جلال آل احمد رویکری توطئهاندیشتر [از کُرد علی] نسبت به شرقشناسی داشت. آل احمد داستاننویس و مقالهپردازی صاحبسبک و شوخطبع و توانا بود. او دوست نویسندهی بزرگ ایرانی، صادق هدایت، و نیز مفسر درخشان رمانالعادهی او، بوف کور، بود. آل احمد گرچه گوشهچشمی به کمونیسم داشت، سرانجام از آن و اساساً از زندگی سرخورده شد. عجیبترین اثرش غربزدگی است که از سال 1962 به صورت زیرزرمینی منتشر و دستبهدست میشد.
جدا از سیاست، آل احمد از آنچه برای فرهنگ ایرانی هم رخ میداد ناخشنود بود. غربزدگی، یعنی اشتیاق بیچون و چرا به هرچه غربی است، ایرانیان را به ملتی بدل کرده بود که سنت و استمرار تاریخی خود را از دست داده و همهچیزشان را به «قد و قامت ماشین» درآورده بودند. او شرقشناسان را متهم میکرد که با آسیاییها مثل مواد خام آزمایشگاهی رفتار میکنند. آل احمد در جای دیگری از غربزدگی شاکی است که هموطنانش «ملعبهای در دست شرقشناسان» شدهاند. ارجاع به کتابهای غربیان و نقل قول از ایشان، چنانکه معیار مطلق همهچیزند، به نظر او احمقانه است. غرب در نظر او بدل شده بود به مخزن یادگارها و نسخ خطی غارتشده از شرق. توطئهی شرقشناسی دوشبهدوش تسلط تکنولوژی غرب پیش میرفت، زیرا «شرقشناس آهنگی کاملاً ایرانی را زمزمه میکند و رفیقش قطعات ماشین میفروشد».
غربزدگی نوشتاری اصیل و شورانگیز و به معنای دقیق کلمه خواندنی است. آل احمد نمیتوانست با زبانی سنگین و ملالآور سخن بگوید. پرسشهایش بسیار بیش از آن بود که بتواند به آنها پاسخ دهد و در منطق غربستیزانهی او دوسوگرایی دردآوری دیده میشد، چون حتی در غربزدگی هم برای اقامهی استدلالهای خود از منابع غربی بهره گرفته بود. با اینکه برای اسلام اعتبار ویژهای قائل بود، باز هم به تصلب روحانیت سنتی حمله میکرد. با اینکه از ماشین بیزار بود و معنا و اهمیتی آخرالزمانی به ماشینیشدن میداد، باز هم بین آن داشت که ماشینیشدن امری اجتنابناپذیرباشد.
آل احمد مردی خوشگذران و غوطهور در فرهنگ غربی بود. زیاد مشروب میخورد و کمتر نماز میخواند. وقتی به حج رفت، از دست همکاروانیهایش و از مقامات سعودی عصبانی شد. در نگاه نخست، به نظر نمیرسد که بتوان او را طلایهدار انقلاب ایران دانست. اما در واقع چنین بود، چون رسالهاش بر ضد غربزدگی را علی شریعتی و [آیتالله] خمینی و بعضی از مراجع قم خواندند و سخت تحت تأثیر آن قرار گرفتند. [آیتالله] خمینی بعدها شرقشناسان را با همان تعبیرات آل احمد تقبیح میکرد: «مبلّغان خود را به بلاد اسلام فرستادند و آناجا همدستانی در دانشگاهها و مراکز متعدد اطلاعاتی و انتشاراتی یافتند، و علمای مستشرق خود را در خدمت امپریالیسم بهکار گرفتند. همهی این کارها را کردند تا حقایق اسلام را تحریف کنند.» تا آنجا که به [آیتالله] خمینی و پیروان او مربوط میشد، غرب فقط به دنبال گردآوری اطلاعات دربارهی ایران بود تا بتواند بر آن مسلط شود.
رابرت اروین، دانش خطرناک: شرقشناسی و مصائب آن، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: نشر ماهی، 1396، صص 365-367 (با تلخیص).
با تلخیص