ویرگول
ورودثبت نام
Alireza Mohamadpor
Alireza Mohamadporهنرمندی جویای نام نشسته بر خطه ای از این کره ی لاجوردی
Alireza Mohamadpor
Alireza Mohamadpor
خواندن ۱۰ دقیقه·۲ ماه پیش

داستان گویی و مسئله ابر احتمال، تا کجا باور پذیریم؟

طبق آمار بدست آمده توسط مرکز آمار ایران، تعداد کل شهدای جنگ هشت ساله با عراق، ۲۱۳۲۵۵ نفر بوده است. از این بین ۱۵۵۰۸۱ نفر، در جبهه نبرد مستقیم با دشمن، ۱۶۱۵۴ نفر در حمله به شهر ها و ۱۱۸۱۴ نفر در حوادث متفرقه ناشی از جنگ به شهادت رسیده اند. [1] حتما می پرسید چرا این آمار را دارم ذکر می کنم؟

تعداد کل فیلم های بلند ساخته شده با موضوع دفاع مقدس کمتر از ۲۵۰ فیلم است. تعداد سریال ها نیز ۱۲۰ تا ۱۳۰ عنوان است. بیایید تصور کنیم تمام این ۳۸۰ فیلم و سریال، زندگینامه ای باشند و هرکدام درباره یکی از شهدای جنگ باشد. با این حساب همچنان درباره ی ۲۱۲۸۸۵ شهید، هنوز فیلم و سریالی ساخته نشده است.

حال سوال اینجاست:

در یک سناریوی فرضی، اگر درباره هر ۲۱۳۲۵۵ شهید دفاع مقدس، فیلم ساخته شود و یک مخاطب فرضی، همه ی ۲۱۳۲۵۵ فیلم را دیده باشد، آیا اگر روزی فیلم ۲۱۳۲۵۶ام ساخته شود، این مخاطب فرضی همچنان آن را باور خواهد کرد؟

تعلیق خودآگاهانه ی ناباوری

این اصطلاح را نخستین بار ساموئل تیلر کالریج، شاعر انگلیسی در بستری شاعرانه بکار برد. در ادامه این عبارت به عنوان اصطلاحی روانشناختی در اشاره به وضعیتی که ذهن انسان در مواجه با یک اثر داستانی نظیر فیلم و سریال تجربه می کند به کار رفت. [2]

می دانیم که داستان، در معنای مطلق، مفهومی فوق العاده انتزاعی و غیرمجسم است. داستان را هرگز هنری مستقل به شمار نیاورده اند، بلکه آن را صفت و جزوی از دیگر هنر ها نظیر سینما، ادبیات و تا حدی نقاشی می دانند و از این بابت، داستان برای درک شدن به رسانه ی روایی خود وابسته است. یک نقاشی می تواند صرفا زیبا باشد. تصویر یک گلدان، یک درخت یا شهری در زمینه ی غروب آفتاب، همچنان برای آدمی زیباست. اما داستان ندارد. به محص اینکه نقاشی توانایی این را پیدا کند که خود را توضیح بدهد (یا در واقع نقاش تصمیم بگیرد که این توانایی را داشته باشد) آنگاه آنچه در نگاه به نقاشی ادراک می کنیم، فراتر از چیزی صرفا زیبا خواهد بود، بخشی های دیگری از مغزمان فعال می شوند، ارتباطاتی میان محتوای نقاشی شکل می گیرد که میان همتایان گلدان و درختش وجود نداشت و آنگونه چیزی شبیه این شکل می گیرد. و این همان داستان است.

ادیسه پس از سالها به خانه بازگشته، ولی نمیتواند سگ محبوبش که در حال مرگ است را در آغوش بکشد، زیرا توسط نگهبانان شناسایی و اعدام خواهد شد. طولانی ترین فاصله دو قدمی دنیا [3]
ادیسه پس از سالها به خانه بازگشته، ولی نمیتواند سگ محبوبش که در حال مرگ است را در آغوش بکشد، زیرا توسط نگهبانان شناسایی و اعدام خواهد شد. طولانی ترین فاصله دو قدمی دنیا [3]

در این بین چه اتفاقی برای ما و خوداگاهی مان رخ می دهد؟ ما همچنان می دانیم که در حال نگریستن به یک صفحه جامد و دوبعدی هستیم که از بهم ریخته شدن مواد شیمیایی روی برگه ای کاغذ پدید آمده است. ولی چه چیز باعث می شود که از آن چیزی به اسم "داستان" ادراک کنیم و حتی نسبت یه داستان متاثر و احساساتی شویم؟

برای فیلم و سریال، شاید نتیجه حتی بحرانی تر باشد‌. ما می‌دانیم که پشت تک تک حرکات دوربین، دور و نزدیک شدن ها و خم و قوس های تصویر یک تصمیم کارگردانی قرار دارد‌. هیچکدام از بازیگر ها واقعا در خطر نیستند، هیچکدام واقعا نمی جنگند، هیچکدام عاشق دیگری نیست و هیچکدام واقعا اندوهگین یا خشمگین نشده است. همه فقط در حال "تظاهر کردن" هستند‌.

ما می دانیم که معجون کوچک کننده جسم، قانون پایستگی جرم را نقض می کند. ما می دانیم که سیاهچاله، اساسا چیزی نیست که بتوان واردش شد (چه برسد که بتوان در آن گذشته خود را دید و سر آن فریاد زد). ما می دانیم که تسمه قلابی به ابعاد یک تفنگ کمری تحمل وزن مردی هیکلی مانند بتمن را ندارد (بدون در نظر گرفتن زره سنگین وزن او و تجهیزاتی که حمل می کند) ولی با کمال میل از تمام این ایرادات چشم می‌پوشیم و از داستان لذت می بریم و احساسات خود را به آن می سپاریم. چگونه این اتفاق رخ می دهد؟ روانشناسی آن را تعلیق ناباوری می نامد.

به ساده ترین بیان، انسان ها غیرممکن را باور می کنند. ولی غیرمحتمل را نه

مراد از غیرممکن را تا حدی توضیح دادیم، اما غیرمحتمل چیست؟ داستان نویسان بسیار برای یافتن آستانه ی آن دست به آزمون و خطا زده اند.

در واقع مسئله این است که چگونه می توان تا آخر مراسم، منطق و واقعیت بینی مخاطب داستان را معلق نگه داشت و او را به وقایع حساس نکرد؟ آن چه حفره ی داستانی (plot hole) نامیده می شود، زمانی پدید می آید که مخاطب منطق دنیای داستان را پذیرفته و به نویسنده اعتماد کرده است، اما داستان با همین منطق، از خودش تناقض نشان می دهد. غیرمحتمل یعنی رخدادی که انتظار می رفت با مقدمه چینی های نویسنده باید به وقوع می پیوست، به وقوع نپیوندد یا نقض شود‌.

آیا هر حفره داستان، باعث می شود مخاطب فیلم را قطع کند و به جهت بی احترامی به شعور خودش شما را دشنام بدهد؟ بعضی حفره های داستانی تا حدی اجتناب ناپذیرند. به عنوان مثال، شما نمی توانید درباره ی حلقه ی زمانی یا سفر به گذشته بنویسید، بدون آنکه داستان شما خودتناقضگر باشد. اما بعضی حفره های داستانی، مسلما به تجربه ی مخاطب صدمه می زنند. به عنوان مثال، سکته کردن شخصیت منفی داستان، درست پیش از آنکه نقشه اهریمنی اش برای نابودی دنیا به نتیجه برسد، باعث می شود شما نویسنده ای ناتوان بنظر برسید. آیا چنین رخدادی ممکن است؟ بله، ولی آیا محتمل است؟ با درکی که انسان ها از واقعیت دارند، نمی شود روی احتمالش حساب کرد.

این یک پیپ نیست، فقط تصویری از یک پیپ است
این یک پیپ نیست، فقط تصویری از یک پیپ است

کمی در باب این جمله آخر

مسلما تعلیق ناباوری یک مفهوم انتزاعی و تا حدی سیال است و نمی توان برای آن مرز مشخصی در نظر گرفت. "دقیقا تا اینجا داستان باور پذیر است و اگر از اینجا غیرمعقول تر شویم، حفره پدید می آید ...؟". بیایید مفهوم ابر احتمال را از ریاضی قرض بگیریم.

بیایید سناریو های مختلف دنیای پیرامون را در نظر بگیریم. ما معمولا صبح ها از خواب بیدار می شویم. پس این، اتفاقی محتمل است و مخاطب داستان آن را باور خواهد کرد. در نظر داشته باشید افرادی هستند که ظهر و حتی بعد از آن بیدار می‌شوند، بعضی ها هم هستند که اصلا شب را نخوابیده اند. اما یک مخاطب متعارف، پدیده ی "صبح از خواب بیدار شدن" را آنقدری دیده که بنظرش اتفاقی محتمل و قابل انتظار است. از دید مخاطب، ابر احتمال این اتفاق آنقدری وسیع هست که بشود با وجود تمام استثناها درون آن قرار گرفت.

حالا کمی "غیرمعقول تر" شویم، تصور کنید صبح از خواب بیدار شوید و بشنوید دونالد ترامپ شب گذشته از دنیا رفته است. چنین سناریویی را در دنیای واقعی هم دیده اید نه؟ بله، مرگ اتفاقی نسبتا غیرقابل پیش بینی است و سیاستمداران هم مثل دیگر انسان ها از ناغافل بودن آن در امان نیستند. اما مرگ ترامپ، درست قبل از مهم ترین تصمیمات دوران حرفه ای اش، همچنان محتمل است؟ اینجا وارد دوراهی جالبی می شویم. ظاهرا حکم منطق "بله" است، رویداد های پیش رو تغییری در حکم اولیه نداده اند و همچنان ممکن است ترامپ امشب در خواب بمیرد، همانقدر که هفته ی پیش، ماه گذشته یا پارسال این احتمال وجود داشت. اما ناگهان صدایی از میان جمع برمی خیزد که محتمل بودن این اتفاق را نمی پذیرد. سیلاب تئوری های توطئه به شبکه های اجتماعی سرازیر می‌شود. کمیته ی حقیقت یاب به دنبال واقعیت ماجرا دست به تحقیق و بررسی می زند و دنیا هنوز باور نمی کند قدرتمندترین شخص دنیا، به سادگی توسط ی‌ احتمال طبیعی از بین رفته است. این صدا چیست؟ این صدا، صدای همان ابر احتمال است.

در واقع بنظر می رسد ذهن و خرد روزمره ما، بیشتر از گزاره های مطلق، با نگاه به تجربه های پیشین کار می کند. برای ما مرگ ناگهانی یک فرد قدرتمند آن هم در یک موقعیت حساس، تجربه ی نسبتا جدیدی خواهد بود که ابر احتمال ذهنی مان جایی برای آن در نظر نگرفته است (یا حداقل زیاد بزرگ نیست). چرا مقایسه حکم منطقی و حکم ذهنی ما، به تناقض ختم می‌شود؟ این ویژگی در سوال ابتدای مقاله نیز دیده می‌شود. ما حاضریم تا هروقت که عشقمان بکشد، درباره دفاع مقدس فیلم بسازیم. ذهن ما می داند (یا دقیق تر بگوییم، عادت کرده که) که در آن دوران مردم می‌جنگیدند، چشم انتظار عزیزانشان بودند، ازدواج می کردند و صاحب فرزند می شدند.

اما اگر با توجه به ابر احتمال در نظر بگیریم و دست به سرشماری بزنیم، مسلما در مدت هشت سال، تعداد محدودی نبرد تن به تن رخ داده (شما فرض کنید یک میلیون بار) تعداد محدودی ازدواج ثبت شده و تعداد محدودی کودک به دنیا آمده است. آیا اگر روزی تعداد نبرد هایی که در فیلم های دفاع مقدس دیده ایم، به یک میلیون و یک عدد برسد، منطق متوجه می شود و خوداگاهی ما را تعلیق می کند و می گوید "این داستان غیرمعقوله، من حاضر نیستم با نویسنده همراه بشم".

بنظر می رسد شکل نهایی مسئله ما، بیان تازه ای از مسئله ی کشتی تسئوس است:

تا کجا می توان دست به خلاقیت زد، در حالی که فضای محدودی در واقعیت وجود دارد؟

تصور کردن اینکه چقدر سناریوی های واقعی رخ داده در جنگ هشت ساله محدود است، وضعیت ناراحت کننده و ترسناکی است. ما عادت نداریم یک برهه تاریخی را با "هشت سال که در آن فلان عدد نبرد تن به تن، فلان عدد ازدواج و فلان عدد تولد نوزاد رخ داد" درک کنیم. چیزی که از سناریو ها در ذهن ما شکل می‌گیرد، بیشتر اوقات شبیه به همان پرتره ی اودیسه و سگش است. یک فضاسازی است. یک حس و حال است. تصور اینکه این حس و حال، در واقعیت به مدت محدود و توسط تعداد کمی از انسان ها تجربه شده است، حقیقتی بود که هنگام نگارش این تحلیل لرزه بر تنم انداخت.

تصور کنید سالها بعد کسی بخواهد از دوران جنگ ایران و امریکا (یعنی زمانی که ما در حال تجربه ی آنیم) فیلمی بسازد. چیزی که خوداگاهی مخاطب آن زمان را با موفقیت تعلیق می‌کند، به طور کامل شبیه زندگی هیچکدام از ما نیست. بلکه میانگینی از همه ی ماست‌. چرا که مخاطبان و همینطور سازندگان آن زمان، هیچکدام، ابر احتمال را به طور کامل تجربه نکرده اند بلکه فقط توانسته اند تصویری کلی از آن را به خاطر بسپارند. شاید این تصویر هرگز جایی برای زندگی اختصاصی من یا شما نداشته باشد، چرا که با تعلیق ناباوری در تضاد خواهد بود که پسر جوانی در زمان جنگ پشت موبایل بنشیند و با انگشتانش مقاله ای درباره فلسفه داستان گویی تایپ کند. بله ممکن است، حتی محتمل هم هست (یک احتمال محتوم) ولی آیا بیننده آن زمان آن را باور خواهد کرد؟ مطمئن نیستیم.

و این حقیقتا غم انگیز است. شاید نویسندگان برای رعایت اصل تعلیق ناباوری مجبور شوند هرگز درباره اینکه ترامپ ناگهان شب سکته کرد و موفق نشد نقشه شیطانی بمباران هسته ای ایران را به نتیجه برساند بنویسند. شاید پسربچه تیپیکال یک فیلم جنگی چهل سال دیگر هرگز اجازه نداشته باشد پشت موبایلش یک مقاله داستانی بنویسد، مبادا از نقش خارج شود و منتقدان از غیرواقعی بودن آن ایراد بگیرند. غم‌انگیز است که ما برای داستان نویسی، چقدر وابسته کلیشه ها و کهن الگو ها هستیم. در واقع اساسا بدون آنها می توان داستانی تعریف کرد؟

و به عنوان پاسخ سوال آغازین مان، بله. شاید بیننده ما بتواند وجود یک شهید خیالی جدید را باور کند و ناباوری اش را پرواز دهد تا با فیلم ما همراه شود. ولی خب، این فیلم ۲۱۳۲۵۶ ام چندان چیز جدیدی برای ارائه نخواهد داشت. چون "شهید" فقط با اکشن ها و ویژگی های مشخصی که مخاطب به آن عادت دارد باورپذیر است. همینطور "همسر شهید"، "پدر و مادر شهید"، "فرمانده گردان شهید"، "افسر عراقی"، "تانک عراقی" و همینطور تمام تصاویری که برای روایت کردن داستان به آنها نیاز خواهیم داشت. این برای من مکاشفه ای بسیار غم انگیز بود. گویی همزمان به ابری غول پیکر از احتمالات بی کران دست یافته بودم، ولی هروقت می خواستم که به سمت آن بروم، در آن حل می شدم و نمی توانستم جلوتر بروم. ناچاریم که ابر ها را فقط از فاصله دور ببینیم و از شکل های عجیب و جالب شان عکس بگیریم. و این نشان می دهد که یک داستان نویس زبردست، چقدر انسان استثنایی و خارق العاده ای است. به هر حال، ابری که او از آن عکس گرفت، فقط برای چند ثانیه به آن شکل وجود داشت.

منابع

۱- https://www.lsrw.ir/st/251

۲-https://azsan.ir/blog/willing-suspension-of- disbelief/

۳- https://en.wikipedia.org/wiki/Argos_(dog)

داستاندفاع مقدسفیلم سریالفلسفه
۶
۱
Alireza Mohamadpor
Alireza Mohamadpor
هنرمندی جویای نام نشسته بر خطه ای از این کره ی لاجوردی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید