1. اتفاق مهمی که نظام آموزشی ایران پساانقلابی را متأثر کرد، درهمآمیختن منطق کنکور با منطق آموزش و پرورش رسمی بوده است. بچهمدرسهای از سالهای اولیه میآموزد که چگونه برای آن روز بزرگ آماده شود و انسان کامل کنکوری گردد؛ انسانی که هیچ توانایی عملی برای زندگی کردن ندارد و بالطبع تعهد اخلاقی برای دیندارزیستن ندارد؛ بلکه باید تستها را جواب دهد و درون کتابها زندگی کند. چنین نخبهای چون به ضد هدف آموزش اولیه بدل شده، نماد فرایند غیرعقلانیِ عقلانیشدن است. در اینجا هم مسأله امتحان اهمیت دارد؛ البته نه آن امتحان الهی پیشروی انسانی که می خواهد به کمال برسد، بلکه امتحاناتی بیمحتوا و بیهدف در سرتاسر زندگیای که جای امتحانات آنجهانی را گرفته است. اینچنین است که تربیت کنکوری جایگزین تربیت دینی و اخلاقی میشود. اکنون نسلی که ما تربیت کردهایم، برای انواع امتحاناتی که در قالب تست باشد آمادگی دارد. تست، شیوه فکرکردن را تغییر میدهد؛ فرد نباید خود پاسخ را دریابد، بلکه باید از بین پاسخهای ازپیشدادهشده یکی از انتخاب کند. کنکور قاعده زندگی را با طبیعی جلوه دادن چیزهای ازپیشمعیّن حیطه انتخاب و اختیار فرد را بهنحوی مبتذل تقلیل داده است. آموزش و پرورش ما که بر مبنای سیاست متعالیسازی جهتگیری شده و از آموزش بدیهیترین اصول شهروندی باز مانده، برعکس رسالت خود، تن بهنوعی نظام سخیفانه تکرار و امتحان برای هیچ سپرده است.
2. اتفاق عمیقتر این است که منطق مسلّط جاری، نهتنها دنیای آموزش، بلکه تمامیت زندگی روزمره فرد ایرانی را متأثر از خود کرده است. کنکور اکنون به شیوهای از زیستن در زندگی روزمره تبدیل شده است. کنکوریشدن فرهنگ و جامعه را میتوان از طریق پیوند دو نوع منطق که مولّد شکلبندی اخلاقی جدیدی در جامعه پساانقلابیاند، فهم کرد که یکی از این دو منطق، منطق ایدئولوژیکی است. منظور من از آن، نوعی عقلانیت ایدئولوژیک است که پیامد عملی آن تسلط نوعی فرمالیسم بوده که میگوید: تنها سوژههای بچهزرنگ میتوانند به سادگی از پس آن برآیند. نسلی که ذیل فضای ایدئولوژیک بزرگ شده، یاد گرفته چگونه بدون ایجاد مناقشه گلیم خود را از آب بیرون بکشد. این نسل میداند که چگونه بدون اعتقاد، اعتقاد داشته باشد و بدون تبعیت، تبعیت کند. بدون آنکه بهراستی به ایدئولوژی مذهبی و سیاسی ایمان داشته باشد، در حلقه مؤمنان جای گیرد. آنها در عمل به سوژههایی تبدیل شدهاند که میدانند چگونه هم دنبال منافع شخصی خود باشند و هم خطوط قرمز و هنجارهای مسلط را تقدیس کنند.
عباس کاظمی، امر روزمره در جامعه پساانقلابی، چاپ اول، 1395، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید، صص195-196 و 199-201 (با تلخیص).