یک صحنه هست که فکر میکنم هر خانوادهی مهاجری دیده باشد. مامانبزرگ پشتِ تماسِ تصویری، گوشی را گرفته جلوی صورتش و به فارسی از نوهی سهسالهاش چیزی میپرسد. بچه برمیگردد به مامانش نگاه میکند تا ترجمه کند. مامانبزرگ لبخند میزند و همان یک جملهی انگلیسیای را که تمرین کرده میگوید. تماس تمام میشود و یک چیزی، بیسروصدا، از دست رفته.
الگویش را همه میدانیم: نسلِ اول فارسی حرف میزند، نسلِ دوم میفهمد ولی جواب را انگلیسی میدهد، نسلِ سوم دیگر از دستش میدهد. توی کشورِ انگلیسیزبان، فارسی خودش دوام نمیآورد؛ مدرسه و دوستها و صفحهنمایش همه یک طرف میکشند.
من ایرانیام و بچههام دارند بیرون از ایران بزرگ میشوند. بهجای اینکه بپرسم «چطور به بچهام فارسی یاد بدهم»، یک سؤالِ سادهتر برایم مهم شد: بچهی کوچک زبان را اصلاً از کجا میشنود، و اصلاً فرقی میکند که کی دارد حرف میزند؟
جوابی که به آن رسیدم این بود: بچه زبان را از آدمهایی یاد میگیرد که بهشان وابسته است، توی لحظههایی که تکرار میشوند. و قصهی شب خالصترین شکلِ همین است؛ یک صدا، یک کتاب، بیست شب پشتِ هم. مشکل اینجاست که برای ما، آدمهایی که زبان را گرمتر از همه حرف میزنند — مامانبزرگ، بابابزرگ، خاله، عمو — معمولاً دورتریناند. و اختلافِ ساعت کار را تمام میکند: وقتِ خوابِ بچه در تورنتو، نصفهشبِ تهران است.
یک وسوسهی تازه هم هست: حالا میشود با سی ثانیه صدا، صدای مامانبزرگ را کلون کرد و گذاشت یک برنامه هر قصهای را با آن بخواند. ولی فکر میکنم این اصلِ ماجرا را جا میاندازد. بچه به صدای فارسیِ بیشتر احتیاج ندارد؛ به یک دلیل برای اهمیتدادن احتیاج دارد، و آن دلیل یک آدمِ واقعی است، نه یک صدای ساختگی. همین که صدا مصنوعی بشود، میشود صدای پسزمینه، مثلِ هزار چیزِ دیگر روی صفحه.
راهِ سادهای که خودم پیدا کردم این است: بهجای تماسِ زنده، قصه را ضبط کنیم. مامانبزرگ یک بار، سرِ فرصتِ خودش، یک قصهی کوتاه را روی ویدیو میخواند، و بچه هر شب که خواست میبیندش؛ صورتِ خودش، صدای خودش، و اسمِ بچه. برای این کار به هیچ ابزارِ خاصی هم احتیاج نیست؛ همین امشب میشود از پدربزرگ یا مادربزرگ خواست یک قصه را برای نوهاش روی گوشی ضبط کند و آن ویدیو را نگه داشت. مهمتر از هر برنامه و اپی، خودِ این کار است: بگذار بچه زبانِ مادریاش را از صورت و صدای کسی بشنود که دوستش دارد. راستش من خودم همین ایده را در برنامهای به اسمِ عزیزان دنبال میکنم.