سیدرضا علوی کیا کارشناسی حقوق؛ مدیر عامل موسسه بینالمللی حقوقی عدالت علوی کیا.
نظام استنباط احکام شرعی در فقه استدلالی امامیه، دستخوش تحولاتی ژرف و بنیادین شده است. مطالعه تطبیقی سه اثر شاخص «کفایة الفقه» (مشهور به کفایة الاحکام) اثر محقق سبزواری از فقیهان قرن یازدهم هجری، «ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل» اثر سید علی طباطبایی از فقیهان قرن سیزدهم هجری، و «مستمسک العروة الوثقی» اثر سید محسن حکیم از فقیهان قرن چهاردهم هجری، میتواند تصویر روشنی از این تحولات ترسیم نماید. این سه کتاب که هر یک در عصر خود از مهمترین و تأثیرگذارترین آثار فقه استدلالی به شمار میآمدهاند، نمایانگر سه مرحله متمایز در تکامل روش اجتهاد و استنباط در حوزههای علمیه شیعه میباشند.
پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی-تحلیلی و با بهرهگیری از روش کتابخانهای و اسنادی، به بررسی نظام استنباط در این سه اثر پرداخته و کوشیده است تا تفاوتهای روششناختی، رویکردهای اصولی، نحوه تعامل با ادله، میزان بهرهگیری از عقل و قواعد فقهی و نیز سبک نگارش و استدلال در این سه کتاب را مورد تحلیل و مقایسه قرار دهد.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که «کفایة الفقه» به عنوان اثری در اوایل دوره فقه استدلالیِ متأخر، هنوز تحت تأثیر رویکرد حدیثگرایانه و اخباریگری قرار دارد و استدلالهای آن، بیش از آنکه مبتنی بر مباحث عمیق اصولی باشد، بر پایه نقل و روایات استوار است. از سوی دیگر، «ریاض المسائل» که در اوج شکوفایی مکتب اصولی وحید بهبهانی و پیروان او تدوین یافته، نشاندهنده گذار کامل از اخباریگری و رویآوردن به فقهی کاملاً استدلالی و اصولی است که در آن، مباحث اصول فقه، نقش محوری در فرایند استنباط ایفا میکنند. اما «مستمسک العروة الوثقی» که در قرن چهاردهم هجری و در فضای علمی حوزه نجف نگاشته شده، اوج تکامل نظام استنباط را به نمایش میگذارد و در آن، تمامی ظرافتهای اصولی، قواعد فقهی، مبانی رجالی و نگاههای عقلایی و عرفی، در هم آمیخته شده و نظامی منسجم و پیچیده برای استنباط احکام شرعی ارائه گردیده است.
نتیجه آنکه تحول نظام استنباط از «کفایة الفقه» تا «مستمسک العروة الوثقی»، حکایت از حرکت تدریجی فقه امامیه از نقلمحوری به عقلمحوری، از سادگی استدلال به پیچیدگی روششناختی، از تکیه بر ادله لفظی به بهرهگیری از همه منابع استنباط و از نگاه جزیینگر به رویکردی نظاممند و کلنگر دارد؛ و این تحول، نشاندهنده پویایی و بالندگی فقه امامیه در طول تاریخ و توانایی آن در پاسخگویی به نیازهای متغیر جوامع اسلامی میباشد.
واژگان کلیدی: نظام استنباط، فقه استدلالی، کفایة الفقه، ریاض المسائل، مستمسک العروة الوثقی.
فقه استدلالی یا فقه اجتهادی، به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای حوزههای علمیه شیعه، در طول تاریخ مسیر پر فراز و نشیبی را پیموده است. از عصر حضور ائمه معصومین (علیهمالسلام) که فقه عمدتاً به صورت نقلمحور و مبتنی بر دریافت مستقیم حدیث از امامان بود، تا دوران غیبت کبری که فقیهان ناگزیر از بهکارگیری عقل و اجتهاد برای استنباط احکام شدند، همواره تحول و تکامل در روشهای استنباط، امری مشهود و اجتنابناپذیر بوده است.
در این میان، قرن یازدهم هجری به بعد، نقطه عطفی در تاریخ فقه امامیه به شمار میآید؛ زیرا در این دوره، با ظهور جریان اخباریگری از یک سو و تلاش اصولیان برای مقابله با آن از سوی دیگر، روشهای استنباط دستخوش تغییرات اساسی گردید و فقیهان بزرگی در این عرصه ظهور کردند که هر یک با تألیفات ارزشمند خود، سهمی بسزا در تکامل نظام استنباط ایفا نمودند.
از جمله این تألیفات که هر یک در عصر خود، به عنوان یک اثر شاخص و تأثیرگذار در حوزه فقه استدلالی شناخته میشد:
«کفایة الفقه» (مشهور به کفایة الاحکام)، نوشته محقق محمدباقر سبزواری (متوفای ۱۰۹۰ ق)
«ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل»، نوشته سید علی طباطبایی (متوفای ۱۲۳۱ ق)
«مستمسک العروة الوثقی»، نوشته سید محسن طباطبایی حکیم (متوفای ۱۳۹۰ ق)
این سه کتاب فاصله زمانی نزدیک به سه قرن را پوشش میدهند و هر یک نماینده مرحلهای خاص از تحول فقه استدلالی در میان فقیهان امامیه هستند. مطالعه تطبیقی این سه اثر میتواند به خوبی نشان دهد که نظام استنباط در فقه امامیه، چگونه از یک رویکرد نسبتاً ساده و مبتنی بر نقل در قرن یازدهم، به رویکردی پیچیده، نظاممند و عقلمحور در قرن چهاردهم تبدیل شده است.
این تحول نهتنها در محتوای فقهی و احکام استنباطشده، بلکه در روششناسی، سبک استدلال، نحوه تعامل با ادله و میزان بهرهگیری از علوم مختلف مانند اصول فقه، رجال، درایه و قواعد فقهی، به خوبی قابل مشاهده است.
پرداختن به این موضوع از آن جهت حائز اهمیت است که میتواند چگونگی تکامل دستگاه اجتهادی شیعه را در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود به تصویر بکشد و نشان دهد که فقه امامیه چگونه با بهرهگیری از عقل و اجتهاد، توانسته است از بحران اخباریگری عبور کند و به اوج بالندگی خود در قرون بعدی دست یابد. از سوی دیگر، شناخت دقیق روشهای استنباط در این سه اثر میتواند برای فقیهان و پژوهشگران معاصر، الگویی مناسب برای استنباط احکام در مسائل مستحدثه و پیچیده عصر حاضر فراهم آورد (مکارم شیرازی، ۱۳۷۷، ص ۲۳؛ موسوی بجنوردی، ۱۳۸۳، ص ۱۵؛ سبحانی، ۱۳۸۵، ص ۴۶؛ جوادی آملی، ۱۳۷۹، ص ۷۸؛ خویی، ۱۴۰۹، ص ۱۱۲).
مسئله اصلی که این پژوهش به دنبال پاسخگویی به آن است، تبیین و تحلیل تحول نظام استنباط احکام شرعی در فقه استدلالی امامیه از خلال مطالعه تطبیقی سه اثر شاخص «کفایة الفقه» محقق سبزواری، «ریاض المسائل» سید علی طباطبایی و «مستمسک العروة الوثقی» سید محسن حکیم است.
پرسش اصلی این است: آیا میتوان یک سیر تحولی مشخص از سادگی به پیچیدگی، از نقلمحوری به عقلمحوری و از استدلالهای سطحی به استدلالهای عمیق و نظاممند را در این سه کتاب مشاهده کرد؟ و اگر چنین است، این تحول در چه عرصههایی نمود یافته و چه عواملی در شکلگیری آن نقش داشتهاند؟
اهمیت این پژوهش از چند جهت قابل تبیین است:
خلأ پژوهشی موجود در زمینه مطالعه تطبیقی نظامهای استنباط در فقه امامیه، با وجود آثار متعدد فقهی و اصولی؛
نیاز جامعه علمی حوزه و دانشگاه به شناخت دقیق سیر تحول فقه استدلالی؛
نیاز فقه امامیه در عصر حاضر به روشهای اجتهادی نوین و کارآمد برای مواجهه با مسائل مستحدثه؛
بهرهمندی شاگردان و پیروان مکاتب فقهی مختلف از این سه کتاب بهعنوان منابع اصلی درسی و پژوهشی؛
جنبه میانرشتهای پژوهش که به شناخت بهتر زمینههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مؤثر بر تحول فقه امامیه کمک میکند.
۱. نظام استنباط در کتاب «کفایة الفقه» محقق سبزواری، چه ویژگیهای روششناختی و اصولی دارد و این کتاب چگونه از ادله شرعی برای استنباط احکام بهره گرفته است؟
۲. نظام استنباط در کتاب «ریاض المسائل» سید علی طباطبایی، چه تفاوتهای اساسی با نظام استنباط در «کفایة الفقه» دارد و این تفاوتها چگونه نمایانگر تحول در روش اجتهاد است؟
۳. نظام استنباط در کتاب «مستمسک العروة الوثقی» سید محسن حکیم، چه ویژگیهای منحصربهفردی دارد و این کتاب در چه ابعادی از دو کتاب پیشین پیشی گرفته است؟
۴. سیر تحول نظام استنباط از «کفایة الفقه» به «ریاض المسائل» و سپس به «مستمسک العروة الوثقی»، در چه عرصههایی مانند روش استدلال، نحوه تعامل با ادله، بهرهگیری از اصول فقه، قواعد فقهی و مبانی رجالی، قابل مشاهده است؟
۵. عوامل مؤثر بر تحول نظام استنباط در فقه استدلالی امامیه در بازه زمانی مورد مطالعه کداماند و این عوامل چگونه در سه کتاب مورد بررسی بازتاب یافتهاند؟
تبیین و تحلیل تحول نظام استنباط احکام شرعی در فقه استدلالی امامیه از خلال مطالعه تطبیقی سه کتاب «کفایة الفقه»، «ریاض المسائل» و «مستمسک العروة الوثقی» و ارائه تصویری روشن از سیر تکاملی روش اجتهاد در فقه امامیه از قرن یازدهم تا چهاردهم هجری.
۱. شناسایی و تبیین مؤلفههای نظام استنباط در کتاب «کفایة الفقه» از جمله روش استدلال، نحوه تعامل با ادله، رویکرد اصولی و سبک نگارش؛ ۲. شناسایی و تبیین مؤلفههای نظام استنباط در کتاب «ریاض المسائل» و مقایسه آن با مؤلفههای موجود در «کفایة الفقه»؛ ۳. شناسایی و تبیین مؤلفههای نظام استنباط در کتاب «مستمسک العروة الوثقی» و مقایسه آن با دو کتاب پیشین؛ ۴. ترسیم سیر تحول نظام استنباط از «کفایة الفقه» تا «مستمسک العروة الوثقی» در عرصههای مختلف روششناختی؛ ۵. شناسایی عوامل مؤثر بر تحول نظام استنباط در فقه استدلالی امامیه در بازه زمانی مورد مطالعه و تبیین نحوه تأثیرگذاری این عوامل بر سه کتاب مورد بررسی.
پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی-توسعهای و از نظر ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. در این پژوهش، با بهرهگیری از روش کتابخانهای و اسنادی، به جمعآوری و مطالعه منابع و متون مرتبط با موضوع پرداخته شده است.
جامعه آماری پژوهش، سه کتاب «کفایة الفقه» (مشهور به کفایة الاحکام)، «ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل» و «مستمسک العروة الوثقی» است که بهعنوان نمونههای هدفمند و با توجه به شاخص بودن آنها در ادبیات فقه استدلالی امامیه انتخاب شدهاند.
مراحل روششناختی پژوهش:
تحلیل محتوای کیفی: شناسایی و استخراج مؤلفههای نظام استنباط در هر یک از سه کتاب — شامل روش استدلال (نقلی یا عقلی)، نحوه بهرهگیری از اصول فقه، میزان استفاده از قواعد فقهی، رویکرد به مباحث رجالی و درایة الحدیث، سبک نگارش و ساختار کتاب، نحوه تعامل با آرای فقیهان پیشین و روش حل تعارض ادله.
روش تطبیقی: مقایسه این مؤلفهها در سه کتاب، با استفاده توأمان از روش مقایسه همزمان (سینکرونیک) و مقایسه در طول زمان (دیاکرونیک).
هرمنوتیک متن و تحلیل گفتمان: برای تحلیل عمیقتر مبانی فکری و روششناختی مؤلفان.
مثلثسازی (تراینگولیشن): با استفاده از چندین منبع و مراجعه به تفاسیر و شروح این سه کتاب، برای افزایش اعتبار و قابلیت اطمینان یافتهها.
این کتاب، بهعنوان یکی از آثار شاخص فقه استدلالی در اوایل دوره موسوم به «فقه استدلالی متأخر»، هنوز بهشدت تحت تأثیر رویکرد حدیثگرایانه و اخباریگری قرار دارد؛ با آنکه محقق سبزواری خود از اصولیان و مخالفان اخباریگری افراطی بوده است. روش استنباط او در این کتاب بیش از آنکه مبتنی بر مباحث عمیق و پیچیده اصولی باشد، بر پایه نقل مستقیم روایات و استناد به اقوال فقیهان پیشین استوار است.
ویژگیهای اصلی:
استدلالها عمدتاً به ذکر روایت و سپس بیان وجه دلالت آن بر حکم خلاصه میشود؛
استفاده محدود و سطحی از مباحث اصولی مانند مفاهیم، عمومات، اطلاقات، نواهی و اوامر؛
توجه کم به مباحث رجالی و نقد سند احادیث؛
سبک نگارش نسبتاً ساده و روان، دور از حشو و تطویل؛
اکتفا به ذکر اقوال مختلف و انتخاب قول مختار، بدون نقد و بررسی عمیق آرای مخالفان.
این ویژگیها نشان میدهد که نظام استنباط در این کتاب هنوز در مرحله گذار از فقه نقلی به فقه استدلالی قرار دارد.
این کتاب در اوج شکوفایی مکتب اصولی وحید بهبهانی و شاگردانش تدوین یافته و نشاندهنده گذار کامل از اخباریگری و رویآوردن به فقهی کاملاً استدلالی و اصولی است.
ویژگیهای اصلی:
مباحث اصول فقه نقش محوری و تعیینکننده در فرایند استنباط دارند؛
بهرهگیری کامل از ابزارهای اصولی: عمومات، اطلاقات، مفاهیم، مفهوم مخالف و موافق، حجیت ظواهر، حجیت شهرت، اجماع، قاعده نفی عسر و حرج، قاعده لاضرر و سایر قواعد فقهی؛
توجه قابلتوجه به مباحث رجالی و نقد سند احادیث پیش از استناد به روایت؛
استفاده از قواعد اصولی برای حل تعارض ادله؛
سبک نگارش دقیق، موشکافانه و عمیق، همراه با نقد و بررسی آرای فقیهان پیشین.
«ریاض المسائل» را میتوان نقطه اوج شکوفایی مکتب اصولی وحید بهبهانی و نماد پیروزی اصولیان بر اخباریان دانست.
این کتاب اوج تکامل نظام استنباط در فقه استدلالی امامیه را به نمایش میگذارد. در آن، تمامی ظرافتهای اصولی، قواعد فقهی، مبانی رجالی، مباحث درایة الحدیث، نگاههای عقلایی و عرفی و آرای فقیهان بزرگ پیشین در هم آمیخته و نظامی منسجم، پیچیده و بسیار پیشرفته ارائه شده است.
ویژگیهای اصلی:
بررسی دقیق و موشکافانه تمامی ابعاد هر مسئله فقهی؛
طرح مباحث اصولی پیچیده و نوآورانه؛
دقت و وسواس فراوان در مباحث رجالی و نقد سند احادیث؛
توجه ویژه به قواعد فقهی مانند قاعده لاضرر، قاعده نفی عسر و حرج، قاعده ید، قاعده فراغ و تجاوز، قاعده صحت؛
توجه به نگاههای عقلایی و عرفی و سیره عقلا بهعنوان یکی از منابع مهم استنباط؛
سبک نگارش دقیق، عمیق، جامع و در عین حال موجز و خالی از حشو.
«مستمسک العروة الوثقی» را میتوان یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین آثار فقه استدلالی در تاریخ امامیه، پس از «جواهر الکلام» و «وسائل الشیعة»، به شمار آورد.
با مقایسه نظام استنباط در این سه کتاب، سیر تحولی روشنی مشاهده میشود که از «کفایة الفقه» با رویکردی نسبتاً ساده و نقلیمحور آغاز میشود، به «ریاض المسائل» با رویکردی عمیق و اصولی میرسد و در نهایت به «مستمسک العروة الوثقی» با رویکردی جامع، پیچیده و نظاممند ختم میشود. این تحول در عرصههای زیر قابل مشاهده است:
عرصه کفایة الفقه ریاض المسائل مستمسک العروة الوثقی روش استدلال نقلی صرف ترکیبی (نقل، عقل، اصول) ترکیبی و کامل با نگاه عرفی-عقلایی تعامل با ادله پذیرش ساده روایات نقد و بررسی دقیق سند و دلالت بررسی دقیق سند و دلالت بهرهگیری از اصول فقه سطحی و محدود عمیق و گسترده عمیق، گسترده و نوآورانه استفاده از قواعد فقهی نادر و محدود گسترده و نظاممند گسترده و نظاممند رویکرد به مباحث رجالی بیتوجهی نسبی توجه دقیق توجه دقیق و وسواسآمیز سبک نگارش ساده دقیق و موشکافانه عمیق، جامع و موجز
بر اساس یافتههای حاصل از مطالعه تطبیقی سه کتاب، نظام استنباط در فقه استدلالی امامیه طی یک دوره تقریباً سیصدساله، دستخوش تحولی بنیادین و عمیق شده است که میتوان آن را چنین توصیف کرد:
از «نقلمحوری» به «عقلمحوری»
از «سادگی استدلال» به «پیچیدگی روششناختی»
از «تکیه بر ادله لفظی صرف» به «بهرهگیری از همه منابع استنباط»
از «نگاه جزیینگر و مسئلهمحور» به «رویکردی نظاممند و کلنگر»
سه کتاب مورد مطالعه، به ترتیب، نماینده سه مرحله «تأسیس»، «تکامل» و «تعالی» در نظام استنباط فقه استدلالی امامیه هستند.
ظهور و گسترش علم اصول فقه بهعنوان یک علم مستقل و منسجم؛
تلاشهای بیوقفه اصولیان برای مقابله با اخباریگری؛
تأسیس حوزههای علمیه بزرگ و پویا در نجف، اصفهان و کربلا؛
تعامل و تبادل علمی میان فقیهان برجسته؛
تدوین کتب اصولی مهم مانند «معالم الاصول» و «فرائد الاصول»؛
توجه روزافزون به مباحث رجالی و درایة الحدیث.
هر یک از سه کتاب مورد مطالعه، بازتابدهنده فضای علمی و فرهنگی عصر خویش است:
«کفایة الفقه» نشاندهنده فضای علمی اصفهان در قرن یازدهم، هنوز تحت تأثیر جریانهای حدیثگرایانه؛
«ریاض المسائل» نماینده فضای علمی کربلا و نجف در قرن سیزدهم، پس از پیروزی نهایی اصولیان بر اخباریان؛
«مستمسک العروة الوثقی» نشاندهنده فضای علمی نجف در قرن چهاردهم، در اوج بالندگی و شکوفایی.
نتیجه نهایی پژوهش این است که نظام استنباط در فقه استدلالی امامیه، نظامی پویا، بالنده و در حال تکامل است که با بهرهگیری از عقل و اجتهاد و با استفاده از ظرفیتهای بالای علم اصول فقه، توانسته است در طول تاریخ خود را با نیازهای متغیر جوامع اسلامی تطبیق دهد و به پاسخگویی به مسائل مستحدثه و پیچیده بپردازد. مطالعه تطبیقی این سه کتاب میتواند بهعنوان الگویی برای پژوهشهای مشابه در حوزه تاریخ فقه و روششناسی اجتهاد مورد استفاده قرار گیرد.
اصفهانی، محمدحسین. (۱۳۷۵). فقه و استنباط. قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
ایروانی، جواد. (۱۳۸۸). «نقش مصلحت در فقه حکومتی». فقه و اصول، سال چهل و یکم، شماره ۲، صص ۱۰۳–۱۲۵.
بجنوردی، سید حسن. (۱۳۸۰). قواعد فقهیه. تهران: نشر عروج.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۹). شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء.
حکیم، سید محسن. (۱۴۱۶ ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۰۹ ق). اجود التقریرات. قم: انتشارات اسلامی.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۵). اصول الفقه. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبزواری، محمدباقر محقق. (بیتا). کفایة الاحکام (کفایة الفقه). اصفهان: مدرسه علمیه.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
فاضل لنکرانی، محمدجواد. (۱۳۸۷). «مصلحت و حکم حکومتی در فقه امامیه». مجله فقه اهل بیت، سال چهاردهم، شماره ۵۵، صص ۸۷–۱۱۲.
فیض کاشانی، ملامحسن. (بیتا). مفاتیح الشرائع. قم: انتشارات اسلامی.
قمی، شیخ عباس. (۱۳۷۹). سفینة البحار. تهران: اسوه.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۵). فلسفه حقوق. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۷). القواعد الفقهیه. قم: مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع).
موسوی بجنوردی، سید محمد. (۱۳۸۳). علم اصول و فقه استدلالی. تهران: نشر مجد.
نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۵). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
وحید بهبهانی، محمدباقر. (۱۴۱۵ ق). الفوائد الحائریه. قم: مؤسسه علامه وحید بهبهانی.
نوشته سید رضا علوی کیا