجودی و فروش خود را پیگیری کنند. در همین حال، خوانندگان می توانند از آن ها برای جستجوی نسخه های خاص به صورت آنلاین استفاده کنند.
هدف اصلی شابک چیست؟
بزرگترین هدف شابک ایجاد و شناسایی یک عنوان یا نسخه از یک عنوان منحصر به فرد از یک ناشر خاص است که امکان بازاریابی کارآمدتر محصولات توسط کتاب فروشان، کتابخانه ها، دانشگاه ها و توزیع کنندگان را فراهم می کند.
از سال ۱۹۶۹ سازمان بین المللی استاندارد براساس استانداردهای ANSI Z39/21 و استاندارد ISO 3297 یک کد چهار بخشی ده کاراکتری را برای انتشارات غیرادواری تهیه کرد. این کد که اختصاراً به آن “آی.اس.بی.ان” می گویند راه حلی برای تعیین هویت هر جلد از کتاب در سطح بین المللی است. کشور ما نیز در سال ۱۳۷۲ رسماً در موسسه جهانی شابک عضو شد . شماره استاندارد بین المللی کتاب که در فارسی اختصاراً به آن شابک می گویند از ده رقم یا نه رقم با یک X یونانی به معنای رقم ده تشکیل شده بود. این ده رقم یا ده کاراکتر در چهار حوزه ارائه می شود که هر یک اطلاعات خاصی را به این شرح در بر می گیرد:
در سال ۲۰۰۷ نظام شابک دچار تغییراتی شد به این معنی که از ۱۰ رقم سابق به ۱۳ رقم تغییر داده شد. مؤسسه خانه کتاب با بیان این مطلب که به خاطر گسترش روز افزون تولید و انتشار کتاب هایی با فرمت الکترونیک و همچنین با تغییراتی که در صنعت نشر جهانی به و جود آمده است، شابک های ۱۰ رقمی دیگر کارایی سابق را ندارند. به همین خاطر سازمان جهانی شابک به ارائه و اصلاح شابک در قالب شابک ۱۳ رقمی پرداخت. شماره شابک باید با ارقام و حروف لاتین در پشت جلد کتاب درج شود.
📷
این شماره یا کد در شناسایی، سفارش و خرید کتاب کاربرد زیادی دارد. علاوه بر این موارد با این کد، کتابدار میتواند تمام اطلاعات کتاب را با استفاده از نرمافزارهای تخصصی کتابخانهای به هنگام ثبت کتابها در سامانه وارد کند.
شابک ها ثابت و غیرقابل انتقال هستند، بنابراین اگر نسخه چاپی و کتاب الکترونیکی یک کتاب را منتشر کنید، به دو شماره متفاوت نیاز خواهید داشت. اگر آن کتاب الکترونیکی را به زبان دیگری منتشر کنید، به یک ISBN جدید نیز برای آن نیاز خواهید داشت.
نه کاملاً. اگرچه هر دو اعدادی هستند که در پشت جلد کتاب ظاهر می شوند، یک بارکد صرفاً اطلاعات مربوط به فروش را ارائه می کند: قیمت کتاب و واحد پولی که با آن فروخته شده است.
در فروشگاه ها، جدا از بارکد، ممکن است اعداد دیگری را در اطراف بارکد مشاهده کنید، مانند IAN یا EAN (شماره مقاله بین المللی یا اروپایی). این ها همچنین اطلاعات خاص توزیع کننده کتاب را در مورد قیمت آن کتاب ارائه می دهند.
در مورد آثار چند جلدی باید توجه داشت که:
شابک باید به هر عنوان یا محصول اختصاص داده شود. هر قالب یا صحافی باید یک شابک جداگانه داشته باشد (مانند جلد گالینگور، جلد کاغذی، ویدیوی VHS، دیسک لیزری، قالب کتاب الکترونیکی و غیره). شابک جدید برای ویرایش اصلاح شده مورد نیاز است. پس از تخصیص، شابک هرگز قابل استفاده مجدد نیست. شابک در پشت جلد کتاب در بالای بارکد و در صفحه حق مؤلف چاپ شده است. هنگامی که عدد نوشته یا چاپ می شود، باید قبل از آن حروف “ISBN” نوشته شود و هر قسمت باید با خط فاصله از هم جدا شود. چاپ بارکد در کتاب ها و سایر محصولات امکان استفاده کارآمد از سیستم های اسکن نوری و شناسایی را فراهم می کند.
پیاده سازی سیستم شابک و رعایت دقیق استانداردهای آن مهم است. هر گونه انحراف، یعنی عدم استفاده از تمام ۱۳ رقم یا اختصاص دادن شابک جدید به دلیل تغییر قیمت، پیچیدگی های بعدی را در پی خواهد داشت.
منبع:
کتابخانه و کتابداری، تألیف: علی مزینانی.