۱- « من سال‌ها نماز خوانده‌ام، بزرگترها می‌خواندند، من هم می‌خواندم، در دبستان ما را برای نماز به مسجد می‌بردند، روزی در مسجد بسته بود، بقال سر گذر گفت: نماز را روی بام مسجد بخوانید تا چند متر به خدا نزدیک‌تر باشید، مذهب شوخی سنگینی بود که محیط با من کرد و من سال‌ها مذهبی ماندم بی‌آنکه خدایی داشته باشم ... » (هنوز در سفرم)
« از خانه بدر / از کوچه برون / تنهاییِ ما سوی خدا می‌رفت ... » (شرق اندوه، شیطان هم) + « باد می‌رفت به سر وقتِ چنار / من به سر وقتِ خدا می‌رفتم ... » (حجم سبز، پیغام ماهی‌ها)
عباراتی از این دست - در نگاهی - متناقض‌نما‌ست، به رغم آن، اما در نگاهی دیگر - در نگاه سیستماتیک و کل‌نگر - در لایه‌های زیرینِ آن صورتِ پارادوکسیکال، معنای دیگری نهفته و پنهان است. به نظر می‌رسد، نکته پارادایمیِ پارادوکس یاد‌شده را، عبارتی دیگر توضیح می‌دهد، در صدای پای آب، آمده است:
« من به مهمانی دنیا رفتم / من به دشت اندوه / من به باغ عرفان، من به ایوان چراغانی دانش رفتم / رفتم از پله‌ی مذهب بالا / تا ته کوچه‌ی شک / من به دیدار کسی رفتم در آن سر عشق ... » (صدای پای آب)
۲- سپهری - چنانکه زندگی‌نامه خود‌نوشت‌اش روایت می‌کند - در خانواده‌ای سنتی زاده شده و سر بر‌آورده و بدین روند، با تنفس در چنین فضایی، دارای نگرش مذهبی بوده است و تا پس از بازه‌ای و بر فرایندی، از آن دست نگه داشته و با آن زاویه پیدا کرده و دوری جسته است. تعبیر « از پله مذهب تا ته کوچه شک» روایت این روند و فرایند است.
به رغم آن اما - چنانکه آثار وی (اتاق آبی، و هنوز در سفرم، ...) و از جمله اشعار او نشان داده و می‌دهد، به شیوه متفکران رمانتیست - چنان اسپینوزا - و از رهگذر مراقبه با و در طبیعت - گویا - به نوعی از «خدا‌همه‌انگاری» رسیده است به گونه‌ای که از تماشای ستاره خون‌اش پر از «شمش اشراق» (ما هیچ ما نگاه / اینجا پرنده بود) می‌شود.
فرازهای فراوانی از هشت کتاب، روایت چنین تجربه و چنین نگاه و نگرشی است، برای نمونه:
«شب سرشاری بود / رود از پای صنوبرها تا فراتر می‌رفت / دره مهتاب‌اندود و چنان روشن کوه که خدا پیدا بود / ... » (حجم سبز، از روی پلک شب)
« ... / رفتم قدری در آفتاب بگردم / دور شدم در اشاره‌های خوشایند / رفتم تا وعده گاه کودکی و شن / تا وسط اشتباه‌های مفرح / تا همه چیزهای محض / رفتم نزدیک آبهای مصور / پای درخت شکوفه‌دار گلابی / با تنهای از حضور / نبض می‌آمیخت با حقایق مرطوب / حیرت من با درخت قاتی می‌شد / دیدم در چند متریِ ملکوتم / ... » (ما هیچ ما نگاه، نزدیک دورها)
«باید کتاب را بست / باید بلند شد؛ / در امتداد وقت قدم زد، / گل را نگاه کرد. / ابهام را شنید ... / باید دوید تا ته بودن / باید به بوی خاک فنا رفت / باید به ملتقای درخت و خدا رسید ... / باید نشست، / نزدیک انبساط / جایی میان بیخودی و کشف ... » (ما هیچ ما نگاه، هم سطر هم سفید)
باری، چکیده سخن - شاید - همان است که در شعر «صدای پای آب» آمده است:
« .... / و خدایی که در این نزدیکی است / لای این شببوها، پای آن کاج بلند / روی آگاهی آب، روی قانون گیاه / ... »
۳- در نگاه سپهری - با توجه به هستی شناسی و زیست جهانی که برای خود تعریف کرده است - کارکرد انسان در زمین، تکمیل کار نیمه‌تمام آفرینش است، از این رو، او خود را «مخاطب بادهای جهان» می‌داند و از «سیاحت اطراف طور» می‌گوید:
«صدای همهمه می‌آید / و من مخاطب تنهای بادهای جهانم / و رودهای جهان رمز پاک محو شدن را به من می‌آموزند / فقط به من! / و من مفسر گنجشک‌های دره گنگم / و گوشواره‌ی عرفانِ نشانْ تبت را / برای گوش بی‌آذین دختران بنارس / کنار جاده سَرَنات شرح داده‌ام / به دوش من بگذار ای سرود صبح وِدا ها، تمام وزن طراوت را / که من / دچار گرمی گفتارم! / و ای تمام درختان زیت خاک فلسطین / وفور سایه خود را به من خطاب کنید / به این مسافر تنها / که از سیاحت اطراف طور می‌آید / و از حرارت تکلیم در تب و تاب است / ... » (مسافر)
و درست در این راستاست که از «پای‌پوش نبوت» سخن رانده: (حجم سبز / تپش سایه دوست) و در سایه‌سار «تجربه‌های کبوترانه» دیالوگ بین «رسول» و بارکشان «ابر انکار» را روایت کرده و «سوره تماشا» نازل می‌کند، که:
«به تماشا سوگند / و به آغاز کلام / واژه‌ای در قفس است / ... » (حجم سبز، سوره تماشا)
۴- بدین نگاه، از وجوه نظام اندیشگی سپهری، مواجهه او با امر قدسی / امر متعال است، سپهری به مثابه سالکی است - چنان اسپینوزا - که امر قدسی را در جهان پیرامون می‌بیند و برای بیان این مهم از زبان شعر مدد می‌گیرد، به «همه‌خداانگاری = پانته‌ایسم» باور دارد و قدسیت را منتشر در کل هستی می‌داند و از این رهگذر، نظاره‌گر راز ازلی و جریان ابدیت در همه جای هستی است.
در این نظام اندیشگی، خدا نه مرده است و نه ذیل یک نظام متافیزیک فربه انتزاعی تعریف می‌شود، بلکه «بود» پشت همه «نمود»ها و «هستی» همه «هستومند»ها و تنیده در همه پدیده‌ها و زیستمندهاست.
این نظام اندیشگی که در تعبیر خود او « فلسفه لاجوردی / ما هیچ ما نگاه، از آبها به بعد» نامیده شده است، بر اندیشه هستی‌شناسانه‌ای بار و سوار و ایده و انگاره‌ای را در پی دارد و می‌اورد.
به گواهی شعر بلند «صدای پای آب» فلسفه لاجوردی او بر سازه‌ای از «هویت توحیدی و توحید هویت» بنیان‌گذاری و معماری شده است «و خدایی که در این نزدیکی است، لای این شببوها، پای آن کاج بلند، روی آگاهی آب، روی قانون گیاه، .... هر کجا هستم، باشم، آسمان مال من است، پنجره، فکر، هوا، عشق، زمین مال من است، چه اهمیت دارد، گاه اگر می‌رویند قارچ‌های غربت، من نمی‌دانم، که چرا می‌گویند: اسب حیوان نجیبی است، کبوتر زیباست، و چرا در قفس هیچ کسی کرکس نیست، گل شبدر چه کم از لاله قرمز دارد؟! ... » (صدای پای آب)
هویت توحیدی و توحید هویت، به مثابه سازه و بن‌مایه نظام اندیشگی سپهری به لحاظ اثر‌گذاری در عین و متن زندگی، سویه‌ها و جلوه‌هایی گوناگون و پر‌شمار دارد، از آن جمله، یکی هم «صلح جهانی و همزیستی مسالمت‌آمیز انسان‌ها در دنیای تضادها و تفاوت‌ها بر پایه تجربه شاعرانگی اندیشه معنوی» است.
۵- بر این پایه - و برابر آنچه از منظومه آثار سپهری آشکار و هویدا‌ست - وی، چنانکه مذهب‌ستیز و یا مذهب‌گریز نیست - صد البته - در لفاف خرقه هیچ مذهبی هم در نیامده و نام‌ونشان از هیچ کیش و آیینی بر خود نگرفته است، اما - به رغم آن - او چنان سالکی است که رستگاری را در کثرت‌گرایی دانسته و بر شیوه فیلسوفانی - چون جان‌هیک - نجات را در پلورالیزم، سراغ می‌گیرد.
شعر سپهری، بازنمود چنین مواجهه‌ای است، چنان این فراز: «.... / قرآن بالای سرم / بالش من انجیل / بستر من تورات و زبر پوشم اوستا / می‌بینم خواب / بودایی در نیلوفر آب...» (شرق اندوه، و شورم را)
و در تاکید بر این گشودگی و گشادگی است که در پی سروده است: « ... / هر جا گل‌های نیایش رست / من چیدم / دسته گلی دارم / ... » (همان)
با چنان بن‌مایه‌ای است که ذهن ناز و نغز سپهری در زبانش طنین انداخته و به شیوه‌ای سمبولیک - چنانکه از قرآن، انجیل و تورات می‌گوید - از «کتاب جامعه»، «مزامیر»، «ودا»، «اوستا»، «بودا و نیلوفر» و نمادهای دیگر مذاهب سامی و شرق آسیا (نظیر هندوییسم، بودیسم) و... نیز می‌گوید:
«..... / من از سیاحت در یک حماسه می‌آیم / و مثل آب / تمام قصه سهراب و نوشدارو را روانم / سفر مرا به در باغ چند سالگی‌ام برد / و ایستادم تا دلم قرار بگیرد / صدای پرپری آمد / و در که باز شد / من از هجوم حقیقت به خاک افتادم / و بار دیگر در زیر آسمان مزامیر / در آن سفر که لب رودخانه بابل / به هوش آمدم / نوای بربط خاموش بود / و خوب گوش که دادم صدای گریه می‌آمد / و چند بربط بی تاب / به شاخه‌های تر بید تاب می‌خوردند / و در مسیر سفر راهبان پاک مسیحی / به سمت پرده خاموش ارمیای نبی اشاره می‌کردند / و من بلند بلند / کتاب جامعه می‌خواندم / و چند زارع لبنانی / که زیر سدر کهن سالی نشسته بودند / مرکبات درختان خویش رادر ذهن شماره می‌کردند / کنار راه سفر کودکان کور عراقی / به خط لوح حمورابی نگاه می‌کردند» (مسافر)
«من "ودا" می‌خوانم / گاهی نیز / طرح می‌ریزم سنگی، مرغی، ابری / ... / » (حجم سبز، ساده رنگ)
در این رابطه، نکته شایان درنگ و دقت، اشاره به پاره‌ای از وجوه نظام اندیشگی شاعر است. به نظر می‌رسد یکی از سیماهای برجسته در آن، درهم تنیدگی همیشگی مفهوم و تصویر است. سپهری، همزمان منطقی و شاعرانه می‌اندیشد و هر یک از این دو، آن دیگری را مایه داده و بارور می‌کند، از سویی، وی استاد اندیشه تحلیلی است و از سوی دیگر، با حقیقت خیال‌ورزی آشناست، و بر این پایه، آنچه بیش از هر چیز مایه دل‌مشغولی و دغدغه اوست، مساله وحدت یا یگانگی حقیقت است که از پنجره نگاه انسان گونه‌گون و در کثرت و نسبیت است.
باری، چکیده سخن این است که در ذهن و زبان و در اندیشه سپهری «خدا» یک «نماد» است تا باز‌نمودی بی‌چندوچون از حقیقت غایی، نمادِ ذاتِ مطلقی که همواره از طریق صورت آشکار شده و برای بشر شناخته می‌شود. این جنبه «پدیدار شدن» جنبه اساسی است، زیرا حقیقت را به راستی نمی‌توان شناخت مگر تا آنجا که آدمیان - برابر ظرفیت احساس و ادراک خود - دریافته و در می‌یابند، از این رو بخش پایانی صدای پای آب، شایان درنگ است: « ... / کار ما نیست / شناسایی راز گل سرخ ! / کار ما شاید این است / که در افسون گل سرخ شناور باشیم...! پشت دانایی اردو بزنیم / دست در جذبه یک برگ بشوییم و سر خوان برویم / ..... / کار ما شاید این است / که میان گل نیلوفر و قرن / پی آواز حقیقت بدویم ... » (صدای پای آب)
چنین نگاهی، بایسته نسبیت هر گونه باور دینی است و از این رو‌ست که اندیشه سپهری - چنان آسمانه بلندی - هر دین و دیدگاه دینی را فرا گرفته و چون چتری، پوشش داده و بر پایه این منطق که : « ... من نمی‌خندم ... / و نمی‌خندم اگر فلسفه‌ای ماه را نصف کند» (صدای پای آب) فهم کامل «یکتایی» را در آن می‌داند که «یکتا را با خودگشایی بسیار‌گونه‌اش» دربرگیرد. در واقع سپهری از این زاویه چنان ابن عربی است که می‌گوید:
« قلب من پذیرنده هر صورتی است / چراگاه غرالان / پرستشگاه راهبان / خانه بتان / کعبه زائران / و‌کتیبه تورات و قران است / که دین من، دین دوستی است / و این رشته الفت، همه ایده من است / اری / کیش و آیین من عشق و دوستی است » (ترجمان العشاق، غزل ۱۱)
۶ - اما - و صد اما - که این‌ها همه در ان ترکیب بندی از نظام اندیشگی سپهری درک و دریافت می‌شود که وی - چنانکه «رویه خشونت‌بار مدرنیته» و نیز «غبار عادت» را بر نتافته و به نقد می‌کشد، با پیش‌انگاره‌های سنت‌پرستی دینی - هم - از ریشه در‌آفتاده و آن‌ها را - از ان روی که انسان ستیز و زندگی سوز است - سخت به پرسش گرفته و بر پایه ان - مثلا - فقه و فقها را با زبانی طنزآمیز چنین به چالش کشیده و می‌کشد:
در هر سه فقرۀ نقل شده طنزِ پررنگی موج می‌زند. فقیهی که بزرگ‌ترین وظیفه‌اش پاسخ گفتن به پرسش‌های شرعی خلایقِ است، اما در کار خود مانده و با ناامیدی دست و پنجه نرم می‌کند.
یادداشت‌های قبلی:
