
فردای اونروز از افشین خدافظی کردم و برگشتم تهران. اون به کل بیخیال کتاب شده بود؛ انگار که اصلا چیزی پیدا نکرده بودیم. خیلی تو لک بود. انتظار داشت توی اولین اقدام عملیش، به یه کشف بزرگ دست پیدا کنه اما اینطوری نشد و سرخورده از این اتفاق، بزور تا دم در همراهیم کرد.
احساسِ من اما جور دیگهای بود. یه حسی بهم میگفت، این کتاب با همون یه جملهاش، فراتر از یه کشفه؛ فراتر از یه کتاب! اونهمه زحمت و صرفِ استعداد برای پنهون کردنش، قطعا بیدلیل نبود. اما چه چیزی پشت اون یه جمله قایَم شده بود؛ به تنها چیزی که فکر میکردم همین بود. فکرم همش رسیدنِ به خونه بود و دسترسی به منابعی که داخل لپتاپم داشتم. این راهی بود که خودم انتخاب کرده بودم و باید تا تهش میرفتم. فکرِ نصفه و نیمه رها کردنش، هیچ برام خوشایند نبود.
از نیمهی شب گذشته بود که رسیدم تهران. یه دربست گرفتم و مستقیم رفتم خونه. بدون اینکه یچیزی بخورم و یه دوشی بگیرم تا خستگی راه از تنم در بیاد، حتی بدون اینکه لباسهام رو درآرم، یه راست رفتم سروقتِ لپتاپم. هر اطلاعاتی که در مورد دستخط اون نوشته لازم داشتم رو از اینترنت بیرون کشیدم. کار سختی نبود. کافی بود که اون رو با نمونههای مشابه داخل منابع سایتِ مرجعم تطبیق بدم تا مفهومش رو کشف کنم؛ از طرفی جمله، شامل چند کلمه بیشتر نبود.
لحظهای که باید میرسید، فرارسید. ترجمه کامل شد. انگار که این بازی قرار نبود به این سادگیا تموم بشه؛ تعجب، تعجب، تعجب! ترجمه از این قرار بود:《تو بنویس.》 سادهترین جملهای که میتونست جلوی چشمام ظاهر بشه ولی ساعتها من رو محو خودش کرد. دستم رو گذاشتم زیر چونهام و نگام رو به صفحهی مانیتور دوختم. به روشِ بچگانهای میخواستم اطلاعاتِ عجیب و غریبی رو از داخل همین دو تا کلمه بیرون بکشم؛ انگار که مثلا همین دو تا کلمهی ساده، خلاصهای از سَرتیترهای یه سری جملههای عجیب و غریب باشه ولی اینطور نبود. منظورِ نویسندهی اون جمله، هیچ رمزگشاییِ عجیب و غریبی نبود؛ اون میخواست در عین سادگی، مفهومی بزرگتر از چیزی که من حتی تصورش رو بکنم بهم گوشزد بکنه. این رو وقتی متوجه شدم که دست به هر کاری زدم، درونم آشفتهتر میشد و احساس میکردم از اصل ماجرا دورتر میشم.
در اون لحظه، استراحت چیزی بود که حقیقتاً بهش احتیاج داشتم. یه دوش آب گرم و شام مختصر و بعدشم خواب. خوابی که برای تجربهاش نیازی به دو ساعت غَلت زدن روی رختخواب نداشتم. جوری که فکرِ هیچ کار نیمهتمومی مزاحمم نشد. صبح رو با تلفن افشین از خواب بیدار شدم. زنگ زده بود تا مطمعن بشه به سلامت رسیدم. معلوم بود که یجورایی غیر مستقیم میخواد تا بابت این قضیهی پیش اومده اَزم عذرخواهی کنه. اما این بار با خیالی آسوده بهش یادآور شدم که اصلا نیازی به این کارها نیست؛ هر کشفی، یه رازی داره و این یکی هم مثل هر کشف دیگهای، رازِ مخصوص خودش رو به دوش میکشه. نمیدونم این صحبتهام چقدر آرومش کرد. آخه یجورایی خودمم مطمئن نبودم که چیزایی که از دهنم درومده حقیقت داشته باشه یا نه؛ نیتم بیشتر آروم کردنِ دوستم بود اما همین هم خودش باعث شد تا با فکری باز برم سر وقتِ پیگیریِ داستانی که انتظارم رو میکشید.
فکر کردم شاید سر زدن به منابعِ روانشناسی و یا فلسفی، گرهی از کارم باز کنه. میخواستم به هر طریقی که شده به چیزی که دنبالش بودم برسم. لازم بود تا نسبت به هر تجربهی کاری که تا به اون موقع داشتم، موشکافانهتر جلو برم. اون انرژی و شورِ دوران تحصیل، سراغم رو گرفت؛ یه انگیزهی تمومنشدنی که من رو وادار کرد تا دوباره یادی از دوستان قدیم و استادهام رو بگیرم تا درمورد این کشف، اَزشون سوال کنم. طبیعتاً اولین نفر خودِ افشین بود. اینجوری باعث میشد تا از اون فکر و خیالهای موذی بیرون بیاد و با تصورِ اهمیتِ کشفی که داشتیم، احساس مُثمر ثمر بودن بهش دست بده. هر اطلاعاتی که مربوط ادیبها و فیلسوفهایی که معاصر با دورهی ساسانی بودن رو به صورتی پراکنده اَزشون گرفتم و بعد با صرف وقت، به صورت طبقه بندی شده، اونها رو در کنار هم قرار دادم. از هر اطلاعات کوچیک، حتی به ظاهر بیاهمیت هم چشمپوشی نکردم و داخل لیستم قرار دادم.
این کارها زمان زیادی رو اَزم گرفت. بخاطرشون مجبور شدم از پیشنهادهای کاری زیادی بگذرم اما این چیزی رو عوض نکرد. حتی یه ذره هم باعث نشد تا بخوام کوتاهیای در روند تحقیقم قائل بشم. برعکس، هرچی پیش میرفت، درونم از انرژی بیشتری لبریز میشد.
《خودشناسی》 وجهِ مشترک تمام تحقیقاتم رو تشکیل میداد. طبق بررسیهایی که کردم، به چیزی که رسیدم این بود:《فاصلهی کلام از عمل، رنجِ بزرگی بوده که از همون زمانهای خیلی دور هم، دامنگیر مردم اون دوره میشده. به عبارتی، واژه معنای واقعی خودش رو از دست داده بوده. یعنی چی؟ یعنی انسانها به لحاظ طرز فکر و عقیده، دستههای مختلفی رو تشکیل میدادن اما در یه طبقهبندیِ کلی، به دو قسمت تقسیم میشدن؛ دستهی اول اونایی بودن که از قدرت بیان بالایی برخوردار بودن و اصولا به قشر زَمامدار اون سرزمین گفته میشده و دومین دسته که به اصطلاح زیر دستهای اونها بودن، افرادی بودن که از سوادِ علمی بالایی برخوردار نبودن و بیشتر به عنوان قشر کارگر در نظر گرفته میشدن.》
خب تا اینجا که ظاهرا اطلاعات خاصی به من نداده بودن؛ اینا چیزاییان که هر دانش آموزی که یه بار کتاب تاریخش رو دوره کرده باشه متوجهشون میشه. پس چی بود که بهم میگفت به آخر تحقیقاتم نزدیک شدم؟ میدونی! لازم بود تا دریچهی افکارم رو باز کنم و اجازه بدم تا هر فرضیهای واردش بشه. چیزی که من دنبالش بودم، معادلهی پیچیدهای نبود که بخوام توی فرمولهای خاص و اعداد و ارقام ریاضی به دنبالش بگردم؛ مقصود من زندگی آدما بود. زندگی هیج آدمی از فرمول پیچیدهای ساخته نشده. پایه و اساس هر عقیده و نظری، تنها یه چیزه و اون زنده بودنه!
همونطور که شکمِ گرسنه برای سیر شدن به غذا احتیاج داره، روحِ گرسنه هم به غذای خاص خودش نیازمنده! انسان از همون گِل نخستینی که همهجا اَزش صحبت میشه ساخته شده؛ دَرش روح دمیده شده و جون گرفته و در نهایت روی دوتا پاش وایستاده. همهچیز از همون لحظه شروع شد؛ لحظهای که احساس کرد باید مسیری برای خودش پیدا کنه. اونجا بود که نیروی فکر پاش رو وسط گذاشت. اونجا راهها از هم جدا شد چون هرکس اعتقاد داشت که مسیر خودش درسته پس اختلافات شروع شد. جنگها به راه افتاد و خونها ریخته شد. انسان، همون موجودی که با قدرت اختیار و انتخابی که خودش رو مالک اون میدونه و در سایهی قُوهی عقل، مسیرِ تکاملِ محض رو در پیش گرفته (البته این چیزیه که خودش فکر میکنه) انقدر پیش رفت که مرزها بین سرزمینها کشیده شد و طرز فکرها رو به صورت عقاید و فرهنگِ خاص اون منطقه، به مردمان اونجا تحمیل شد. فاصله بیشتر و بیشتر شد و تعریفها، رنگ و بوی جدیدی به خودش گرفت؛ تعریفی به معنای درست و غلط! محدودهای که طبق قوانینی که برای ثبات در اون سرزمین وضع شد، هیچکس حق نداشت علیه اون رو به به زبون بیاره.
واژهها کمرنگ شدن؛ درواقع، به پوچی رسیدن. گوشها پر شد از درست و غلطهایی که توانایی ارضای نیازهای روحی و فکری هیچکس رو نداشت. اونجا بود که آدما در عین زندگیِ اجتماعی، تنها شدن. نیازهای سرکوب شده، به صورت تصاعدی رشد کردن و راههای رفع اونا به بیراهه کشید. در اون زمان بود که هیچکس فکرِ کمک به همنوع رو توی سرش جا نمیداد. جنگل، راه خودش رو به کوچه و خیابون باز کرد و همه گرسنه شدن. نگاهها گرسنه، شکمها گرسنه، قدمها گرسنه، دستها گرسنه... طاعونِ گرسنگی همهگیر شد و انسان خودش رو خورد.
مفهمومی که حاصل براشت من از تحقیقاتم بود، مختص به همون دورهای خیلی دور نبود، که از ابتدا بود و توی سیکلهای مختلف زمانی، تکرار میشه و به اوج و قعرِ خودش نزدیک میشه و طبق روالِ دورهای، باز تکرار میشه و... پس یعنی انسان گمشدهای داره که از بَدو تولد تمدنها به دنبال اون میگشته و همچنان میگرده. آیا موفق به پیدا کردنش شده؟ باید چه مسیر تازهای رو انتخاب کنه؟ آیا به خودش جراتِ تغییر مسیر رو میده؟ چقدر زمان میبره تا این اتفاق بیفته؟ اصلا مشکل اصلی کجاست؟ آیا انسان به درجهای میرسه که سکوت کنه و با آرامش به چند کلمه حرفی که شبیه به حقیقت و درستیِ گوش بده؟
نمیدونم. داخل کتاب نوشته بود: تو بنویس. منم نوشتم. بدون نتیجهگیری یا انتظار قضاوت درسته هر آدمی؛ برداشت شخصی خودم رو از درکی که چه به واسطهی علم و چه از ذاتِ درونیم بود، روی کاغذ آوردم. مطمعن نیستم که منظور جناب نویسنده اصلا این بوده یا نه ولی گمون میکنم همین احساس سبکیِ مقطعی که به واسطهی فکر کردن به همین اصطلاحات پیش پا افتاده و به ظاهر کلیشهای، بهم دست داده، خودش دلیلی بر اینه که توی مسیر درستی قرار گرفتم، هرچند پر از غلط املاییام. من به این باور رسیدم که دانش من، چیزی از مشکلاتم رو حل نکرد و باید سراغ نیروی دیگهای برای رسیدن به آرامش بگردم ولی خوشحالم؛ خوشحالم که دستِ اتفاق من رو در عوضِ قدم گذاشتن توی هر مسیر دیگهای، به اینجا کشوند تا لحظهای بزنم روی ترمز و نفسی تازه کنم؛ شاید تابلوی راهنمایی به چشمم خورد.