مقدمه
کتابی که طی این ترم مطالعه کردم و قصد دارم در این گزارش جامع، برداشتها و نتایج حاصل از خواندن آن را به اشتراک بگذارم، کتاب Team Topologies نوشته متیو اسکلتون و مانوئل پایس است. دنیای توسعه نرمافزار، همواره با این چالش مواجه بودهاست که چرا با وجود استفاده از بهترین ابزارها و متدولوژیهای چابک، سرعت تحویل نرمافزار در سازمانهای بزرگ کمتر میشود و کیفیت فدای سرعت میشود. با خواندن این کتاب متوجه شدم که ریشه بسیاری از این مشکلات در کدها یا ابزارها نیست، بلکه در نحوه نگاه ما به ساختار تیمها و الگوهای ارتباطی بین انسانها پنهان شده است. این گزارش، چکیدهای تحلیلی و مفصل از یادگیریهای من در طول مطالعه فصول مختلف این کتاب است که سعی شده با توضیحاتی روان نوشته شود.
بخش اول
در فصلهای ابتدایی کتاب، یکی از مهمترین مسائلی که ذهن من را به خود درگیر کرد، نقد کردن ساختارهای سنتی سازمانها بود. من متوجه شدم که امروزه سازمانهای فعال در حوزه فناوری اطلاعات را باید به عنوان موجوداتی زنده، پیچیده و انعطافپذیر در نظر گرفت، نه سیستمهایی خطی و مکانیکی.
بسیاری از سازمانها برای مدیریت کارهای پیچیده، همچنان به چارتهای سازمانی سلسلهمراتبی و از بالا به پایین اتکا میکنند. اما نویسندگان کتاب به درستی استدلال میکنند که این چارتهای سازمانی قدیمی، به هیچ وجه نمیتوانند نشان دهند که اعضای یک سازمان در واقعیت چجوری با همدیگه ارتباط برقرار میکنند. در دنیای واقعی، مهندسان و کارکنان برای پیشبرد کارهای خود به این مرزها پایبند نمیمانند، بلکه مستقیماً با هر فرد یا گروهی که به آن وابسته هستند، ارتباط برقرار میکنند.
من از این بخش یاد گرفتم که تکیه کردن به ساختارهای ثابت و مدلهایی مثل مدیریت ماتریسی، دیگه پاسخگوی نیازهای مدرن نیست. این تغییر ساختارهای مداوم و سلیقهای، معمولاً موجی از ترس را بین کارکنان ایجاد کرده و انرژی سازمان را هدر میدهد. هر سازمان در واقع از سه ساختار همزمان تشکیل شده است:
ساختار رسمی که همان چارت اداری است که صرفاً برای کارهای قانونی و نظارتی کاربرد دارد.
ساختار غیررسمی که شامل روابط و میزان نفوذ آدمها روی یکدیگر است.
ساختار خلق ارزش که نشان میدهد کارها در واقعیت چطور و بر اساس اعتبار افراد پیش میروند.
بخش دوم
یکی از جذابترین مفاهیمی که در این کتاب با آن روبهرو شدم، قانون کانوی (Conway's Law) بود. ملوین کانوی در سال ۱۹۶۸ بیان کرد که ساختار هر نرمافزار، در نهایت نشاندهنده الگوهای ارتباطی همان سازمانی است که آن را میسازد. این یعنی یک نیروی پنهان و قدرتمند وجود دارد که معماری نرمافزار و ساختار ارتباطات تیمی را دقیقاً شبیه به هم میکند.
برای مثال اگر یک سازمان تیمهای خود را در بخشهای کاملاً جدا و ایزوله مثل تیم تست، تیم پایگاه داده و تیم امنیت قرار دهد، هرگز نمیتواند نرمافزاری بسازد که جریان کار در آن یکپارچه باشد. برای مثال، اگر چهار تیم مجزا برای اعمال تغییرات در پایگاه داده مجبور باشند کارشان را به یک تیم مجزای مدیریت پایگاه داده بسپارند، بطور طبیعی خروجی این ساختار، نرمافزارهایی جداگانه اما متصل به یک پایگاه داده بزرگ و مشترک خواهد بود.
استفاده از مانور معکوس کانوی (Reverse Conway Maneuver): برای من بسیار جالب بود که سازمانها میتوانند از این محدودیت به عنوان یک مزیت استفاده کنند. در این روش، یک سازمان بخصوص، ساختار ارتباطی تیمهای خود را قبل از ساخت نرمافزار، دقیقاً مشابه معماری ایدهآلی که برای سیستم نهایی در نظر دارد، طراحی میکند. به عنوان مثال، اگر سازمانی معماری میکروسرویس مستقل میخواهد، باید تخصص کار با پایگاه داده را مستقیماً به داخل خود تیمهای توسعهدهنده اضافه کند تا وابستگی به تیم خارجی از بین برود.
شرکت آدیداس نمونه مشخصی بود که در کتاب به آن اشاره شد؛ آنها با الگوبرداری از قانون کانوی، ۸۰ درصد مهندسان خود را به تیمهای چندتخصصی متمرکز بر محصول تبدیل کردند و توانستند سرعت انتشار محصولات خود را ۶۰ برابر کنند.
بخش سوم
فصلهای بعدی کتاب، دیدگاه من را نسبت به نیروی انسانی متحول کرد. در تولید نرمافزار مدرن، به دلیل سرعت بالا و پیچیدگی تغییرات، تکیه بر تکتک افراد غیرعملی است و تیم باید به عنوان کوچکترین و بنیادیترین واحد انجام یک کار در نظر گرفته شود.
محدودیتهای انسانی و عدد دانبار: نویسندگان با اشاره به عدد دانبار، توضیح میدهند که ذهن انسان محدودیتهای تکاملی برای اعتماد و ارتباط دارد و موارد زیر را بررسی میکنند:
اندازه ایدهآل برای یک تیم موفق نرمافزاری، حداکثر حدود هفت تا نه نفر است.
بزرگ شدن بیش از حد تیم باعث از بین رفتن اعتماد عمیق بین اعضا شده و احتمال گرفتن تصمیمات نادرست را بالا میبرد.
آمازون با قانون معروف خود مبنی بر تیمهایی که با دو پیتزا سیر شوند، این محدودیت را به خوبی درک و پیادهسازی کرده است.
شاید یکی از مهمترین نکاتی که یاد گرفتم، مفهوم بار شناختی یا به اصظلاح Cognitive Load بود. به این معنی که ذهن هر انسان ظرفیت محدودی برای نگهداری اطلاعات دارد و ظرفیت یک تیم نیز برابر با مجموع ظرفیت اعضای آن است. همچنین این بار شناختی به سه دسته تقسیم میشود:
بار شناختی ذاتی: مربوط به دانش و مهارت پایهای برای انجام کار است، مثل تسلط بر زبان برنامهنویسی.
بار شناختی اضافی: مربوط به حواشی و محیط انجام کار است، مثل حفظ کردن دستورات پیچیده راهاندازی محیط تست.
بار شناختی مرتبط: مربوط به اصل چالش و منطق کاری است که ارزشآفرینی میکند است.
کتاب تاکید میکند که اندازه و پیچیدگی هیچ بخشی از سیستم نباید از توان ذهنی تیمی که مسئول آن است فراتر برود. سازمانها باید با انجام خودکارسازی کارها، بار شناختی اضافی را به حداقل برسانند تا تمام فضای ذهن تیم برای تفکر و حل مسئله و همان بار مرتبط خالی بماند. اگر به تیمی مسئولیتهای سنگین و حوزههای کاری متعددی بدهیم، تیم به یک گلوگاه تبدیل شده و انگیزه اعضا نابود میشود.
بخش چهارم
در اواسط کتاب، تمرکز کتاب روی معماری نرمافزار و تعیین مرزهای سیستم قرار میگیرد. اگر معماری به درستی خرد و کوچک نشود، کدهای ما به بنبست میرسند. یکی از الگوهای مخربی که من در این بخش با آن آشنا شدم، وجود مونولیتهای پنهان بود. مونولیت یا همان سیستم یکپارچه و به شدت جفتشده، همیشه فقط یک اپلیکیشن غولپیکر نیست، بلکه انواع مختلفی دارد:
مونولیت متصل به دیتابیس مشترک: زمانی که چندین سرویس مستقل به یک دیتابیس زنجیر شدهاند.
ریلیزهای مونولیتیک: زمانی که میکروسرویسها محیط تست مستقلی ندارند و مجبوریم همه را با هم باندل و ریلیز کنیم.
مونولیت توزیعشده: این پدیده زمانی رخ میدهد که زاویه دید تیممحور را نادیده گرفته و سیستم را در نقاط اشتباهی برش میزنیم. در این حالت، سرویسها در ظاهر از هم جدا و مستقل هستند، اما برای اعمال یک تغییر کوچک، تیمها مجبورند کدهای چندین سرویس دیگر را هم به صورت همزمان دستکاری کنند که این کار عملاً هیچ خودمختاری و استقلالی برای تیم باقی نمیگذارد.
محیط کار مونولیتیک: طراحی دفاتر اوپنپلان و یکسان برای همه، بدون در نظر گرفتن نیازهای متفاوت تیمها برای تمرکز.
صفحات شکست (Fracture Planes): برای خرد کردن سیستمهای بزرگ، نویسندگان کتاب از اصطلاح صفحات شکست استفاده کردهاند؛ این مفهوم به معنی پیدا کردن خطوط طبیعی و شکافهای درونی سیستم برای تکه کردن تمیز آن است. استراتژیهای مهمی برای این کار معرفی شده است:
طراحی دامنه محور (DDD): همراستا کردن کدهای نرمافزار با زبان و ساختار واقعی دامنههای کسبوکار.
انطباق با قوانین: جداسازی بخشهایی که نیاز به حسابرسی و امنیت قانونی دارند تا سرعت بقیه سیستم کند نشود.
ریتم و تواتر تغییرات: تفکیک کردن بخشهای پرسرعت سیستم مثل فرانتاند از بخشهای کند مثل گزارشگیری مالی.
سطح ریسکپذیری و کارایی: جداسازی کدهایی که به مقیاسپذیری بالا نیاز دارند یا ریسک بالایی در قطعی دارند.
من از این بخش یاد گرفتم که تست اصلی برای مشخص کردن صحت این مرزها این است که از خودمان بپرسیم که آیا ما به عنوان یک تیم میتوانیم این زیرسیستم را به عنوان یک سرویس مستقل به دیگران ارائه بدهیم. اگر بله، مرز انتخابی کاملاً درست است.
بخش پنجم
یکی از متحول کنندهترین مفاهیم کتاب برای من، کاهش هرجومرج ساختاری تیمها بود. نویسندگان معتقدند که وجود دهها مدل تیم مختلف مثل تیم دیتابیس، تیم تست، تیم معماری و... باعث سردرگمی میشود. برای موفقیت، تمام سازمان باید تحت چهارتا توپولوژی بنیادی شکل بگیرد:
1. تیمهای همراستا با جریان (Stream-Aligned Teams):
o این تیمها اسکلت اصلی یک سازمان هستند.
o تمرکز آنها روی یک جریان پیوسته از کار مثل یک سفر کاربر یا یک محصول است و اختیار کامل دارند تا ارزش را از ایده تا محیط واقعی تحویل دهند.
o قانون مهم این است که پاسکاری یا همان Handover به تیمهای دیگر در این مدل باید صفر باشد. این تیمها موقتی نیستند و بودجه بلندمدت دارند.
2. تیمهای پلتفرم (Platform Teams):
o هدف این تیم، فراهم کردن استقلال برای تیمهای همراستا با جریان است تا آنها مجبور نشوند کارهای اولیه را انجام بدهند و به اصطلاح چرخ را از نو اختراع کنند.
o این تیم سرویسهای داخلی مثل مانیتورینگ، استقرار و لاگگیری را به صورت قابلیتهای سلفسرویس ارائه میدهد.
o مهمترین درسی که از این بخش گرفتم، مفهوم کمینهترین پلتفرم زیستپذیر (TVP) بود؛ پلتفرم نباید به یک غول پیچیده تبدیل شود، بلکه باید تا حد امکان ساده و نازک بماند. علاوه بر این، موفقیت این پلتفرم در گرو تمرکز شدید بر تجربه توسعهدهندهDeveloper Experience است. پلتفرم باید آنقدر شفاف و کاربرپسند طراحی شود که از سر راه تیمها کنار برود و بهترین تست برای کیفیت آن، این است که ببینیم یک برنامهنویس جدید چقدر راحت و سریع میتواند کار با آن را یاد بگیرد.
3. تیمهای توانمندساز (Enabling Teams):
o این تیم تشکیل شده از متخصصانی است که زمان کافی برای تحقیق درباره ابزارها و تکنولوژیهای جدید دارند.
o آنها به تیمهای جریان کمک میکنند تا این شکاف مهارتی را پر کنند.
o هدف نهایی آنها رهبری خدمتگزار است و اگر کارشان را درست انجام دهند، بعد از مدتی تیم جریان از نیاز به این مسئله مستقل شده و دیگر به آنها نیازی نخواهد داشت.
4. تیمهای زیرسیستم پیچیده (Complicated-Subsystem Teams):
o این تیمها فقط زمانی تشکیل میشوند که بخشی از سیستم به شدت نیازمند دانش و تخصص عمیق مثل پردازش ویدیو یا هوش مصنوعی باشد.
o هدف آنها کاهش بار شناختی از روی دوش تیمهای جریان است تا نیازی نباشد متخصصان بسیار گرانقیمت در تمام تیمها پخش شوند.
کتاب به صراحت میگوید که تیمی مجزا به نام تیم پشتیبانی یا Ops نباید وجود داشته باشد؛ بلکه تیمی که نرمافزار را میسازد باید خودش مسئول اجرای عملیاتی و پشتیبانی آن باشد (You build it, you run it).
بخش ششم
بعد از شناخت چهار نوع تیم، متوجه شدم که همچنان فقط مشخص کردن نوع تیمها کافی نیست؛ بلکه سازمان باید بداند این تیمها دقیقاً چطوری باید با هم تعامل کنند. کتاب سه مدل تعامل اساسی را معرفی میکند که تیمها باید بر اساس هدفشان یکی را انتخاب کنند:
1. همکاری نزدیک (Collaboration):
o زمانی استفاده میشود که دو تیم در حال کشف چیزهای جدید یا یادگیری سریع هستند.
o این تعامل نوآوری را به شدت افزایش میدهد، اما چون بار ذهنی را زیاد کرده و مرزها را محو میکند، باید موقت و هدفمند باشد.
o رفتار مورد نیاز در این مدل تعامل بالا و احترام متقابل است.
2. حالت ارائه سرویس (X-as-a-Service):
o در این حالت یک تیم مثل پلتفرم، سرویسی را آماده کرده و تیم دیگر با کمترین ارتباط روزمره از آن استفاده میکند.
o این مدل برای تحویل قابل پیشبینی بسیار عالی است.
o رفتار مورد نیاز در این مدل تاکید شدید روی تجربه کاربری برای تیمی است که سرویس را ارائه میدهد.
3. حالت تسهیلگری (Facilitating):
o زمانی که یک تیم که معمولاً تیم توانمندساز است، به تیم دیگر برای رفع موانع یا یادگیری رویکردهای جدید کمک میکند.
o رفتار مورد نیاز در این مدل کمک کن و کمک بگیر است؛ یعنی تیم مقابل نیز باید ذهنی باز و پذیرای کمک داشته باشد.
بنابراین در نهایت من از این بخش نتیجه گرفتم که اگر تعامل بین دو تیم سخت، عجیب یا پر از اصطکاک است، بنابراین این بیدقتی در ارتباطات یک سیگنال خطر است. این موضوع نشان میدهد که مرز مسئولیتها اشتباه انتخاب شده و باید با استفاده از سازماندهی مجدد تعاملات، این شکاف را پر کرد.
بخش هفتم
در فصلهای پایانی کتاب، نویسندگان به سراغ پویایی و تکامل سازمان میروند. هیچ ساختار سازمانی از ابتدا کامل نیست و سازمان باید با گذشت زمان خود را تکمیل کند.
یکی از تشبیههای جالب کتاب این بود که تیمها و نحوه ارتباط آنها باید مثل حسگرهای یک موجود زنده عمل کنند. در گذشته، تیمهای توسعه (Dev) نرمافزار را میساختند و به تیم عملیات (Ops) میدادند. این کار باعث میشد اطلاعات و تجربیات محیط واقعی هرگز به تیم توسعه برنگردد.
کتاب تاکید میکند که تیمهای عملیات نباید فقط نگهدارنده سیستم باشند، بلکه نقش یک ورودی حسی با ارزش بالا را دارند. تیمهای توسعه باید از سیستمهای قدیمیتر (BAU) نیز نگهداری کنند تا درک عمیقتری از رفتار واقعی کاربران به دست بیاورند و بین کارهای جدید و نگهداری شکاف دانشی ایجاد نشود.
محرکهای تکامل (Triggers for Evolution):
من یاد گرفتم که سازمان باید علائم خطر را بشناسد و به موقع ساختار خود را تغییر دهد. برخی از این محرکها عبارتند از:
نرمافزار بیش از حد بزرگ شده است پس زمانی که یک تیم نمیتواند کل سیستم را درک کند و گلوگاه ایجاد میشود.
سرعت تحویل کُند شده است پس نشاندهنده افزایش وابستگیهای سنگین بین تیمهاست و باید به سمت تعاملات سرویسمحور حرکت کرد.
وابستگی به سرویسهای زیربنایی متعدد یعنی زمانی که تیمهای محصول به مجموعهای پراکنده از سرویسها وابستهاند، نیاز به یک لایه پلتفرم (Platform Wrapper) به شدت احساس میشود.
بخش هشتم
نویسندگان به جنبههای عملیاتی و فیزیکی کار تیمی نیز پرداختهاند. و میگویند وقتی تیم را به عنوان واحد اصلی پذیرفتیم، باید رابطهای ارتباطی آن را نیز دقیقاً مشخص کنیم.
تعریف رابط تیم (Team API): همانطور که نرمافزارها از طریق API با هم حرف میزنند، تیمها نیز باید API داشته باشند. این API شامل کدها، مستندات، نحوه نسخه گذاری، اصول کاری، کانالهای ارتباطی ترجیحی و برنامه کاری تیم است. یک تیم باید همواره از خودش بپرسد که آیا تعامل با ما برای بقیه تیمها راحت است؟ و این رابط را دائماً بهروز کند.
از مطالعات موردی کتاب مثل شرکت اسپاتیفای و Auto Trader یاد گرفتم که معماری محیط کار تاثیر مستقیمی بر الگوهای ارتباطی دارد. نه اتاقکهای کاملاً بسته مناسباند و نه محیطهای اوپنپلان پر از سروصدا.
محیط کار باید سه حالت کار فردی با تمرکز بالا، همکاری درونتیمی و همکاری بینتیمی را پوشش دهد. چیدمان میزها، دیوارهای قابلنوشتن و فضاهای غیررسمی باید به گونهای طراحی شوند که تعاملات هدفمند را تسهیل کرده و ارتباطات غیرضروری را محدود کنند.
جمعبندی
با تموم کردن مطالعه کتاب Team Topologies، دیدگاه من نسبت به مدیریت و مهندسی نرمافزار به سطح بهتری رسید. متوجه شدم که ممکن است دلیل بسیاری از مشکلات مثل کندی سرعت، باگهای مکرر و استرس بالای کارکنان، کمبود فناوری نباشد، بلکه طراحی ضعیف سازمان باشد.
برای اینکه یک سازمان واقعاً موثر باشد، داشتن ساختار درست تیمی کافی نیست. نویسندگان به درستی اشاره میکنند که توپولوژیهای تیمی مثل طراحی یک باغ هستند، اما فرهنگ سازمانی سالم، روشهای مهندسی درست، بودجهریزی منعطف و شفافیت کسبوکار، مانند خاک، آب و کود عمل میکنند. بدون این موارد پایهای، بهترین ساختارها نیز شکست میخورند.
اين مطلب، بخشي از تمرينهاي درس معماري نرمافزار در دانشگاه شهيدبهشتي است