تاریخ، بناءش بر تواتر یا شیاع است و عقلای عالم در جمیع ادوار و اعصار و امکنه بر همین وتیره تاریخ را قبول کرده و تلقی نموده و پذیرفتهاند. پس هر که ازین وتیره بگذرد بلاشک از عقلای عالم محسوب نیست و به غیر از این، هیچ طریقۀ عقلانی به دست نیست. مثلاً اگر کسی حالا بگوید حضرت رسول [ص] هندو بوده است به چه دلیل ردّ او را میتوان کرد جز به طریق تواتر؟ و اگر کسی بگوید شکسپیر عرب بوده است به چه دلیل جز شیاع؟ پس اگر میزان را که تاریخ است از دست بدهیم دیگر هیچ میزانی در دست نخواهیم داشت و هیچ چیزی را در دنیا نمیتوانیم تاریخاً ثابت نماییم و هر کس هر امر تاریخی را میتواند منکر بشود یا جابهجا کند.
وانگهی خدا شاهد است جدّاً من هر چه فکر میکنم نمیتوانم بفهم که ازین که عموم علما و فضلای عالم را تُرک فرض میکنند چه نتیجهای میخواهد بگیرند؟ آیا اینکه فقط خون ترک در عروق آنها جاری بوده است، یعنی از نژاد ترک بودهاند؟ خوب ترکی (مثلاً فردوسی!) که جمیع آثار و اشعار و تألیفات و تصنیفات او به زبان فارسی باشد این چه ترکی شد! این ترک چه به درد ترکها میخورد. این بر عکس ثابت میکند که نژاد ترکها یا نژاد دانی بوده که تحت نفوذ تمدن نژاد عالی مستهلک و مضمحل و مغلوب و محو و نابود شده است و جمیع آثار و ثمرات اتعاب عمرش را در زبان و خیال و مسلک آن نژاد علی نوشته است، یا میرساند که آن ترک بیوطنپرستی بوده که زبان شیرین ادبی عذب سلیس (!) قوم خود را گذاشته، در یک زبان خارجی چیز نوشته و مدایح و مفاخر اقوام دیگر را بر صفحات ایام مخلّد نموده است.
نمیتوانند بگویند این به واسطه قوه قهریه ملت ایران بوده است که ادب ای ترک مجبور شدهاند آثار خود را به آن زبان بنویسند. چه در زمان غزنویّه و سلاجقه و خوارزمشاهیّه، سلطنت با ترکها بوده است؛ پس چه واداشته است شعرا و ادبا و نویسندگان ترک آن دوره را که به زبان ملت خود که ملت غالب بوده است (اگرچه هم عدداً اقلیت بودهاند نسبت به سواد اعظم مردم، مثل حالیۀ فرانسویها در الجزایر و انگلیسها در هندوستان) چیز ننویسند و لابد به یکی از این دو امر که سومی ندارد قائل شد.
یا باید گفت که آنها ترک نبودهاند و ایرانی بودهاند (چنانکه تاریخ و تواتر و شیاع و استفاضه به آن شهادت میدهد) یا آنکه باید گفت نفوذ ادبیات فارسی و ایرانی به درجهای بوده است که با وجود سلطنت جسمانی و مادی، ادبای ترک مستهلک و مغلوب آن تمدن شدهاند.
بعبارة أخری، به اصطلاح علمای اجتماعی، ترکها نژاد دانی و ایرانیها نژاد عالی بودهاند و گمان نمیکنم که این نتیجۀ خوش و قابل افتخاری برای ترکهای حالیّه باشد! پس بهتر و به صلاح و صرفه برای آنها نزدیکتر و از مسخره و خندۀ عمومی دورتر، همان است که کار را به دست تاریخ واگذارند و اگر هم تاریخ اشتباه کرده و ترکهای آن عهد را ایرانی به قلم داده است این یک مفرّ بسیار خوبی است برای ترکهای حالیّه از عدم اعتراف اضطراری به دنائت ترکهای آن عهد (انتهی یادداشت تند!)
قزوینی، محمد، مسائل پاریسیه: یادداشتهای علامه محمد قزوینی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1385، ج3، صص 34-35.