چکیده آنچه در قسمت پیشین در نوشته آمد، این بود که، ایده مرکزی سهراب در «فرایند عبور» - شاید - عبور (و البته نه عدول) از آگاهی گزاره‌ای به آگاهی پیشامفهومی/تراوش بی‌واسطه نگاه باشد، بر این پایه:
۸- تراوش بی‌واسطه نگاه در گرو خلاف‌آمد عادت
۱ / ۸- غبار عادت، آسیب زندگی
«زندگی در بند و قید رسم عادت مردن است» این گزاره در قالب مصرع، تعریف زندگی نیست، بلکه اشاره‌ای است به یکی از اصلی‌ترین و اساسی‌ترین آفات و آسیب‌های زندگی «عادت» ما – انسان‌ها - در زندگی از جایی به بعد دچار «عادت» گشته و بر سراسر زیست‌جهانمان سایه می‌اندازد. به تعبیر سپهری: «غبار عادت پیوسته در مسیر تماشاست» (هشت کتاب / دفتر مسافر) به سروده بیدل:
« عیش و غم تو تابع رسم است، ورنه چیست / در عید خنده و به محرم گریستن» (بیدل/۲۴۲۶)
و این چنین است که کیش و آیین‌ها هم آسیب‌پذیر و در تله زنجیر‌وار مناسک و رسومات گیر و گرفتار گشته و انسان را در دام و کام یاوگی و بیهودگی و در نتیجه زیست خردمندانه در کسوف و خسوف و به محاق می‌رود.
این است که انسان در پیوند با دنیای پیرامون و در برخورد با آیین‌ها و سنن ملی / مذهبی دچار «کهنه بینی» و «زودسیری» گشته و پیرفت آن گرفتار «دلزدگی و خستگی» می‌گردد و به تدریج در فرایندی از احساس «روز‌مره‌گی و روز‌مرگی» پژمرده و افسرده می‌شود و از همین روی و رهگذر هم -گاهی- به نوستالژی (مهندسی معکوس درمانگری) پناه برده تا در سایه آن دمی را - احیانا - با خاطرات، خوش باشد، چه آنکه «نوستالژی» یاد‌آوری گذشته‌ای است که دیگر نیست.
در بینش عرفانی این «زودسیری و کهنه‌بینیِ» بر‌آمده از «عادت» گونه‌ای از بیماری و اختلال ذهنی و روحی است که به تعبیر مولانا، انبیاء برای درمان آن امدند و در این روند از مخاطبان خود، خواستند تا «غبار عادت» زدوده و جهان را «تازه» ببینند (برای نمونه نک: داستان قوم سبا در دفتر سوم مثنوی) و به تعبیر دیگری از وی: «سوز خود را نو کنند».
«مرا تازه و نو ببین / که من هیچ کهن نشوم / تو کهن مشو / و اگر کهنی در نظرت آید / رجوع کن که عجب! / سبب چه بود؟ / با اهل هوا نشستم؟ / چه شد؟... / این سوز خود را نو کن / من نوَم...» (مقالات شمس، ص۶۸۸)
بدین بیان، در نگاه عرفان و عارفان از مولانا و پیش از آن و تا بیدل و اخیرا سهراب سپهری «عادت» خانمانسوز‌ترین بلای زندگی است. سهراب - آنجا که از پشت عینک رسالت، جمع و جامعه در عذاب را گزارش می‌کند - چنین می‌گوید: «چشمشان را بستیم / دستشان را نرساندیم به سر شاخه هوش / جیبشان را پُرِ عادت کردیم / ....» (هشت کتاب، سوره تماشا)
و درست در این راستا‌ست که وی بر این ایده و اندیشه است که باید هر روز: «درون خویش را آب‌پاشی کنیم و گلبرگ‌های احساس‌مان تازگی ببخشیم. در نامه‌‌ای از وی آمده است:
«من هر بار تازه خواهم شد و پیرامون خویش را تازه خواهم کرد. بگذار هر بامداد، آفتاب بر این دیوار آجری بتابد، تا ببینی روان من هر بار در شورِ تماشا چه می‌کند. دریغ که پلک‌ها در این پرتوِ سرمدی گشوده نمی‌شود. دل‌هایی هست که جوانه نمی‌زند. من این را دیر دریافتم. و سخت باورم شد. چه هنگام آیا روان‌ها بادبان خواهد گسترید. و قطره‌ها دریا خواهد شد. نپرسیم. و با خود بمانیم. و درون خویش را آب‌پاشی کنیم. و در آسمان خود بتابیم. و خویشتن را پهنا دهیم.» (سهراب سپهری؛ هنوز در سفرم، به کوشش پریدخت سپهری، ص ۱۰۱، نشر فرزان‌روز)
و درست در راستای چنین آموزه‌ای و با اشاره به اینکه «عالم همه زندانی آداب و رسوم است» در غزلی از بیدل آمده است:
«بیدل! تو جنونی کن و زین ورطه به در زن!» (بیدل، غزل۵۳۴)
۲ / ۸- خلاف‌آمد عادت
بدین بیان تا «آب نگر و بوی دگر» (به ترتیب، د/شرق اندوه، قطعه‌های تراو و تا)، نسخه تجویزی «خلاف‌آمد عادت» عمل کردن است، به سروده حافظ:
«در خلاف‌آمد عادت بطلب کام که من / کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم»
فراخوان به «خلاف‌آمد عادت» در شعر سپهری، جایگاه ویژه‌ای دارد. برای نمونه:
« ... / چشم‌ها را باید شست / جور دیگر باید دید / واژه‌ها را باید شست / واژه باید خود باد / واژه باید خود باران باشد ... » (هشت کتاب، صدای پای آب»
«زندگی تر شدن پی در پی / زندگی آب تنی کردن در حوضچه‌ی «اکنون» است / رخت‌ها را بکنیم / آب در یک قدمی است ... » (همان)
و نیز
«گوش کن / دورترین مرغ جهان می‌خواند / شب سلیس است، و یکدست، و باز / شمعدانی‌ها / و صدادارترین شاخه‌ی فصل، ماه را می‌شنوند / پلکان جلو ساختمان / در فانوس به دست / و در اسراف نسیم / گوش کن؛ / جاده صدا می‌زند از دور قدم‌های تو را / چشم تو زینت تاریکی نیست / پلک‌ها را بتکان / کفش به پا کن / و بیا... / و بیا تا جایی، که پر ماه به انگشت تو هشدار دهد / و زمان روی کلوخی بنشیند با تو / و مزامیر شب اندام ترا، مثل یک قطعه آواز به خود جذب کنند / پارسایی است در آنجا که ترا خواهد گفت ؛ / بهترین چیز رسیدن به نگاهی است / که از حادثه عشق تر است...» (د/حجم سبز، ق/شب تنهایی خوب)
خلاف‌آمد عادت و آشنایی‌زدایی - البته - در زبان و ادب سپهری، از چنان ژرفنا و پهنایی بر‌خوردار است که ساختار شعری وی را پوشش داده و بدین ویژگی ممتاز می‌کند. در واقع از ویژگی‌های سبک شعر سپهری این است که او تلاش دارد تا با هدف آزاد‌سازی ذهن و آبشار آگاهی از طریق استحاله معنا در فرم، خواننده معنا‌گرا را به نگاه تجریدی در جهان شعر - که متضمن روایت جدیدی از عرفان است - هدایت کند. به نظر می‌رسد دفتر «ما هیچ،ما نگاه» یکسره نشان از چنین تلاشی دارد.
باری، این فرازهای ناب - که معطوف به «خلاف‌آمد عادت و متضمن« تنهایی معنوی» است با آنچه در حوزه روانشناسی و روان درمانگری معاصر به «ذهن آگاهیِ» نامیده و مورد تاکید قرار گرفته است به نوعی هم‌افق است و نسبت تنگاتنگ دارد.
آدمیان بسیاری، در جهان راززدایی شده و پر تلاطم کنونی، ملالت و کسالت را بارها تجربه کرده‌اند. از جمله راهبردهای درمان و یکی از راهکارهای چیرگی بر این وضعیت - چنانکه فهم می‌شود - همین است، یعنی «خلاف‌امد عادت» عمل کردن که متضمن عمل «تماشا، درنگ کردن، سرمه‌ای بر چشم کشیدن و نگاه را تازه کردن، شکوفایی را دیدن و بوییدن و چشیدن» است:
«رخت‌ها را بکنیم / آب در یک قدمی است / روشنی را بچشیم / شب یک دهکده را وزن کنیم، خواب یک آهو را / گرمی لانه لک لک را ادراک کنیم ... / وزنِ بودن را احساس کنیم» (صدای پای آب)
و نیز:
«کسی نیست / بیا زندگی را بدزدیم / آن وقت... / میان دو دیدار قسمت کنیم! / بیا ! / با هم / از حالتِ سنگ چیزی بفهمیم ... » (حجم سبز، به باغ همسفران)
بدین نگاه و نگر، «راهبرد خلاقیت، بداعت و طراوت، خلاف‌آمد عادت» است.
باری، «تراوش بی‌واسطه نگاه» شاید استعاره‌ای باشد بر فرایند عبور از عادت / کهنه‌بینی و زودسیری به بداعت / نو‌بینی و تازه‌سازی و این آموزه و انگاره بمثابه چشمه‌ای است که جلوه‌های عبور در نظام اندیشگی شاعر از آن در تراوش است.
نکته آنکه «غفلت پاک / نگاه پیشامفهومی به هستی ویا تماشا / تراوش بی‌واسطه نگاه / خلاف‌آمد عادت» اصلی‌ترین مفاهیمی هستند که - به گواهی شعر سپهری- در یک پیوند زنجیر‌وار، «عبور» را معنا کرده و تعریف می‌کنند.
یادداشت‌های پیشین:
