عدالت برای برخی از حکومتها، تنها ابزاری است برای مدیریت جامعه و تثبیت قدرت. اما در نگاه حضرت علی (ع)، عدالت چیزی فراتر از ابزار حکمرانی است؛ او عدالت را «ترازوی الهی» در زمین میدانست.
در قرآن، خداوند میفرماید:
> «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ...»
(نحل، ۹۰)
بیتردید خداوند به عدالت و نیکی فرمان میدهد.
این فرمان، تنها به مردم نیست، بلکه نخستین مخاطب آن، صاحبان قدرتاند. علی (ع) وقتی حکومت را پذیرفت، نه برای قدرت بلکه برای احیای همین فرمان الهی بود. در خطبهٔ ۳ نهجالبلاغه (خطبهٔ شقشقیه) با صراحت میگوید:
> «اگر نبود که خدا از علما پیمان گرفته که بر سیری ستمگر و گرسنگی مظلوم آرام نگیرند، مهار حکومت را رها میکردم…»
یعنی حکومت نزد علی نه یک افتخار، که یک بار بر دوش وجدان است.
عدالت، از خود آغاز میشود
عدالت علی از سفرهاش آغاز میشد، از لباسش، از نوع سخنش با مردم. او که حاکم مسلمانان بود، نان خشک میخورد، در شب تاریک بهتنهایی به خانهٔ یتیمان سر میزد، و حتی در تقسیم بیتالمال، برادرش عقیل را هم با دیگران برابر میدید.
او میگفت:
> «العدل یضع الأمور مواضعها»
(نهجالبلاغه، حکمت ۴۳۷)
عدالت، هر چیز را در جای خود مینهد.
ولی امروزه، عدالت در نگاه بسیاری از صاحبان قدرت، امری نسبی و قابل معامله است. تا زمانی خوب است که به حفظ قدرتشان کمک کند؛ و اگر خلاف منافعشان باشد، آن را پای «مصلحت» ذبح میکنند.
حاکم، مسئولتر از مردم است
در بسیاری از ساختارهای ناعادلانه، امر به معروف و نهی از منکر بر دوش مردم انداخته میشود؛ در حالیکه قرآن به حاکمان بیشتر هشدار میدهد:
> «وَلاَ تَرْكَنُواْ إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»
(هود، ۱۱۳)
و به سوی ستمگران متمایل مشوید، که آتش شما را خواهد گرفت.
حضرت علی (ع) بارها در نهجالبلاغه تأکید میکند که حکومت زمانی مشروع است که عدالت را اجرا کند و گوش شنوای درد مردم باشد. در نامهاش به مالک اشتر میفرماید:
> «مهربانی با مردم را سرلوحهٔ دل خویش قرار ده… که آنان دو دستهاند: یا برادر دینی تو هستند یا همانند تو در آفرینش.»
(نهجالبلاغه، نامهٔ ۵۳)
یعنی اساس حکومت، انسانیت است، نه قبیله، نژاد، یا مرزهای قدرت.
از نگاه من
درک علی از عدالت، فراتر از زمان است. در نگاه من، او بزرگترین فیلسوف حکومت در تاریخ اسلام است. او میدانست که حکومت، اگرچه میتواند با زور و سیاست حفظ شود، اما تنها با عدالت باقی میماند. در نگاه من، علی نه فقط یک امام، که معلمی جهانی برای عدالت انسانی است.
و من باور دارم:
> جامعهای که مردمش احساس عدالت نکنند، با شعار و دیوارنویسی اصلاح نمیشود.
عدالت باید لمس شود، نه تنها تلاوت.