چینی (چینی سادهشده: 汉语، چینی سنتی: 漢語، پینیین: Hànyǔ، به معنای زبان هان) یک خانواده از زبانهای نواختبر و تحلیلی شرق آسیا است که شاخه زبانهای چینی خانواده زبانهای چینی-تبتی را میسازد. زبانهای چینی توسط بیشتر مردم هان و دیگر اقلیتهای قومی چین تکلم میشوند. ۱٫۲ میلیارد نفر انسان (حدود ۱۶٪ جمعیت دنیا) به یکی از گونههای چینی به عنوان زبان اول تسلط دارند.
گونههای چینی در میان سخنوران بومی خودشان بدون در نظر گرفتن میزان فهم متقابل به عنوان گویش محلی زبان چینی درنظر گرفته میشوند. اما به دلیل میزان کم فهم متقابل، این گونهها در میان زبانشناسان به عنوان زبانهایی مستقل (شاید صدها زبان) دستهبندی میشوند و گاهی عنوان میشود زبانهای چینی از زبانهای رومیتبار متنوعترند. تحقیقات دربارهٔ رابطه تاریخی بین زبانهای چینی درحال آغاز است. هماکنون بیشتر دستهبندیها برای این زبانها ۷ تا ۱۳ گروه اصلی منطقهای را بر اساس تحولات آوایی اغلب سطحی در بر میگیرد که از بزرگترین آنها میتوان به ماندارین با حدود ۸۰۰ میلیون گویشور (مثل سیچوآنی)، مین با حدود ۷۵ میلیون گویشور (مثل هاکین)، وو با حدود ۷۴ میلیون گویشور (مثل شانگهایی) و یوئی با حدود ۶۸ میلیون گویشور (مثل کانتونی) اشاره کرد. سخنوران هر یک از این گروهها نه تنها نسبت به سایر گروهها، بلکه نسبت به همگروههای خود نیز فهم متقابل ندارند. برای مثال چینی مین خود شامل زبانهای بسیاری بدون فهم متقابل است و شاخهی مین جنوبی نیز خود شامل چند زبان است.دانلود با این حال، چندین منطقه گذار وجود دارد، که زبانها و لهجهها از شاخههای مختلف ویژگیهای لازم برای درک محدود بین مناطق همسایه را به اشتراک میگذارند. همه گونههای چینی حداقل در سطح پایینی نواختبر و بسیار تحلیلی هستند.
چینی معیار گونهٔ استانداردشدهٔ چینی گفتاری برپایه گویش پکن ماندارین است. این زبان زبان رسمی چین و بسیار شبیه به ماندارین تایوانی، زبان رسمی تایوان و ماندارین سنگاپوری، زبان رسمی سنگاپور است. چینی همچنین یکی از شش زبان رسمی سازمان ملل متحد است. گونهٔ نوشتاری چینی (中文, Zhōngwén)، معروف به نویسههای چینی (汉字/漢字, Hànzì)، برپایه واژهنگاشت و بین سخنوران گونههای مختلف چینی رایج است. این نویسهها کاملاً بر پایه نمادها و نشانهها میباشند.
نام چین در فارسی امروزی از واژه چین در پارسی میانه ریشه گرفته که خود از زبان سانسکریت و واژهٔ قدیمیتر چینا گرفته شدهاست انگلیسی که با توجه به قدمت آن (سده پنجم پیش از میلاد) هنوز مشخص نیست که دقیقاً از کدام واژه گرفته شدهاست.
ورود این واژه به زبانهای اروپایی در سده ۱۶ (میلادی) رخ داد، جایی که واژه چین وارد زبان پرتغالی شد و از پرتغالی وارد انگلیسی و سایر زبانهای اروپا گردید.[۲]
مقالهٔ اصلی: تاریخ زبان چینی
نخستین اثر مکتوب به زبان چینی مربوط به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش در زمان دودمان شانگ است. با تکامل چینی در این دوره، گونههای مختلف محلی به مرور نسبت به هم غیرقابل درک شدند. در واکنش، دولتهای مرکزی بارها و بارها در صدد ترویج یک زبان معیار واحد بودند.
مقالهٔ اصلی: چینی کهن
نخستین نمونههای چینی مکتوب، کتیبههای الهی هستند که به خط جیا گو ون در حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد در اواخر دوران دودمان شانگ نوشته شدند. محققان با انجام روشهای مختلف، سعی در بازسازی واجی چینی کهن دارند. ادبیات چینی در اواخر دورهٔ دودمان ژو به اوج و شکوفایی رسید و آثاری همچون منتخبات کنفوسیوس نوشته شد که منجر به پدید آمدن چینی کلاسیک شد. اگرچه بسیاری از جزئیات ناشناخته باقی ماندهاست، اما اکثر محققان بر این باورند که چینی کهن با چینی میانه تفاوتهای بسیاری دارد.
مقالهٔ اصلی: چینی میانه
چینی میانه زبانی بود که در دوران سلسلههای شمالی و جنوبی و همچنین حکمرانی دودمانهای سوئی، تانگ و سونگ کاربرد داشت. چینی میانه زبان واژهنامه قافیه چیهیون مربوط به سال ۶۰۱ میلادی است. اعتقاد برخی زبانشناسان بر این است که این واژهنامه در بر گیرنده گویش معیار چینی آن زمان بوده که در چانگآن، پایتخت دودمانهای سوئی و تانگ رواج داشتهاست.نوبیتکس هرچند تحقیقات اخیر نشان داده که چیهیون ترکیبی از سنتهای خوانشی و شاعرانه شمالی و جنوبی در اواخر دوره سلسلههای شمالی و جنوبی بودهاست.
مقالهٔ اصلی: زبان چینی کلاسیک
رابطه چینیهای گفتاری و نوشتاری بسیار پیچیدهاست. گونههای گفتاری آن با میزانهای مختلفی تکامل یافتهاند، در حالی که خود چینی نوشتاری بسیار کمتر تغییر کردهاست. ادبیات چینی کلاسیک از دوره بهار و پاییز آغاز شد.
پس از سقوط دودمان سونگ شمالی، در طی حکمرانی دودمان کین و یوآن در شمال چین، یک گویش مشترک (که امروزه «ماندارین کهن» خوانده میشود) بر اساس لهجههای دشت شمال چین در اطراف پایتخت توسعه یافت. تا اوایل قرن بیستم، بیشتر مردم چین فقط با گویش محلی خود صحبت میکردند. مقامات دودمانهای مینگ و چینگ در اقدامی، مدیریت امپراتوری را با استفاده از یک زبان مشترک بر اساس گونههای ماندارین به نام گوآنهوا (官话/官話، به معنای «زبان مقامات») انجام دادند. این زبان در بیشتر این دوران به صورت زبان کوینه برپایه گویشهای موجود در اطراف نانجینگ درآمد و با این وجود، با هیچ گویشی کاملاً یکسان نبود. در اواسط قرن نوزدهم، گویش پکنی غلبه یافته بود و دانستن آن برای هر کار مرتبط با دربار امپراتوری لازم بود.
در دهه ۱۹۳۰، یک زبان ملی معیار به نام گویو (国语/國語، «زبان ملی») در چین پذیرفته شد. پس از درگیریهای زیاد میان حامیان گویشهای شمالی و جنوبی و تلاش برای ایجاد یک گویش مصنوعی بیطرف، سرانجام کمیسیون ملی وحدت زبان بر پایه گویش پکن در سال ۱۹۳۲ مستقر شد. جمهوری خلق نیز که در سال ۱۹۴۹ تأسیس شد این گویش معیار را حفظ کرد و آن را پوتونگهوا (普通话/普通話 «گفتار مشترک») نامید. اکنون زبان ملی در آموزش، رسانهها و موقعیتهای رسمی در سرزمین اصلی چین و تایوان استفاده میشود. در هنگ کنگ و ماکائو به دلیل گذشته استعماری و زبانی، زبان مورد استفاده در آموزش، رسانهها، موقعیتهای رسمی و زندگی روزمره همچنان کانتونی محلی است، اگرچه زبان معیار بسیار تأثیرگذار بوده و در مدارس تدریس میشود.
تریپیتاکا کوریانا یک مجموعه از احکام بودایی به زبان چینی واقع در کره
زبان چینی به راههای مختلفی به کشورهای همسایه گسترش یافتهاست. ویتنام شمالی در سال ۱۱۱ قبل از میلاد به قلمرو امپراتوری هان افزوده شد و این دوره از کنترل چین تقریباً بهطور پیوسته برای یک هزاره ادامه داشت. فرمانداریهای ۴ گانه نیز در قرن اول پیش از میلاد در شمال کره تأسیس شدند، اما در قرنهای بعدی از هم پاشیدند.[۳] آیین بودایی چینی بین قرنهای ۲ و ۵ میلادی در شرق آسیا گسترش یافت و همگام با آن خواندن ادبیات و کتابهای مقدس به زبان چینی کلاسیک آغاز شد. چینی تا اواخر قرن نوزدهم در کره و به میزان کمتری ژاپن و تا اوایل قرن ۲۰ در ویتنام به عنوان زبان اداری و علمی حفظ شد.[۴] در این دوران دانشمندان از سرزمینهای مختلف میتوانستند با استفاده از چینی کلاسیک ارتباط نوشتاری برقرار کنند.
اگرچه این کشورها از زبان چینی صرفاً برای برقراری ارتباط نوشتاری استفاده میکردند، اما هر کشور سنت خود را در خواندن متون داشت. واژگان چینی با این تلفظها بهطور گستردهای به زبانهای کرهای، ژاپنی و ویتنامی وارد شدهاند و امروز بیش از نیمی از واژگان آنها را تشکیل میدهند.[۵] این هجوم گسترده واژگان چینی منجر به تغییر در ساختار واجی این زبانها شده و به توسعه ساختار مورایی در ژاپنی[۶] و به هم خوردن هماهنگی واکهای در کرهای کمک کردهاست.[۷]
اصطلاحات چینی وام گرفته شده در این زبانها به گستردگی برای ایجاد واژگان مرکب برای مفاهیم جدید (همانند استفاده از ریشههای لاتین و یونانی باستان برای مفاهیم جدید در زبانهای اروپایی) استفاده میشوند.[۸] و این گونه اصطلاحات جدید یا معانی جدید برای عبارات قدیمی پرشماری در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ برای نامگذاری مفاهیم و مصنوعات غربی ایجاد شد. این واژگان که با حروف چینی مشترک نوشته شدهاند، آزادانه بین زبانها وام گرفته میشوند. آنها حتی به زبان چینی که معمولاً در برابر وامواژهها مقاوم است نیز وارد شدهاند؛ بنابراین نسبت واژگان چینی در زبانهای فنی، انتزاعی یا رسمی بیشتر از گونههای گفتاری و غیررسمی است. به عنوان مثال، در ژاپن، کلمات چینی حدود ۳۵٪ کلمات در مجلات سرگرمی، بیش از نیمی از کلمات در روزنامهها و ۶۰٪ کلمات در مجلات علمی را تشکیل میدهند.[۹]
ویتنام، کره و ژاپن هرکدام سامانههای نوشتاری را برای زبانهای خود ابتدا بر اساس نویسههای چینی بود ایجاد کردند اما بعداً آن را با الفباهای دیگری جایگزین کردند که منجر به پدید آمدن هانگول برای کرهای و کانا برای ژاپنی شد. با این حال، اینها تا اواخر قرن نوزدهم به ادبیات عامه محدود بودند. امروزه ژاپنی با خط ترکیبی با استفاده از حروف چینی (کانجی) و کانا نوشته میشود. زبان کرهای نیز در هر دو کره با نویسههای هانگول نوشته میشود، گرچه حروف چینی تکمیلی (هانجا) نیز به ندرت در کره جنوبی کاربرد دارند. ویتنامی نیز امروزه، در نتیجه استعمار فرانسه در گذشته، با الفبایی مبتنی بر لاتین نوشته میشود.
در فارسی واژههای چای، کنفسیوس، ووشو، کونگفو و فنگشویی در اصل ریشهای چینی دارند.