نویسنده: سیدرضا علوی کیا کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی گرایش مدیریت استراتژیک، موسسه آموزش عالی روزبه زنجان؛ مشاور کسب و کار.
پژوهش حاضر با هدف توسعه مدیریت نخبگان نوین در بستر اقتصاد دانشبنیان و با تأکید بر فرایندهای سهگانه جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار به رشته تحریر درآمده است. در عصر کنونی که اقتصاد جهانی به سرعت به سوی دانشمحوری پیش میرود، نقش نخبگان به عنوان سرمایههای فکری و محرکان اصلی نوآوری و کارآفرینی، نقشی انکارناپذیر و راهبردی است. با این حال، نظام مدیریت نخبگان در ایران با چالشهای ساختاری، فرایندی و محتوایی متعددی مواجه است که از جمله مهمترین آنها میتوان به نبود الگوی جامع برای جذب هدفمند، ضعف در سازوکارهای نگهداشت، فقدان برنامههای توانمندسازی پویا و عدم توجه کافی به مفهوم نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار اشاره نمود.
این پژوهش با بهرهگیری از رویکردی آمیخته و با مرور نظاممند پیشینه تحقیق، تحلیل محتوای کیفی و نیز بررسیهای میدانی در میان نخبگان شاغل در شرکتهای دانشبنیان و مراکز تحقیقاتی، به دنبال ارائه الگویی نوین برای مدیریت یکپارچه نخبگان است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که مدیریت اثربخش نخبگان مستلزم طراحی سامانهای پویا و چندبعدی است که در آن فرایندهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی به صورت زنجیرهای و همافزا طراحی گردند و نخبگان به عنوان کنشگران اتصالی میان حوزههای علم، فناوری و بازار ایفای نقش نمایند. همچنین نتایج حاکی از آن است که کارآفرینی اثرگذار، نتیجه طبیعی توانمندسازی هدفمند و نگهداشت پایدار نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان است.
این پژوهش در نهایت به ارائه چارچوبی مفهومی برای مدیریت نوین نخبگان میانجامد که میتواند راهگشای سیاستگذاریهای کلان در حوزه سرمایههای انسانی نخبه کشور باشد.
واژگان کلیدی: مدیریت نخبگان، اقتصاد دانشبنیان، جذب و نگهداشت، توانمندسازی، کارآفرینی اثرگذار.
در عصر تحولات شتابان علمی و فناورانه، اقتصاد دانشبنیان به عنوان الگوی نوین توسعه اقتصادی، نقشی بیبدیل در تعیین مسیر رشد و تعالی جوامع ایفا مینماید. این نوع از اقتصاد که بر پایه تولید، توزیع و بهکارگیری دانش استوار است، به طور فزایندهای جایگزین اقتصادهای مبتنی بر منابع طبیعی و نیروی کار ارزانقیمت شده و معیار اصلی رقابتپذیری کشورها در عرصه جهانی به شمار میرود. در چنین فضایی، نخبگان به عنوان گنجینههای ارزشمند دانش، خلاقیت و نوآوری، نقشی محوری در خلق ارزش افزوده و پیشراندن چرخهای اقتصاد دانشبنیان ایفا میکنند.
مدیریت نخبگان، به عنوان یکی از ارکان توسعه پایدار و اقتصاد دانشبنیان، با چالشهای متعددی در ایران روبهروست و مسأله اصلی پژوهشهای مرتبط، مشخص کردن این چالشها و ارائه راهکارهایی برای بهبود وضعیت مدیریت نخبگان است (آسیبشناسی مدیریت نخبگانی در ایران، ۱۴۰۰). از سوی دیگر، مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان، به عنوان یکی از زیرساختهای اساسی تحقق اقتصاد دانشبنیان، نیازمند مدلی جامع است که ابعاد مختلف جذب، توسعه و نگهداشت سرمایههای انسانی نخبه را پوشش دهد (شامانی و دیگران، ۱۴۰۰).
در این میان، مفهوم «نخبگان اتصالی» به عنوان دستهای از نخبگان که توانایی برقراری ارتباط مؤثر میان حوزههای علمی، فناورانه، اقتصادی و اجتماعی را دارند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این نخبگان، با ایفای نقش پلهای ارتباطی، میتوانند شکاف میان دانش نظری و کاربست عملی را کاهش دهند و زمینهساز تحولات اثربخش در عرصههای مختلف گردند. کارآفرینی اثرگذار نیز که فراتر از کارآفرینی صرفاً اقتصادی، به دنبال خلق ارزشهای چندگانه و حل مسائل پیچیده اجتماعی است، نیازمند سرمایههای انسانی است که هم از دانش و تخصص کافی برخوردار باشند و هم از مهارتهای ارتباطی و شبکهسازی لازم.
در این راستا، سیاستهای کلی برنامه هفتم توسعه بر جذب و بازگشت نخبگان تأکید نموده و طراحی الگویی برای جذب و نگهداشت نخبگان در مراکز مطالعاتی و تحقیقاتی را ضروری ساخته است (آزادمرد و دیگران، ۱۴۰۴). همچنین پژوهشها نشان میدهد که تقویت برند و سرمایهگذاری بر روی آموزش، هر کدام به تنهایی میتواند نگهداشت نخبگان را تا سی درصد در سازمانهای دولتی افزایش دهد (سرافراز ایوب، ۱۳۹۸).
با این وجود، نظام مدیریت نخبگان در ایران همچنان با کاستیهای جدی در زمینه جذب هدفمند، نگهداشت پایدار و توانمندسازی اثربخش مواجه است و ضرورت بازنگری اساسی در این نظام، بیش از پیش احساس میشود. از این رو، پژوهش حاضر میکوشد تا با نگاهی جامع و نظاممند به موضوع توسعه مدیریت نخبگان نوین در اقتصاد دانشبنیان، و با تمرکز ویژه بر جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار، گامی مؤثر در جهت تدوین الگویی بومی و کارآمد بردارد.
اقتصاد دانشبنیان به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای عصر اطلاعات، نقشی تعیینکننده در توسعه پایدار و افزایش رفاه اجتماعی ایفا میکند و در این میان، نخبگان به عنوان موتورهای محرک این نوع اقتصاد، از جایگاه راهبردی برخوردارند. با این حال، تجربه چند دهه اخیر در جمهوری اسلامی ایران نشان داده است که علیرغم وجود ظرفیتهای علمی و انسانی کمنظیر، نظام مدیریت نخبگان نتوانسته است به نحو شایستهای از این سرمایههای ارزشمند بهرهبرداری نماید.
پدیدههای نگرانکنندهای همچون مهاجرت نخبگان، عدم تناسب میان تخصص نخبگان و نیازهای بازار کار، پایین بودن بهرهوری فعالیتهای نخبگانی و ناکارآمدی سازوکارهای حمایتی، گواهی بر این ناکارآمدی است. از سوی دیگر، مفهوم نخبگان اتصالی که به عنوان واسطههای مؤثر میان عرصههای علم، فناوری، سیاست و بازار شناخته میشوند، در ادبیات مدیریت نخبگان کشور کمتر مورد توجه قرار گرفته است و همین امر سبب شده تا بسیاری از طرحها و ایدههای نوآورانه نخبگان، در مرحله تبدیل به محصول یا خدمت، با شکست مواجه شوند.
کارآفرینی اثرگذار که هدف آن فراتر از سودآوری صرف و در راستای حل مسائل بنیادین جامعه و ایجاد تحولات ساختاری است، به دلیل فقدان بسترهای لازم و عدم توانمندسازی هدفمند نخبگان، نتواند به شکوفایی برسد. از طرفی فرایندهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان در کشور، عمدتاً به صورت جزیرهای و فاقد نگاه سیستمی و یکپارچه طراحی شدهاند و این پراکندگی و ناهماهنگی، نه تنها هزینههای گزافی را بر نظام مدیریت نخبگان تحمیل میکند، بلکه باعث کاهش انگیزه و دلسردی نخبگان نیز میشود.
پژوهشهای انجام شده حاکی از آن است که میانگین انگیزه ماندگاری نخبگان در ایران به طور قابل توجهی پایینتر از حد متوسط است و چالشهای مدیریتی به عنوان مهمترین مانع شناسایی شدهاند. عواملی نظیر فساد اداری، نبود شفافیت، موانع اجتماعی، ضعف زیرساختهای پژوهشی و نبود برنامههای توانمندسازی پویا و متناسب با نیازهای روز، از جمله عواملی هستند که به کاهش انگیزه نخبگان دامن میزنند و آنان را به سمت مهاجرت یا کنارهگیری از عرصههای اثرگذاری سوق میدهند.
همچنین ساختارهای سنتی و بوروکراتیک حاکم بر بسیاری از سازمانها و نهادهای مرتبط با نخبگان، فضای لازم برای خلاقیت، نوآوری و ریسکپذیری را فراهم نمیآورد، در حالی که نخبگان برای بروز تواناییهای خود، به محیطی پویا، منعطف و حمایتگر نیاز دارند. از سوی دیگر، تغییرات سریع فناورانه و تحولات گسترده در عرصههای علمی، ضرورت توانمندسازی مستمر و بهروز نخبگان را بیش از پیش آشکار ساخته است؛ اما متأسفانه برنامههای توانمندسازی موجود، اغلب به صورت مقطعی، سطحی و فاقد رویکرد آیندهنگرانه طراحی شدهاند و نمیتوانند پاسخگوی نیازهای پیچیده و چندبعدی نخبگان در عصر دانشبنیان باشند.
در این میان، مفهوم نخبگان کارآفرین اثرگذار که میتوانند با شناسایی فرصتها، خلق ارزشهای نوین و حل مسائل کلان اجتماعی، نقشی تعیینکننده در توسعه کشور ایفا نمایند، در سیاستهای جاری مدیریت نخبگان، جایگاه چندانی ندارد و اغلب نخبگان کارآفرین، با موانع متعدد ساختاری، قانونی و فرهنگی مواجه هستند که مسیر اثربخشی آنان را با دشواریهای فراوانی روبهرو میسازد. همچنین فقدان شبکههای مؤثر ارتباطی میان نخبگان، صنعت و بازار، یکی دیگر از چالشهای اساسی است که سبب میشود بسیاری از دستاوردهای علمی و پژوهشی نخبگان، در کتابخانهها و آزمایشگاهها باقی بمانند و هیچگاه به مرحله کاربرد و تجاریسازی نرسند.
با این توصیف، مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه میتوان با طراحی و پیادهسازی نظامی نوین برای مدیریت نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان، فرایندهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار را به گونهای ساماندهی نمود که ضمن افزایش بهرهوری و اثربخشی فعالیتهای نخبگانی، زمینههای تحول و توسعه پایدار در سطوح مختلف اقتصادی، اجتماعی و فناورانه کشور فراهم آید و از هدررفت سرمایههای عظیم انسانی جلوگیری به عمل آید.
اهمیت و ضرورت انجام پژوهش حاضر را میتوان از ابعاد مختلفی مورد بررسی قرار داد:
جایگاه راهبردی نخبگان در تحقق اهداف کلان اقتصادی و اجتماعی کشور — در عصری که دانش و نوآوری مهمترین عوامل تولید و مزیت رقابتی شناخته میشوند، سرمایههای انسانی نخبه نقشی کلیدی در حل مسائل پیچیده اجتماعی، تقویت بنیه علمی و فناورانه کشور و افزایش قدرت نفوذ و اعتبار بینالمللی ایفا میکنند.
وضعیت نامطلوب کنونی مدیریت نخبگان در کشور که با پدیدههایی نظیر مهاجرت گسترده نخبگان، عدم کارایی نظام حمایتی، پایین بودن سطح مشارکت نخبگان در فرایندهای تصمیمسازی و اجرایی، و نبود تناسب میان توانمندیهای نخبگان و نیازهای واقعی جامعه همراه شده است.
ضرورت توجه به مفهوم نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار — آنچه میتواند تحولآفرین باشد، توانایی اتصال دانش به عمل، علم به فناوری و فناوری به بازار است.
ضرورت بازنگری اساسی در فرایندهای سهگانه جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان، چرا که الگوهای سنتی و موجود دیگر پاسخگوی نیازهای پیچیده و پویای عصر دانشبنیان نیستند.
الزامات قانونی و سیاستی — اسناد بالادستی نظیر سیاستهای کلی برنامه هفتم توسعه، بر جذب و بازگشت نخبگان تأکید نمودهاند.
اهمیت اقتصادی — سرمایهگذاری در حوزه مدیریت نخبگان میتواند بازدهی بسیار بالایی داشته و هزینههای ناشی از مهاجرت نخبگان را کاهش دهد.
بعد اجتماعی و فرهنگی — مدیریت اثربخش نخبگان میتواند به افزایش امید اجتماعی، تقویت حس تعلق ملی و جلوگیری از مهاجرت سرمایههای انسانی منجر شود.
ضرورت بومیسازی الگوهای مدیریت نخبگان با توجه به شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ایران، چرا که الگوهای وارداتی و غیربومی اغلب با شکست مواجه شدهاند.
۱. مؤلفههای کلیدی مدیریت نوین نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان کداماند؟ ۲. فرایندهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار چگونه باید طراحی و ساماندهی شوند؟ ۳. چه عواملی بر اثربخشی مدیریت نخبگان در اقتصاد دانشبنیان تأثیر میگذارند؟ ۴. ارتباط میان توانمندسازی نخبگان و کارآفرینی اثرگذار در اقتصاد دانشبنیان چگونه قابل تبیین است؟ ۵. الگوی مطلوب برای مدیریت یکپارچه نخبگان در جمهوری اسلامی ایران چه ویژگیهایی دارد؟
هدف کلی: طراحی و تبیین الگوی مدیریت نوین نخبگان در اقتصاد دانشبنیان با تأکید بر جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار.
اهداف جزئی: ۱. شناسایی مؤلفهها و ابعاد مدیریت نوین نخبگان در اقتصاد دانشبنیان ۲. تبیین فرایندهای جذب هدفمند و اثربخش نخبگان در نظام مدیریت نوین ۳. طراحی سازوکارهای نگهداشت پایدار نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان ۴. ارائه الگوی توانمندسازی پویا و مستمر نخبگان اتصالی و کارآفرین ۵. تدوین چارچوب مفهومی برای سنجش اثربخشی مدیریت نخبگان در اقتصاد دانشبنیان
مبانی نظری پژوهش حاضر بر ترکیبی از نظریههای مدیریت استعداد، اقتصاد دانشبنیان، کارآفرینی و سرمایه انسانی استوار است:
نظریه مدیریت استعداد: بر این اصل تأکید دارد که سازمانها برای دستیابی به مزیت رقابتی پایدار، نیازمند شناسایی، جذب، توسعه و نگهداشت کارکنان مستعد و نخبه هستند و این فرایند نیازمند رویکردی نظاممند و استراتژیک است.
نظریه اقتصاد دانشبنیان: با ریشه در اندیشههای اقتصاددانانی همچون رومر و لوکاس، بر نقش محوری دانش و نوآوری در فرایند رشد و توسعه اقتصادی تأکید میورزد.
نظریه کارآفرینی: با آثار افرادی چون شومپیتر، کیرزنر و دراکر شناخته میشود و بر نقش کارآفرینان در ایجاد نوآوری، شناسایی فرصتها و خلق ارزشهای جدید تأکید دارد. مفهوم کارآفرینی اثرگذار، فراتر از سودآوری صرف، به دنبال حل مسائل اجتماعی و ایجاد تحولات ساختاری است.
نظریه سرمایه انسانی: مطرحشده توسط بکر و شولتز، بر این اصل تأکید دارد که سرمایهگذاری در آموزش، مهارتآموزی و بهداشت نیروی انسانی، بازدهی بالایی داشته و میتواند به افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی منجر شود.
نظریه شبکههای اجتماعی: توسعهیافته توسط گرانووتر و دیگران، بر اهمیت روابط و ارتباطات میان افراد در تسهیل جریان اطلاعات، منابع و فرصتها تأکید دارد. از این منظر، نخبگان اتصالی نقش کلیدی در شکلگیری و تقویت شبکههای نوآوری و کارآفرینی ایفا میکنند.
در کنار این نظریهها، رویکردهای نوینی همچون مدیریت دانش، سازمانهای یادگیرنده و اکوسیستمهای کارآفرینی نیز به تبیین ابعاد مختلف مدیریت نخبگان در عصر دانشبنیان کمک میکنند.
در سطح بینالمللی، پژوهشهای گستردهای در زمینه مدیریت استعداد، جذب و نگهداشت سرمایههای انسانی نخبه، و نقش نخبگان در توسعه اقتصاد دانشبنیان انجام شده است؛ از جمله پژوهشهای مایکل و همکاران در زمینه طراحی سیستمهای مدیریت استعداد، تحقیقات کالینز در باب نقش نخبگان در نوآوری سازمانی، و مطالعات اتکینسون در خصوص ارتباط میان سرمایه انسانی و رشد اقتصادی.
در سطح ملی، پژوهشهای متعددی به موضوع مدیریت نخبگان پرداختهاند:
پژوهش «آسیبشناسی مدیریت نخبگانی در ایران» (۱۴۰۰) چالشهایی نظیر فساد اداری، نبود شفافیت، موانع اجتماعی و ضعف زیرساختهای پژوهشی را به عنوان موانع اصلی شناسایی نموده است.
شامانی و همکاران (۱۴۰۰) در پژوهشی با عنوان «ارائه مدلی جامع برای مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان»، سیزده عامل زمینهای مدیریت استعداد، چهار بعد مدیریت استعداد و چهار پیامد عملکردی را شناسایی و سطحبندی نمودهاند و نشان دادهاند که متغیرهای استراتژی کسبوکار، قوانین استخدامی و شناسایی فرصتها بیشترین قدرت نفوذ و تأثیرگذاری را دارند.
آزادمرد و دیگران (۱۴۰۴) در پژوهشی با عنوان «طراحی و اعتباریابی الگوی جذب و نگهداشت نخبگان در مراکز مطالعاتی و تحقیقاتی ارتش جمهوری اسلامی ایران در راستای تحقق برنامه هفتم توسعه»، نشان دادهاند که برند کارفرمایی دانشی، کاربست فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، عوامل انگیزشی و عوامل سازمانی، نقش تأثیرگذاری بر جذب و نگهداشت نخبگان دارند.
سرافراز ایوب (۱۳۹۸) در پژوهشی با عنوان «طراحی مدل نگهداشت نخبگان در سازمانهای دولتی ایران» نشان داده است که تقویت برند و سرمایهگذاری بر روی آموزش، هر کدام به تنهایی میتواند نگهداشت نخبگان را تا سی درصد در سازمانهای دولتی افزایش دهد.
بررسی پیشینه پژوهش نشان میدهد که تاکنون پژوهش جامعی که به طور همزمان به هر سه فرایند جذب، نگهداشت و توانمندسازی نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان و با تأکید ویژه بر نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار پرداخته باشد، انجام نشده است و این خلأ پژوهشی، ضرورت انجام پژوهش حاضر را دوچندان میسازد.
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی-توسعهای و از نظر ماهیت و روش، پژوهشی آمیخته (کیفی-کمی) از نوع اکتشافی است.
بخش کیفی: از روش تحلیل مضمون با رویکرد استقرایی استفاده شده است. جامعه آماری این بخش شامل خبرگان و صاحبنظران حوزه مدیریت نخبگان، اقتصاد دانشبنیان و کارآفرینی است که با روش نمونهگیری هدفمند و گلولهبرفی، پانزده نفر از آنان انتخاب شدهاند. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری و با روش تحلیل مضمون تحلیل شدهاند.
بخش کمی: از روش توصیفی-پیمایشی استفاده شده است. جامعه آماری این بخش شامل تمامی نخبگان شاغل در شرکتهای دانشبنیان و مراکز تحقیقاتی کشور است که با استفاده از فرمول کوکران، حجم نمونهای به تعداد سیصد و هشتاد و چهار نفر محاسبه و با روش نمونهگیری تصادفی طبقهای انتخاب شدهاند. ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامهای محققساخته بر اساس مضامین استخراجشده از بخش کیفی است که روایی آن با روش روایی محتوایی و روایی سازه، و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ تأیید شده است.
دادههای کمی با استفاده از آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد) و آمار استنباطی (تحلیل عاملی تأییدی، مدلسازی معادلات ساختاری و آزمون تی تکنمونهای) تحلیل گردیده است. برای اطمینان از اعتبار و پایایی یافتهها، از روشهای مثلثسازی، بازبینی توسط مشارکتکنندگان و بررسی همکاران استفاده شده و تمامی مراحل پژوهش با رعایت اصول اخلاقی و محرمانگی اطلاعات انجام گرفته است.
از میان سیصد و هشتاد و چهار نفر شرکتکننده در پژوهش:
جنسیت: دویست و سی و یک نفر (۶۰٫۲ درصد) مرد و یکصد و پنجاه و سه نفر (۳۹٫۸ درصد) زن.
توزیع سنی: بیشترین فراوانی مربوط به گروه سنی سی و پنج تا چهل و پنج سال (یکصد و بیست و چهار نفر، ۳۲٫۳ درصد) و کمترین فراوانی مربوط به گروه سنی بالای پنجاه و پنج سال (سی و هشت نفر، ۹٫۹ درصد).
تحصیلات: دویست و سه نفر (۵۲٫۹ درصد) دکتری، یکصد و سی و دو نفر (۳۴٫۴ درصد) کارشناسی ارشد و چهل و نه نفر (۱۲٫۷ درصد) کارشناسی.
سابقه کار: بیشترین فراوانی مربوط به سابقه ده تا پانزده سال (یکصد و هفتاد و هشت نفر، ۴۶٫۴ درصد) و کمترین فراوانی مربوط به سابقه کمتر از پنج سال (پنجاه و دو نفر، ۱۳٫۵ درصد).
میانگین و انحراف معیار متغیرهای اصلی پژوهش:
متغیر میانگین انحراف معیار جذب نخبگان ۳٫۴۲ ۰٫۷۸ نگهداشت نخبگان ۲٫۸۹ ۰٫۹۴ توانمندسازی نخبگان ۳٫۱۵ ۰٫۹۱ کارآفرینی اثرگذار ۳٫۵۶ ۰٫۸۳ مدیریت نوین نخبگان ۳٫۲۷ ۰٫۸۹
این نتایج نشاندهنده وضعیت نسبتاً مطلوب متغیر جذب و کارآفرینی و وضعیت نسبتاً نامطلوب متغیرهای نگهداشت و توانمندسازی در میان نمونه مورد بررسی است.
نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داده است که همه شاخصهای برازش مدل اندازهگیری (نسبت خیدو به درجه آزادی، شاخص برازش تطبیقی، شاخص برازش نرمشده، شاخص برازش افزایشی و ریشه میانگین مجذور خطای برآورد) در محدوده قابل قبول قرار دارند که نشاندهنده برازش مناسب مدل اندازهگیری با دادههای تجربی است.
از مدلسازی معادلات ساختاری برای آزمون روابط میان متغیرهای پژوهش استفاده شده است:
فرضیه رابطه نتیجه فرضیه ۱ مدیریت نوین نخبگان ← جذب اثربخش نخبگان تأیید شد فرضیه ۲ مدیریت نوین نخبگان ← نگهداشت پایدار نخبگان تأیید شد (تأثیر قویتر از جذب) فرضیه ۳ مدیریت نوین نخبگان ← توانمندسازی پویای نخبگان تأیید شد فرضیه ۴ توانمندسازی نخبگان ← کارآفرینی اثرگذار تأیید شد (بالاترین ضریب مسیر در میان فرضیات) فرضیه ۵ نگهداشت نخبگان ← کارآفرینی اثرگذار تأیید شد (تأثیر کمتر از توانمندسازی) فرضیه ۶ نقش میانجی توانمندسازی در رابطه مدیریت نوین نخبگان و کارآفرینی اثرگذار تأیید شد (نقش میانجی کامل)
نتایج آزمون سوبل برای فرضیه ششم معنادار بوده و نشان میدهد مدیریت نوین نخبگان از طریق توانمندسازی نخبگان است که میتواند به کارآفرینی اثرگذار منجر شود؛ بدون توانمندسازی، تأثیر مستقیم مدیریت نوین بر کارآفرینی اثرگذار معنادار نمیباشد.
نتایج آزمون تی تکنمونهای:
میانگین نمرات مدیریت نوین نخبگان به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط قرار دارد (وضعیت نسبتاً مطلوب).
میانگین نمرات نگهداشت نخبگان به طور معناداری پایینتر از سطح متوسط قرار دارد (ضعف در فرایندهای نگهداشت).
تحلیل واریانس یکطرفه: بین سطح تحصیلات و ادراک از مدیریت نوین نخبگان تفاوت معناداری وجود دارد؛ افراد با مدرک دکتری نمرات بالاتری داشتهاند. بین جنسیت و سن با متغیرهای پژوهش تفاوت معناداری مشاهده نشده است.
تحلیل رگرسیون چندگانه: متغیرهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی در مجموع ۵۶ درصد از واریانس کارآفرینی اثرگذار را تبیین میکنند؛ متغیر توانمندسازی بیشترین سهم را داشته و پس از آن به ترتیب نگهداشت و جذب قرار دارند.
تحلیل مسیر: مدیریت نوین نخبگان از طریق دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم بر کارآفرینی اثرگذار تأثیر میگذارد؛ مسیر غیرمستقیم از طریق توانمندسازی، دارای بیشترین تأثیر کل است.
در مجموع، یافتههای پژوهش حاکی از آن است که مدیریت نوین نخبگان با تأکید بر فرایندهای سهگانه جذب، نگهداشت و توانمندسازی، میتواند به طور معنادار بر کارآفرینی اثرگذار نخبگان در بستر اقتصاد دانشبنیان تأثیر بگذارد و در این میان، توانمندسازی نخبگان نقشی کلیدی و میانجی ایفا مینماید.
بحث و نتیجهگیری پژوهش حاضر در چند محور اساسی قابل تبیین است:
تأیید رابطه مثبت میان مدیریت نوین نخبگان و هر سه فرایند جذب، نگهداشت و توانمندسازی — نشان میدهد که مدیریت نخبگان نیازمند نگرشی فراتر از فعالیتهای سنتی منابع انسانی و در چارچوب یک نظام یکپارچه و همافزا است.
تأیید نقش میانجی توانمندسازی در رابطه میان مدیریت نوین نخبگان و کارآفرینی اثرگذار — مدیریت نوین نخبگان به تنهایی نمیتواند به کارآفرینی اثرگذار منجر شود و این امر نیازمند توانمندسازی هدفمند و مستمر نخبگان است.
تأثیر بسیار قوی توانمندسازی بر کارآفرینی اثرگذار — بالاترین تأثیر در میان متغیرهای پژوهش. برنامههای توانمندسازی باید علاوه بر دانش و تخصص، مهارتهای نرم نظیر خلاقیت، حل مسئله، کار تیمی، ارتباطات و شبکهسازی را نیز تقویت نمایند.
وضعیت نسبتاً نامطلوب فرایند نگهداشت نخبگان — با وجود تلاشهای صورتگرفته در جذب نخبگان، همچنان در نگهداشت آنان با چالشهای جدی مواجه هستیم؛ زنگ خطری برای نظام مدیریت نخبگان کشور.
تفاوت معنادار میان سطح تحصیلات و ادراک از مدیریت نوین نخبگان — افراد با مدرک دکتری نگرش مثبتتری نسبت به رویکردهای نوین مدیریت نخبگان دارند، احتمالاً به دلیل آشنایی بیشتر با تجارب بینالمللی و دانش روز.
بر اساس یافتههای پژوهش، توسعه مدیریت نخبگان نوین در اقتصاد دانشبنیان نیازمند طراحی و پیادهسازی نظامی یکپارچه و پویا است که در آن فرایندهای جذب، نگهداشت و توانمندسازی به صورت زنجیرهای و همافزا طراحی گردند و نخبگان اتصالی و کارآفرین اثرگذار به عنوان محورهای اصلی این نظام مورد توجه ویژه قرار گیرند. همچنین برای افزایش ماندگاری نخبگان، باید علاوه بر تأمین نیازهای مادی، به نیازهای غیرمادی نظیر احساس تعلق، خودشکوفایی، مشارکت در تصمیمگیریها و اثرگذاری اجتماعی نیز توجه نمود.
از جمله محدودیتهای این پژوهش میتوان به گستردگی ابعاد مدیریت نخبگان، پراکندگی شرکتهای دانشبنیان در سطح کشور و محدودیتهای دسترسی به برخی از نخبگان اشاره نمود که ممکن است بر تعمیمپذیری یافتهها تأثیر گذاشته باشد.
توصیه میگردد پژوهشگران آینده با انجام پژوهشهای طولی و بهرهگیری از رویکردهای کیفی عمیقتر، به بررسی پویاییهای مدیریت نخبگان در طول زمان بپردازند و همچنین با بررسی تطبیقی الگوهای مدیریت نخبگان در کشورهای مختلف، به غنای ادبیات این حوزه بیفزایند.
آزادمرد، علی؛ اردلان، امید؛ دهقان، نبیالله؛ صالحی صدقیانی، جمشید؛ چگین، میثم. (۱۴۰۴). «طراحی و اعتباریابی الگوی جذب و نگهداشت نخبگان در مراکز مطالعاتی و تحقیقاتی ارتش جمهوری اسلامی ایران در راستای تحقق برنامه هفتم توسعه». فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان، شماره ۵۲.
آسیبشناسی مدیریت نخبگانی در ایران: تحلیل چالشها و ارائه راهبردهای عملیاتی. (۱۴۰۰). پرتال جامع علوم انسانی.
بهمنی، مهدی؛ رحیمی، حمید. (۱۴۰۰). «تأثیر راهبردهای مدیریت استعداد بر عملکرد نوآوری با میانجیگری گرایش کارآفرینانه و تعدیلگری رهبری کارآفرینانه در شرکتهای دانشبنیان». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۳، شماره ۴.
پورعزت، علیاصغر؛ داناییفرد، حسن؛ فانی، علیاکبر. (۱۳۹۹). «ارائه الگوی مدیریت استعداد در سازمانهای دولتی ایران». پژوهشهای مدیریت منابع انسانی، سال ۱۲، شماره ۳.
حسینی، سیدمحمد؛ کریمی، فاطمه. (۱۴۰۰). «وضعیت اقتصاد ایران بر اساس اقتصاد دانشبنیان». فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۹۲.
خدابخشی، فاطمه. (۱۴۰۱). «رشد اقتصاد دانشبنیان با مدیریت صحیح استعدادها». نشریه شمیم نرجس، پیاپی ۴۴.
رضایی، علی؛ محمدی، جواد. (۱۳۹۹). «نقش نخبگان در توسعه اقتصاد دانشبنیان». مجله توسعه کارآفرینی، دوره ۱۳، شماره ۲.
سرافراز ایوب، محسن. (۱۳۹۸). «طراحی مدل نگهداشت نخبگان در سازمانهای دولتی ایران». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۱، شماره ۳.
سرفرازی، بیبی عصمت؛ یعقوبی، نورمحمد. (۱۴۰۱). «ارائه مدل عوامل مؤثر بر مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان با تأکید بر ماندگاری کارکنان دانشی». پژوهشهای مدیریت منابع انسانی، سال ۱۴، شماره ۲.
سنجیده آصف، محسن؛ شریفی، سعید. (۱۴۰۰). «بنیانهای دانش در شرکتپروری: ارائه چارچوب مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان». مجله مدیریت فناوری اطلاعات، دوره ۱۳، شماره ۴.
شامانی، سمیه؛ زرگر، سیدمحمد؛ حیدریه، سیدعبدالله؛ همتیان، هادی. (۱۴۰۰). «ارائه مدلی جامع برای مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان». فصلنامه پژوهشهای مدیریت در ایران، دوره ۲۵، شماره ۳.
شریفی، سعید؛ حسینی، سیداحمد. (۱۴۰۰). «آسیبشناسی سیاستگذاری جمهوری اسلامی ایران در حوزه جذب و نگهداشت نخبگان». پژوهشهای مدیریت راهبردی، سال ۲۷، شماره ۸۱.
صادقی، محسن؛ عابدی، زهرا. (۱۳۹۹). «ارائه مدل توانمندسازی نخبگان در سازمانهای دانشبنیان». فصلنامه مدیریت بهرهوری، دوره ۱۴، شماره ۵.
طاهری، محمد؛ رضایی، علیرضا. (۱۴۰۰). «بررسی عوامل مؤثر بر ماندگاری نخبگان در شرکتهای دانشبنیان». مجله مدیریت کسبوکار، دوره ۱۳، شماره ۵۰.
عباسی، احمد؛ موسوی، سیدعلی. (۱۳۹۹). «الگوی جذب و نگهداشت نخبگان در بخش دولتی». پژوهشهای مدیریت دولتی، سال ۱۳، شماره ۴.
قاسمی، مسعود؛ محمدی، احمد. (۱۳۹۷). «الزامات دستیابی به اقتصاد دانشبنیان در سطح کلان». فصلنامه مطالعات اقتصاد کاربردی، شماره ۳۴.
قنبرپور، امیر؛ باقری، مهدی. (۱۴۰۴). «ارائه مدل مدیریت استعدادها در شرکتهای دانشبنیان». مجله مدیریت کسبوکار، دوره ۱۷، شماره ۶۶.
کریمی، سعید؛ جعفری، حمید. (۱۴۰۰). «ارائه مدل جامع مدیریت استعداد در شرکتهای دانشبنیان». فصلنامه پژوهشهای مدیریت در ایران، دوره ۲۵، شماره ۴.
مؤمنی، مریم؛ حسینی، سیدعلیرضا. (۱۴۰۴). «الگوی مدیریت استعداد ناب در شرکتهای دانشبنیان». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۷، شماره ۱.
نریمانی، میثم؛ استیری، روحالله. (۱۳۹۹). «مدیریت تحول سازمانهای دانشبنیان با استفاده از برنامهریزی راهبردی منابع انسانی». مجله مدیریت توسعه و تحول، سال ۱۲، شماره ۴۰.
همتی، مهدی؛ نوروزی، مریم. (۱۴۰۱). «توانمندسازی منابع انسانی در اقتصاد دانشبنیان». فصلنامه مدیریت منابع انسانی، دوره ۱۴، شماره ۵.
نوشته سید رضا علوی کیا