۱- سپهری، خدا باور است. بسامد «خدا» (حدود۳۰ بار در هشت کتاب) و دیگر مفاهیم معطوف به امر قدسی و نیز عناصر سمبلیک مذاهب مختلف و باورهای عرفان شرقی، همانند بودیسم، هندوئیسم و ... . حتی سمبل‌ها و نمادهایی همچون: «سیب، کبوتر، گل سرخ، نیلوفر و ... یا آب، باد، باران و .... » حکایت از این معنا دارد. افزون بر بندهای معروف صدای پای آب که: «و خدایی که در این نزدیکی است / لای این شب‌بوها / پای آن کاج بلند / روی آگاهی آب / روی قانون گیاه / ... » برای نمونه:
«شب سرشاری بود / رود از پای صنوبرها تا فراتر می‌رفت / دره مهتاب‌اندود و چنان روشن کوه که خدا پیدا بود / ... » (دفتر حجم سبز، قطعه از روی پلک شب)
و یا
«باید کتاب را بست / باید بلند شد / در امتداد وقت قدم زد / گل را نگاه کرد / ابهام را شنید ... / باید دوید تا ته بودن / باید به بوی خاک فنا رفت / باید به ملتقای درخت و خدا رسید / باید نشست / نزدیک انبساط / جایی میان بیخودی و کشف » (دفتر ما هیچ ما نگاه)
۲- به رغم آن، سپهری اما، خرقه هیچ آیینی بر تن نکرده و خود را در بند آموزه‌ها و پای‌بند به روش‌ها و تجربه‌‌های هیچ مذهبی ندیده و نمی‌دانسته است.
دستگاه نظری سپهری نتیجه سیر و سلوک آزاد‌اندیشی اوست. البته - و بر این نکته باید تاکید کرد که - این بدان معنا نیست که هیچ یک از گزاره‌های این نظام اندیشگی با هیچ‌یک از آموزه‌های دینی و مذهبی انطباق و یکسانی ندارد، بلکه -اتفاقا- پاره‌ای از آموزه‌های فلسفی سپهری با برخی از آموزه‌های مشترک همه ادیان و مذاهب جهانی اشتراک و اتفاق دارند و به تعبیر دیگر، برخی از آموزه‌های مشترک ادیان و مذاهب را می‌توان چنان فهم کرد که با برخی از آموزه‌های سپهری همخوانی و این همانی بیابند. برای نمونه، رک: شعر نیایش در دو دفتر آوار آفتاب و شرق اندوه.
۳- بر این پایه او عنصری است معنا‌گرا و به شدت اهل معنویت
۴- و از همین رو، او «مسافر» است «و من مسافرم ای بادهای هماره ... » (مسافر) و اهل «عبور»، «عبور باید کرد و همنورد افق‌های دور باید شد» (همان)
۵- از وجوه «سفر و عبور»، ( و شاید ابَر وجه) در نظام اندیشگی سپهری به گواهی میراث ماندگار او و از جمله منظومه هشت کتاب، تطور امر متعال / امر قدسی و مواجه با خدا است.
عبور از خدای متشخص به خدای غیر متشخص.
سپهری -چنان همه کسانی که در فضای مذهب سنتی، زاده شده، بالیده و سر بر‌آورده‌اند- به گواهی زندگی‌نامه خود‌نوشت و- به اقتضاء چنان فضایی، افزون بر آنکه مذهبی است، به خدای شایع در ذهن و زبان همه می‌اندیشد و به نوعی به خدای متشخص پای‌بند است. رک: آوار آفتاب، شعر: «نیایش و محراب» و نیز، شرق اندوه، شعر: «و شورم را» و تا پاره‌ای از قطعه‌های حجم سبز، همانند شعر «پیغام ماهی‌ها» و شعر «نشانی».
مفاهیم « او / دوست / خدا » در این اشعار که معطوف به امر متعال / امر قدسی است، مبتنی است بر آموزه غیریت و نوعی تباین بین خدا و انسان.
سپهری اما - چنانکه گفته شد، به اقتضاء آزاد‌اندیشی و معناگرایی - عبور می‌کند و از خدای غیر متشخص یاد می‌کند. مفاهیم «هیچ / هیچستان و ... » در شعر او این تطور و تحول معنایی را نشان می‌دهد. ( هیچ و ... در شعر سپهری، هرگز به معنای نیستی و پوچی نیست، بلکه اشاره دارد به عدم اعداد و اضداد و برهنگی از تعینات و اوصاف / حیرت محض) برای نمونه، رک: شرق اندوه، شعر «بودهی، وید» و نیز شعر مسافر « در کدام زمین بود که ... تا حضور هیچ ملایم را » و ار دفتر حجم سبز، اشعار: «واحه‌ای در لحظه، تپش سایه دوست، ورق روشن وقت، ندای آغاز» و نیز از دفتر هشتم، شعر: « نزدیک دورها، تا انتها حضور و .... »
۶- در این نگاه، خدا، یعنی مجموع همه چیزهایی که هستند، یا همه آنچه هست (خداهمه‌انگاری)
سپهری همه‌خداانگار است.
سپهری - چنان اسپینوزا - از درهم‌تنیدگی جهان پیرامون و ساحت قدسی و خدایی که در همه موجودات خرد و درشت تجلی پیدا کرده است، سخن می‌گوید: «و خدایی که در این نزدیکی است: / لای این شب‌بوها، پای آن کاج بلند / روی آگاهی آب / روی قانون گیاه»
اسپینوزا از مفهوم «خدا طبیعت» برای تبیین رابطه میان طبیعت و فوق طبیعت مدد می‌گیرد. سپهری نیز چنین درکی از رابطه میان جهان پیرامون و امر متعالی دارد. هیچستان، پس پشت جهان پیرامون است و با سوختن و از میان رخت بربستن کثرات و تعددها و تضادهای این جهانی، در می‌رسد؛ هیچستانی که ارتباط وجود شناختی تنگاتنگی با این جهان دارد و از آن تهی و جدا نیست. (در رسیدن پدیده مرگ و از میان رخت‌بربستن جسم خاکی را نیز باید در دل همین نظام متافیزیکی فهمید، سپهری، بر خلاف مولوی، جهان را زندان نمی‌بیند و مردن را به مثابه درِ زندان شکستن و گشودن و پرواز کردن به قلمروی دیگر نمی‌داند)
بدین بیان، وی - به گواهی آثار و بویژه اشعار- به «همه خدا انگاری / پانتئیسم» باور دارد و قدسیت را جاری و ساری در کلّ هستی می‌انگارد. سهراب، نه جهان را کور و کر و ایستاده بر پای خود دیده و می‌بیند و نه تجارب باطنی خویش را ذیل یک «متافیزیک ستبر و فربه» و از نوع دوگانه‌انگار افلاطون، تبیین و روشن می‌کند؛ بلکه با نوعی «متافیزیک نحیف» بر سر مهر بوده و هست، متافیزیکی که معنویت و قدسیت را در تمام هستی منتشر می‌بیند و نظاره‌گرِ تراوش «راز ازلی» و ابدیت در همه جای هستی است. معنویتی از این دست:
«ای سرطان شریف عزلت / سطح من ارزانی تو باد / یک نفر آمد / تا عضلات بهشت / دست مرا امتداد داد / یک نفر آمد که نور صبح / مذاهب / دروسط دگمه‌های پیرهنش بود / از علف خشک ایه‌های قدیمی / پنجره می‌بافت / مثل پریروزهای فکر جوان بود / حنجره‌اش از صفات آبی شط‌ها / پر شده بود / یک نفر آمد کتاب‌های مرا برد / روی سرم سقفی از تناسب گل‌ها کشید / عصر مرا با دریچه‌های مکرر وسیع کرد / میز مرا / زیر معنویت باران نهاد / بعد نشستیم / حرف زدیم از دقیقه‌های مشجر / از کلماتی که زندگانی‌شان در وسط آب می‌گذشت / فرصت ما زیر ابرهای مناسب / مثل تن گیج یک کبوتر ناگاه / حجم خوشی داشت / نصفه‌شب بود از تلاطم میوه / طرح درختان عجیب شد / رشته مرطوب خواب ما به هدر رفت / بعد دست در آغاز جسم آب‌تنی کرد / بعد در احشای خیس نارون باغ / صبح شد ... » (دفتر حجم سبز، قطعه تا نبض خیس صبح)
یادداشت‌های پیشین:
سهراب حرفی از جنس زمان / 10 - (۱)
سهراب حرفی از جنس زمان / 10 - (۲)
سهراب حرفی از جنس زمان / ۱۱ - (۱)
