مسئلهٔ تقابل هنر و سیاست، یکی از مسائل حلنشدهٔ تاریخ است. اساساً از آنجایی که هنر و سیاست از دو جهان متفاوت میآیند و هرکدام منظومههای فکری خاص خود را دارند، هرگز نمیتوانند از جنس هم باشند.

سیاست در زبان عرب به معنای «رام کردن» است و حکومتها همواره برآنند تا از طریق سیاست، جامعه را فرمانپذیر کنند؛ حال آنکه جنس هنر کاملاً متفاوت است. هنر در عرصهٔ خیال جولان میدهد و آنقدر سیال است که هیچگاه سیاست با زبان زور و زر نمیتواند بر آن مسلط شود. اصولاً هنر در هیچ چارچوب و ساختار عقلمدارانهای نمی گنجد و همواره تمام یا قسمتی از آن بیرون از ساختار باقی میماند.
با این وجود، تمام حکومتهای تاریخ به نحوی در تلاش بودهاند تا هنر را به خدمت خود درآورند چرا که هنر قطعاً کاربردیترین ابزار برای اثرگذاری بر افکار جامعه است. از طرف دیگر، عدم تجانس هنر و سیاست به معنای بیتفاوتی هنر نسبت به سیاست نیست. از آنجا که هنر ذاتاً دعوت به اندیشهورزی و دیگرگونه و خارج از چارچوب اندیشیدن را به همراه دارد، هرگز نسبت به سیاست بی تفاوت نبوده، بلکه اساساً یک امر سیاسی است.
از این تئوریها که بگذریم، آنچه امروز در جامعه شاهد آن هستیم، «سیاستزدگی هنر» است. وقتی که هنر -با آن ظرفیت لایتناهیاش- در سطح یک ابزار برای تأمین منافع افراد و جریانهای سیاسی تقلیل پیدا میکند، جامعه دچار یک تناقض عمیق هویتی میشود که نتیجهاش بروز رفتارهای افراطی و جَوزده است. اگر ما رابطه تضاد و تکامل میان هنر و سیاست را درک میکردیم، هرگز کار به اینجا نمیکشید که در روز درگذشت یک شخصیت بزرگ هنری، دوگانههای سیاسی را پررنگ کنیم و هنرمند را از آسمان هنر به دعواهای کف خیابان خودمان بکشانیم تا وسیله عقدهگشاییهای ما شود.
آنچه میتواند در چنین شرایطی راهگشا باشد، درک این دو مطلب است:
۱- موضع سیاسی هنرمند و موضع هنری سیاستمدار هر دو قابل نقد هستند.
۲- هنر باید به زبان خودش لب به تحسین یا تنبیه سیاست بگشاید؛ این یعنی «سیاستِ هنر».
اما سیاست باید به زبان هنر وارد گفتگو با او شود تا مگر بتواند هنر را به خدمت خود در بیاورد؛ این یعنی «هنرِ سیاست».
و تا زمانی که سیاستِ هنر و هنرِ سیاست به درستی شکل نگیرند، مسئلهٔ تقابل هنر و سیاست حلنشدنی باقی خواهد ماند.
فکر میکنم بهترین پایان برای صحبتم این بیت باشد:
غیر از هنر که تاج سر آفرینش است
بنیاد هیچ منزلتی پایدار نیست...