ما انسانها معمولاً فکر میکنیم حکومت باید قوی باشد، باید بتواند مردم را کنترل کند، دشمن را سرکوب کند و از مواضع خود عقبنشینی نکند. ولی حضرت علی (ع) تصویری متفاوت از حکومت ارائه میدهد:
حکومت؛ خدمتی برای کرامت انسان
در نامهٔ خود به مالک اشتر، فرماندار مصر، مینویسد:
«مردم یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش با تو برابرند.»
این جمله، تمام فلسفهٔ نگاه علی به حکومت را روشن میکند. یعنی اگر حتی یک نفر از مردم از تو شکایت داشت، وظیفهات این نیست که با نیروی نظامی او را ساکت کنی، بلکه باید خودت شخصاً صدای آن معترض را بشنوی. چرا؟ چون رضایت خداوند در رضایت آن بندهٔ ناراضی نهفته است.
عدالت؛ ستون اصلی حکومت
حضرت علی در نهجالبلاغه میفرماید:
«العدلُ أساسُ المُلكِ.»
یعنی عدالت، اساس حکومت است. هر حکومتی بدون عدالت نمیتواند پایدار باشد. او همچنین میگوید:
«حُسنُ الظنِّ باللهِ والاعتدالُ في الإنفاقِ والصبرُ على المصائبِ، أصلُ الحكمةِ.»
این نشان میدهد که حکمرانی باید بر پایه اعتدال، صبر، و عدالت بنا شود.
دیدگاه من؛ حکومت به مثابه آینهٔ عدالت الهی
حضرت علی تنها نمیخواهد حکومت عادلانهای برقرار کند، بلکه میخواهد نشان دهد که خداوند تنها زمانی از یک حاکم راضی است که مردم، او را «آینهٔ عدالت الهی» ببینند.
نهجالبلاغه تنها یک نظام سیاسی ارائه نمیدهد، بلکه یک نظام اخلاقی اجتماعی است که در آن مردم اصلاند؛ نه ارتش، نه قدرت، نه سیاست خارجی.
از نگاه من، امر به معروف و نهی از منکر وظیفهٔ اول و آخر حاکم است، نه مردم. وقتی حاکم خودش مرتکب ظلم و بیعدالتی شود، دیگر نمیتوان انتظار داشت که مردم جامعه را اصلاح کنند، چرا که منشأ انحراف در رأس قدرت است.
حمایت قرآن از عدالت اجتماعی
قرآن میفرماید:
«إِنَّ اللّهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإِحسانِ...» (سوره نحل، آیه ۹۰)
حضرت علی (ع) عدالت را تنها به قضاوت و حدود شرعی محدود نمیکند؛ بلکه آن را در رفتار با فقرا، شنیدن اعتراضها، و تقسیم عادلانهٔ بیتالمال میداند.
نتیجهگیری؛ رضایت مردم، شرط رضایت خدا
در این نگاه، حکومت تکلیفی الهی است نه وسیلهای برای قدرتنمایی. این تکلیف فقط با رضایت واقعی مردم معنا میگیرد.
این همان راز بزرگ فلسفهٔ سیاسی حضرت علی است:
اگر میخواهی خدا از تو راضی باشد، اول باید مردم از تو راضی باشند.
و این، سختترین کار یک حاکم است