در شرایط ناپایدار اقتصادی
جنگ در تنور چالشهای اقتصادی کشور دمید و خیلی زود آتش آن دامن فعالیتهای عام المنفعه و فرهنگی-مذهبی را هم گرفت. تعدیل نیرو و کاهش فعالیت!
هرم مازلو باز نوک تیز خود را در چشم ما فرو کرد.
پایداری منابع مالی در جهان معاصر یکی از چالشهای اصلی موسسات عام المنفعه و فرهنگی-مذهبی است. در ایران به صورت خاص کمتر موسسهای از منابع کافی و پایدار بهره میبرد.
در گذشته نهاد وقف در ایرانِ پرفراز و نشیب پاسخی مناسب و کارآمد به این چالش بود. متاسفانه در جمهوری اسلامی با سیاستگذاری اشتباه، نهاد وقف به شدت ضعیف و نحیف شد.
حال در این روزگار برای فعالیت فرهنگی و مذهبی چه باید کرد؟
ایجاد تغییرات بنیادین و حل مسائل پیچیده فرهنگی - مذهبی نیاز به فعالیت بلندمدت دارد و فعالیت بلندمدت نیازمند منابع پایدار ولی چنین منابعی موجود نیست. در این شرایط موسسات مذهبی چون موجهای کوتاهی هستند که برمیخیزند، پیش میروند و فرو میریزند.
برای پرداختن به این مسئله میتوان موسسات را بر اساس نوع خدمت و تامین دستهبندی کنیم:
1️⃣ موسساتی که مصرفکننده مستقیم خدمات همان تامینکننده مالی است. یعنی نیاز مشخصی را پاسخ میدهند که که مصرفکننده خدمات موسسه، خودش به صورت مستقیم هزینه خدمات را پرداخت میکند؛ مثل مدرسه
2️⃣ موسساتی که یک نفر تامین میکند و شخص دیگری بهره میبرد. این موسسات بر ایجاد یک تغییر یا ارائه یک خدمت تمرکز دارند که مخاطبان هدف آنها الزاما هزینه را تامین نمیکنند: مثل خیریهها، موسسات پژوهشی و تبلیغی
گونه اول اگر نیاز مخاطب را به شکل مناسبی تامین کنند امکان دسترسی به منابع و دوام بیشتری نسبت به موسسات گونه دوم دارند.
در گونه دوم مصرفکننده خدمات با تامین کننده مالی دو گروه مجزا هستند و عملا حمایت از موسسه جزو نیازهای اولیه و یا مهم حامیان مالی نیست.
در گونه اول همین که موسسه بر روی کیفیت یا متناسبسازی خدمات خود تمرکز کند مخاطب مجاب میشود که هزینه را تامین کند تا نیازش برطرف شود ولی در گونه دوم موسسه علاوهبر تمرکز بر کیفیت خدمات باید یک فعالیت دومی هم انجام بدهد و آن حفظ انگیزه حامی مالی است. هرچند کیفیت خدمات اصلی بالا باشد ولی این مهم تنها برای جلب حمایت مالی خیرین کافی نیست.
خانوداهای که فرزند دارد مجبور است برود سراغ مدرسه ولی هیچ خیری مجبور نیست برود سراغ موسسه آموزش کودکان کار!
سخن من درباره گونه دوم موسسات است.
برخی فعالان این عرصه با الگوهای مختلفی به دنبال ایجاد منابع مالی پایدار رفتند. شاید برخی موفق شدند ولی بیشتر ناکام ماندند. وقف هم که در دسترس نیست. پس چه باید کرد؟
اگر بپذیریم که منابع مالی محدود و کوتاهمدت هستند؛ در این شرایط ۳ راهبرد شکل میگیرد:
1️⃣ طراحی اهداف کوتاهمدت
به نظر میرسد یکی از اقدامات مهمی که باید انجام داد به رسمیت شناختن شرایط است. یعنی بپذیریم منابع ناپایدار و کوتاهمدت هستند. وقتی این مهم را بپذیریم باید سراغ تعریف فعالیتهایی برویم که در بازه زمانی کوتاهی به ثمر برسد. در بازه زمانی که احتمال تامین مالی بیشتر است.
در سناریوهای محتمل شاید این بازه ۱ الی ۲ سال و در برخی سناریوهای خوشبینانه حداکثر ۳ سال باشد. در بسیاری موارد حدود نیمی از حامیان مالی صرفا ۱ سال حمایت میکنند و به سال دوم نمیرسند. از این جهت بازه زمانی ۱ تا ۲ سال را پیشنهاد میدهم. وقتی در ۱ سال بتوانید نتایج ملموسی به دست آورید، متقاعد کردن حامی مالی به ادامه سرمایهگذاری از جهتی آسانتر خواهد شد.
این روش اهداف-نتایج کوتاهمدت طبعا به نفع جامعه، دین و فرهنگ نیست و نمیتوان به بسیاری از امور مهم پرداخت اما چاره چیست؟
اگر برنامهریزیها معطوف به بازههای بیشتر شود هم منابع تضییع میشود و هم امکان جذب و نگاه داشت حامی مالی به دلیل نرسیدن به دستآوردهای ملموس و موثر کاهش مییابد.
اتمام ساخت یک خانه کوچک برای یک خانواده بهتر از نیمهکاره ماندن یک برج برای ۱۰۰ خانواده است.
2️⃣ طراحی سازمان به صورت کوچک و چابک
این اقدامات برای همه خوب نیست و صرفا هرکس باید متناسب با گونه سازمان خود آنها را انتخاب کند:
- ستادی با افراد محدود و برونسپاری پروژهها تا در صورت تلاطم منابع ستاد حفظ شود و پروژهها متوقف که شیرازه سازمان نگسلد.
- تعریف برخی کارها به گونهای که افراد به صورت پارهوقت بتوانند پیشببرند و به عنوان شغل دوم به آن نگاه کنند.
- برخی فعالیتها هم ممکن است با طراحی درست تا حدی توسط داوطلبان پیش برود. البته کار با داوطلبان پیچیدگیهای جدی دارد که نیاز به تجربه و دانش دارد.
3️⃣ طراحی اقدامات جذب و نگهداشت حامی مالی
فعالان این عرصه چون خودشان با رویکردهای ارزشبنیاد و هدفمحور پای در این راه میگذارند بعضا از توجه به رفتار خرید و فروش گونهای که با حامی مالی شکل میگیرد غفلت میکنند. در روزگار گشایش مالی به تاخت به سمت اهداف پیشمیروند غافل از این که باید انگیزه عقبه خود را حفظ کنند و به نیازهای روانی و معنوی حامیان توجه کنند.
به گمان بنده این دست موسسات سه محصول را به حامی مالی عرضه میکنند: هویت، رضایت، آخرت.
برای این که این سه محصول به شکل مناسب و موثری به حامی مالی عرضه شود باید تلاش مضاعفی بر فعالیت اصلی انجام شود.
این شرایط موجگونه و کوتاهمدت موسسات به نفع جامعه نیست ولی فعلا شرایط این گونه است. در این شرایط تمرکز بر حل مسائل جدی، تأثیرگذاری عمیق و حفظ منابع انسانی توانا و قدبلند دشوار است.
بخشی از توان جامعه ایرانی و تشیع میبایست مصروف حل مسئله «تامین منابع پایدار» شود تا بتوان گرههای مهمی از مسائل مردم و دین باز کرد اما بدنه فعالان اجتماعی و فرهنگی میبایست در شرایط فعلی سیاست «موفقیتهای کوتاهمدت» را در پیش بگیرند. راهاندازی ریزموجهای موثر به جای خیز برداشتن برای برزگموجهای ناتمام.