بهآسانی میتوانیم نمونههای ارزنده و حتی درخشان را بیاوریم و نشان دهیم که علم و دانش عربی در تکامل فرهنگ و فناوری در دنیای مسیحی قرون وسطا چه تأثیر شگرفی داشته است. اما خوب است قدری درنگ کنیم و بیندیشیم که بخش اعظم آنچه ترجمه شد آیا اصلاً ارزشی داشت؟ اشکال علم اسلامی این بود که بخش زیادی از آن اصولاً علمی نبود، هرچند مترجمان مشتاق در اسپانیا ظاهراً آن را چنین میپنداشتند. آثاری که از آنها ترجمه کردند مربوط میشد به اختربینی، کیمیا، علم اعداد، استخوانبینی (غیبگویی از روی ترکهای استخوان سوختهی گوسفند)، خاکبینی (غیبگویی از نشانههای روی شن)، اندرونبینی (غیبگویی از روی امعا و احشا) و از این قبیل اعمال مرموز. اولین ترجمهها از زبان عربی در اسپانیا همه به غیبگویی یا به آن بخشهایی از ریاضیات مربوط میشد که برای غیبگویی ضرورت داشت. در درازمدت، برخی متفکران غربی از ریاضیات برای معماری، مهندسی و پرتابهشناسی بهره گرفتند، اما عدهای دیگر آن را فقط همچون یک دستگاه فکری و تأملی محض توسعه دادند. لیکن در کوتاهمدت، عملیات پیچیده ریاضی اغلب خدمتگزار و کمربستهی اختربینی بود تا به کمک ابزارهای نجومی سرنوشت سلسلهها، روابط عاشقانه و محصولات کشاورزی را معلوم کند.
برای نمونه، قانون ابنسینا گردآوریای غیراصیل بود که بهشدت بر کجفهمیهای طبی جالینوس تکیه داشت. به نظر مانفرد اولمان، «هیچ نشانی از تجربههای شخصی نویسنده و هیچ اندیشه تازهای در آن یافت نمیشود». به نظر نمیرسد ابنسینا خود اصلاً کالبدی را تشریح کرده باشد؛ در واقع، شرع اسلام تشریح بدن اسلام را ممنوع کرده است. ارزش اصلی قانون در این است که مطالب پیشینیان را به شیوهای نظاممند فراهم آورده است. اما بخش اعظم مطالبی که در آن آمده عجیب و غریب و بیفایده است. مثلاً ابنسینا به پیروی از پیشینیان خود، معتقد بود که علت دیوانگی بههمخوردن تعادل در صفراست. مخصوصاً غلبهی سودا علت مالیخولیا دانسته میشد (گرچه ابنسینا قبول داشت که جن هم ممکن است علت مالیخولیا باشد). پُرمویی بدن یکی از نشانههای این مرض غمانگیز بود. گُرگینگی یا گرگساری از دیگر گونههای مالیخولیا بود. بعید است ابنسینا اصلاً گرگینهای را دیده و او را درمان کرده باشد؛ او لابد بخشی از ادب عامهی یونان باستان را، که به کتابهای پزشکی راه یافته بود، نسنجیده بازگو کرده است. ابنسینا هم به تبع جالینوس معتقد بود که حجامت امراض مختلف را از بین میبرد (و معلوم نیست در عصری که ضدعفونیکردن هنوز مرسوم نبود، مردم بیشتر در نتیجهی چنین درمانی میمردند یا بر اثر بیماری!). سوزاندن زخم دیگر شیوهی دردناک اما مطمئن در این نوع طبابت بود. صرفنظر از افعال اجنه، ابنسینا منکر وجود علل و امراض جادویی بود و ردّیهای هم بر نجوم و طالعبینی نوشت. لیکن، اگرجه او میکوشید مواضعی عقلانی اتخاذ کند، اثر عظیم پزشکیاش در واقع چیزی نبود جز جرح و تعدیل کهنهپرستانه و فضلفروشانهی دانش یونانی که با مشکلات واقعی بهداشت در خاور نزدیک یا اروپای قرون وسطا کمتر نسبتی داشت.
رابرت اروین، دانش خطرناک: شرقشناسی و مصائب آن، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: نشر ماهی، 1396، صص 51-52 و 54-55.