آیا هوش مصنوعی واقعا خلاقیت را افزایش می‌دهد؟ پژوهش جدید می‌گوید برای همه نه

در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی مولد (Generative AI) به یکی از مهم‌ترین ابزارهای کاری در شرکت‌ها تبدیل شده است. از تولید متن و ایده‌پردازی گرفته تا طراحی، برنامه‌نویسی و تحلیل داده، ابزارهایی مانند ChatGPT این وعده را داده‌اند که بهره‌وری و خلاقیت کارکنان را افزایش دهند.

اما آیا استفاده از هوش مصنوعی به‌تنهایی باعث می‌شود افراد خلاق‌تر شوند؟

پژوهش جدیدی که در نشریه علمی Journal of Applied Psychology منتشر شده، پاسخ متفاوتی به این سؤال می‌دهد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند خلاقیت افراد را افزایش دهد، اما این تأثیر برای همه یکسان نیست. در واقع، بیشترین بهره را افرادی می‌برند که از مهارت‌های «فراشناختی» (Metacognitive Skills) برخوردار هستند.

پژوهش چگونه انجام شد؟

برای بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت، پژوهشگران آزمایشی را با حضور ۲۵۰ نفر از کارکنان انجام دادند.

شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی به دو گروه تقسیم شدند. یک گروه وظایف شغلی خود را با کمک ChatGPT انجام داد و گروه دیگر همان وظایف را بدون استفاده از هوش مصنوعی پیش برد. در پایان، عملکرد افراد از نظر میزان خلاقیت توسط ارزیابان بررسی شد.

نتایج اولیه نشان می‌داد افرادی که از ChatGPT استفاده کرده بودند، به‌طور میانگین امتیاز خلاقیت بالاتری کسب کردند. اما بررسی دقیق‌تر یک نکته مهم را آشکار کرد؛ همه افراد به یک اندازه از این ابزار سود نبرده بودند.

چه کسانی بیشترین بهره را از هوش مصنوعی بردند؟

بر اساس این تحقیق، تنها گروهی از کارکنان توانستند به شکل محسوسی خلاق‌تر عمل کنند که از مهارت‌های فراشناختی بالایی برخوردار بودند. این افراد هنگام استفاده از هوش مصنوعی صرفاً پاسخ‌های تولیدشده را نمی‌پذیرفتند، بلکه دائماً درباره فرایند فکر کردن خود تأمل می‌کردند.

آن‌ها بررسی می‌کردند چه اطلاعاتی در اختیار ندارند، اثربخشی روش فعلی خود را ارزیابی می‌کردند، در صورت نرسیدن به نتیجه، مسیر خود را تغییر می‌دادند و مهم‌تر از همه، پرامپت‌های خود را به‌صورت مستمر اصلاح و بهینه می‌کردند.

به بیان دیگر، آن‌ها از ChatGPT به‌عنوان یک شریک فکری استفاده می‌کردند، نه صرفاً ابزاری برای دریافت پاسخ.

مهارت فراشناختی چیست؟

فراشناخت یا Metacognition به زبان ساده یعنی «فکر کردن درباره نحوه فکر کردن».

افرادی که این مهارت را دارند، می‌توانند فرایند یادگیری و تصمیم‌گیری خود را تحلیل کنند، اشتباهاتشان را تشخیص دهند و روش خود را متناسب با شرایط تغییر دهند. پژوهش نشان می‌دهد همین ویژگی باعث می‌شود افراد بتوانند ارزش واقعی هوش مصنوعی را استخراج کنند.

آن‌ها به‌جای دریافت منفعلانه پاسخ‌ها، سؤال‌های بهتری می‌پرسند، شکاف‌های دانشی خود را شناسایی می‌کنند و از خروجی هوش مصنوعی برای توسعه ایده‌های جدید استفاده می‌کنند.

هوش مصنوعی به‌تنهایی خلاقیت ایجاد نمی‌کند

یکی از مهم‌ترین نتایج این پژوهش این است که صرف استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، تضمینی برای افزایش خلاقیت نیست.

ابزارهایی مانند ChatGPT ظرفیت بسیار بالایی دارند، اما اگر کاربر نداند چگونه با آن‌ها تعامل مؤثر برقرار کند، این ظرفیت هرگز به نتیجه مطلوب تبدیل نخواهد شد. به همین دلیل، کیفیت استفاده از هوش مصنوعی اهمیت بسیار بیشتری نسبت به صرف استفاده از آن دارد.

نظر پژوهشگران چیست؟

Jackson G. Lu، استاد مدرسه مدیریت MIT Sloan و یکی از پژوهشگران این مطالعه، معتقد است:

«فراشناخت یا توانایی فکر کردن درباره نحوه فکر کردن خود، حلقه گمشده میان استفاده از هوش مصنوعی و استفاده صحیح از آن است.»

او توضیح می‌دهد که مهارت‌های فراشناختی به افراد کمک می‌کنند سؤال‌های بهتری مطرح کنند، کمبودهای دانشی خود را تشخیص دهند و به‌جای استفاده منفعلانه از هوش مصنوعی، از آن برای خلق ارزش واقعی استفاده کنند.

یادگیری استفاده از هوش مصنوعی نیز زمان می‌خواهد

پژوهشگران به نکته مهم دیگری نیز اشاره می‌کنند. حتی اگر فرد از مهارت‌های فراشناختی مناسبی برخوردار باشد، باز هم استفاده مؤثر از هوش مصنوعی نیازمند زمان و تمرین است.

همانند هر ابزار تخصصی دیگر، هوش مصنوعی نیز منحنی یادگیری خود را دارد و هرچه تجربه افراد بیشتر شود، کیفیت تعامل آن‌ها با این ابزار نیز افزایش پیدا می‌کند.

سازمان‌ها باید چه کاری انجام دهند؟

بر اساس نتایج این مطالعه، آموزش استفاده از هوش مصنوعی به‌تنهایی کافی نیست.سازمان‌ها باید هم‌زمان روی توسعه مهارت‌های فراشناختی کارکنان نیز سرمایه‌گذاری کنند.

به اعتقاد پژوهشگران، ترکیب آموزش هوش مصنوعی با آموزش مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی، تحلیل فرایندهای ذهنی، ارزیابی پاسخ‌ها و بهبود مستمر شیوه حل مسئله، می‌تواند بیشترین تأثیر را بر افزایش خلاقیت کارکنان داشته باشد.

جمع‌بندی

پژوهش جدید Journal of Applied Psychology یک پیام روشن دارد؛ هوش مصنوعی به‌خودی‌خود افراد را خلاق‌تر نمی‌کند. آنچه تفاوت ایجاد می‌کند، نحوه استفاده از این ابزار است.

افرادی که می‌توانند درباره شیوه تفکر خود تأمل کنند، سؤال‌های دقیق‌تری بپرسند، پاسخ‌های هوش مصنوعی را نقد و اصلاح کنند و مسیر خود را بر اساس بازخوردها تغییر دهند، بیشترین بهره را از این فناوری خواهند برد.

در نهایت، شاید مهم‌ترین درس این تحقیق این باشد که آینده خلاقیت، نه فقط به پیشرفت هوش مصنوعی، بلکه به رشد مهارت‌های انسانی وابسته است. هرچه افراد بهتر فکر کنند و بهتر یاد بگیرند، هوش مصنوعی نیز ابزار قدرتمندتری برای خلق ایده‌های جدید خواهد بود.

✍️ علیرضا کاظم‌زاده | درباره مارکتینگ، برندها و تجربه‌های واقعی می‌نویسم.
📱 اینستاگرام: AlizSocial