پس از نابودی توافق برتون وودز تا به امروز همه می‌دانستند که دلار نمی‌تواند تا ابد ارز جهانروا باقی بماند، اما هیچکس نمی‌توانست بگوید چه زمان و چگونه باید از شر این ارز خلاص شد. دلار جایگاهی دارد که هیچ ارزی در تاریخ بشر نداشته است و همین عامل نابودی آن را برای بسیاری از مردم غیرقابل تصور کرده است. در ادامه ضمن توضیح چند نکته به این می‌پردازیم که ارز جهانروای بعدی چه ارزی خواهد بود.
گفتیم دلار با تمام ارزهای جهانروای قبل از خودش تفاوت داشت. استرلینگ که قبل از دلار ارز جهانروا بود، بر اساس استاندارد طلا معامله می‌شد. البته این بدان معنا نیست که دقیقا به اندازه‌ای که استرلینگ چاپ شده بود، طلا در اختیار بانک مرکزی انگلستان بود، اما می‌توان گفت بانک مرکزی انگلستان مجبور بود سقف معینی را برای چاپ پول در نظر بگیرد.
اما دلار چنین محدودیتی ندارد. فدرال رزرو می‌تواند بی‌نهایت دلار چاپ کند. این موضوع مزایای بسیار زیادی برای ایالات متحده ایجاد کرده است. پیشتر در مطلبی گفتم که ایالات متحده به سختی درگیر تورم می‌شود، چرا که هرچقدر پول چاپ کند، از طریق مختلف از کشور خارج می‌شود. اما همین موضوع یک باگ در سیستم دلار آمریکا است.
بازگردیم به همان مثال مطلب قبل. گفتم که اگر در ایالات متحده قیمت ذرت افزایش پیدا کند و در هند قیمت ذرت پایین باشد، وارد کننده آمریکایی دلار را برداشته و از هند ذرت وارد می‌کند تا قیمت ذرت در آمریکا کاهش پیدا کند. در واقع طی چند دهه گذشته بجز چند بخشِ به خصوص (مواردی که نمی‌توان برونسپاری کرد یا با اتوماسیون هزینه تولید را کاهش داد مانند خدمات مراقبتی و درمانی، خدمات دولتی، املاک و مستغلات و...) مابقی بخش‌های اقتصاد آمریکا با تورم متوسط یا حتی پایین‌تر از متوسط تورم رشد داشته‌اند.
با این حال این تورم پایین بی هزینه هم نبوده است. وارد کننده‌ا که از خارج از ایالات متحده ذرت وارد می‌کند، به اقتصاد آمریکا کسری تجاری زیادی تحمیل می‌کند. در واقع ایالات متحده «باید» کسری تجاری داشته باشد. اگر ایالات متحده تصمیم بگیرد مازاد تجاری ایجاد کند، یعنی دلار در اقتصاد دنیا کاهش پیدا می‌کند. وقتی دلار در اقتصاد جهانی کاهش پیدا کند، بسیاری از کشورها که بدهی دلاری دارند (بدهی دلاری کشورهای دنیا طبق برآوردها ۱۳ تا ۱۴ تریلیون دلار است) توانایی بازپرداخت آن را ندارند. همچنین مازاد تجاری ایالات متحده به معنی تقویت دلار است، تقویت دلار، بدهی کشورهای بدهکار به دلار را افزایش می‌دهد، رشد اقتصادی جهان کند می‌شود، کاهش رشد اقتصادی جهان به معنای کاهش رشد اقتصادی آمریکا است و در نتیجه کاهش ارزش دلار.
کسری تجاری به معنای این است که ارزش کل واردات کشور بیشتر از صادرات است و مازاد تجاری یعنی ارزش کل صادرات بیشتر از واردات است.
می‌بینید که دلار آمریکا در یک لوپ بسته قرار گرفته است. اگر ارزش دلار آمریکا افزایش پیدا کند، کسری تجاری آمریکا کاهش پیدا می‌کند (ایالات متحده از دهه ۷۰ به جز چند سال استثنایی هرگز مازاد تجاری ایجاد نکرده است.) با کاهش کسری تجاری آمریکا، دلار در دنیا کاهش پیدا می‌کند، کاهش دلار در دنیا به معنای کاهش رشد اقتصادی جهان است، کاهش رشد اقتصادی جهان، رشد اقتصادی آمریکا را نیز کاهش می‌دهد و در نتیجه ارزش دلار کاهش پیدا می‌کند. به این مساله معضل تریفین گفته می‌شود.
البته این سلسله جای باز شدن بیشتر دارد اما برای طولانی نشدن بحث به همین میزان اکتفا می‌کنم. همینقدر بدانید که ارز ذخیره جهانی در ذات خود دارای چنین تناقضی است. با این حال سایر ارزهای جهانی مانند یورو، ین، فرانک و... چنین مشکلی ندارند. اگرچه آنها نیز مشکلات مخصوص به خود را دارند. به عنوان مثال تقاضای بالا برای فرانک و ین، منجر به کند شدن اقتصاد سوئیس و ژاپن شده است به طوری که این دو کشور حتی با وجود نرخ بهره منفی نیز نمی‌توانند تورم ایجاد کنند. اقتصاد ژاپن به طور کامل در حال منحل شدن است و بسیاری از شرکت‌های این کشور توسط شرکت‌های خارجی در حال ادغام هستند. بانک مرکزی ژاپن هرکاری که توانسته برای تحریک اقتصاد کرده است، تزریق گسترده پول به بانک‌ها، تثبیت نرخ بهره بلندمدت در سطح صفر، ایجاد نرخ بهره کوتاه مدت منفی، حتی خرید صندوق ETF و سهام. اما اقتصاد این کشور حرکت نمی‌کند.
قاعدتا اولین سوالی که به ذهن می‌رسد، این است که چطور چنین سیستمی با این حجم از تناقض ذاتی توانسته است ۵۰ سال دوام بیاورد؟ (چند هفته پیش پنجاهمین سالگرد نابودی توافق برتون وودز بود)
برای جواب به این سوال بگذارید خیلی سریع روند دلار را مرور کنیم. پس از جنگ جهانی دوم، ایالات متحده بزرگترین طلبکار دنیا بود. همچنین تمام کشورهای دنیا از ترس جنگ طلای خود را به این کشور منتقل کرده بودند، آمریکا از جنگ صدمه زیادی ندید. بنابراین در معاهده‌ای به نام معاهده برتون وودز، کشورهای غربی تصمیم گرفتند دلار آمریکا را به طلا و پول خود را به دلار متصل کنند. با این حال معضل تریفین همچنان پابرجا بود. کشوری که ارز ذخیره جهانی دارد، همواره برای تامین نقدینگی مجبور است منابع را از کشور خود خارج کند تا نقدینگی جهان را تامین کند. بنابراین طلا در ایالات متحده مدام کاهش پیدا می‌کرد در حالی که هم ایالات متحده و اقتصاد جهانی نیاز به طلای بیشتر داشتند، تا جایی که دیگر این کشور توانایی ادامه وضع موجود را نداشت. طی چند سال ایالات متحده از طلبکارترین کشور دنیا به بدهکارترین کشور دنیا تبدیل شده بود.
در نتیجه در سال ۱۹۷۱، نیکسون اعلام کرد که رسما از معاهده برتون وودز خارج شده است. قاعدتا در این زمان ایالات متحده به اندازه دلاری که صادر کرده بود، طلا نداشت. پس نیاز داشت که تقاضا برای دلار همچنان حفظ شود، بنابراین طبق توافقی که از قبل با عربستان سعودی انجام شده بود، این کشور اعلام کرد نفت را تنها در برابر دلار آمریکا می‌فروشد.
کشورهای دنیا که نیاز به نفت و انرژی داشتند، به سراغ آمریکا رفتند و دوباره تقاضای دلار کردند. اما معاملات دلار تنها بر پایه نفت ادامه پیدا نکرد. امروز سهم عمده‌ای از بازارهای مشتقه، انرژی، کامودیتی، حتی مواد مخدر و فحشا با دلار انجام می‌شود. از طرف دیگر سهم اقتصاد آمریکا از کل کیک اقتصاد جهانی مدام در حال کوچک‌تر شدن است. (از ۴۰ درصد در پایان جنگ جهانی دوم به زیر ۲۵ درصد رسیده است) امروز اقتصاد آمریکا در برابر اقتصاد دنیا چندان بزرگ نیست و از آن مهم‌تر کسری‌های تجاری عظیم، مدام این اقتصاد را کوچک‌تر می‌کند.
اما سوال اصلی پابرجا است. چرا هنوز سیستم کار می‌کند؟
جواب ساده است. چون پولی که از اقتصاد خارج می‌شود، دوباره در همین اقتصاد سرمایه‌گذاری می‌شود. برای سال‌ها تامین مالی ایالات متحده توسط خارجی‌ها انجام شده است. (یا حداقل بخش مهمی از آن توسط خارجی‌ها انجام شده است)
گفتیم ایالات متحده کسری تجاری دارد. که یعنی در طرف مقابل کشورهایی هستند که مازاد تجاری دارند. کشورهایی که دلار آمریکا وارد آن کشورها می‌شود. (در مثال وارد کننده ذرت، آمریکا کسری تجاری و هند مازاد تجاری دارد) عربستان سعودی و اروپا، پس از آن ژاپن و بعد از آن کشورهای آسیای جنوب شرقی. کشورهایی بودند که پس از جنگ جهانی بیشترین مازاد تجاری با آمریکا را داشتند. این کشورها به دلار سرشاری دست پیدا کرده بودند که به عنوان ذخایر از آن استفاده می‌کردند. اما با خود گفتند دلار به تنهایی که سودی ندارد. پس چرا این دلار را صرف خرید اوراق خزانه‌داری آمریکا نکنیم؟ در نتیجه در تمام این مدت، این کشورها دلاری را که از طریق مازاد تجاری به دست می‌آوردند، صرف خرید اوراق خزانه‌داری آمریکا می‌کردند. به این ترتیب ایالات متحده کسری بودجه خود را از طریق مازاد تجاری کشورهای دیگر تامین می‌کرد.
البته برای کشورهای دیگر هم این موضوع بدون فایده نبود، این کشورها می‌توانستند از اوراق خزانه‌داری که نزد بانک مرکزی دارند، به عنوان وثیقه برای دریافت وام‌های کلان استفاده کنند. اما مشکل اینجا بود که این کشورها چندان باهوش نبودند.
یک انسان عاقل زمانی که دلار ارزان و کسری تجاری آمریکا بالا است، شروع به ایجاد مازاد تجاری و جمع‌آوری دلار می‌کند و زمانی که دلار گران است، آن را می‌فروشد. در این حالت، حتی در دوره‌ای که دلار آمریکا در حال تقویت است و رشد اقتصادی جهان در حال کاهش است، رشد اقتصادی آن کشور افزایش می‌یابد. اما اغلب کشورهای در حال توسعه (نظیر تایوان، اندونزی، روسیه حتی ایران در برهه‌ای و...) زمانی که دلار ارزان است بدهی دلاری ایجاد می‌کنند و زمانی که دلار گران می‌شود، مجبور به پس دادن آن خواهند شد. در نتیجه هزینه بدهی آنها به طور سرسام‌آوری رشد می‌کند. در این حال، زمانی که دلار آمریکا در حال تقویت است، کشور دچار رکود مضاعف شده و ارزش پول ملی آن کشور افت شدیدی پیدا می‌کند. اتفاقی که امروز در ترکیه در حال رخ دادن است، دقیقا همین است. (یا حداقل بخش مهمی از آن به خاطر این موضوع است)
حال که متوجه شدیم ایالات متحده چگونه تامین مالی می‌کند،چرا تصور می‌کنیم اینبار فرق می‌کند؟ سیستمی که ۵۰ سال ادامه داشته، می‌تواند ۵۰۰ سال دیگر هم ادامه داشته باشد. درست است. این سیستم می‌تواند ۵۰۰ سال دیگر هم ادامه داشته باشد. اما یک متغیر مهم در این میان ایجاد شده است که ممکن است قواعد بازی را بر هم بزند.
گفتیم برای ۵۰ سال، ایالات متحده کسری تجاری ایجاد می‌کرد، دلار را خارج می‌کرد، سپس همان کشورها دلار را وارد آمریکا می‌کردند و اوراق خزانه‌داری می‌خریدند. تا اینکه در سال ۲۰۱۳، چین اعلام کرد دیگر اوراق خزانه‌داری را نمی‌خرد.
چین برای سال‌ها بزرگترین شریک تجاری آمریکا بود و بیشترین مازاد تجاری در جهان را داشت. همچنین این کشور برای مدتی بیشترین سهم از خرید اوراق خزانه‌داری را در اختیار داشت. البته چین برای حفظ این مازاد تجاری مجبور به خرید اوراق خزانه‌داری است. می‌دانیم چین از طریق تضعیف مصنوعی ارز، مزیت رقابتی برای خود ایجاد می‌کند. در واقع بانک خلق چین به صورت مستمر دلار موجود در بازار را خریداری می‌کند تا ارز خود را مصنوعا ضعیف نگه‌دارد. دلاری که در ذخایر بانک خلق چین وجود دارد، می‌توانند به صورت آزاد باشند، اما بانک خلق چین ترجیح می‌دهد اوراق خزانه‌داری داشته باشد تا سود اضافی دریافت کند.
اما این تنها بخشی از کل دلاری است که چین در اختیار دارد. چین بخش عمده‌ای از دلار خود را به جای سرمایه‌گذاری در اوراق خزانه‌داری آمریکا، خرج ایجاد زیرساخت در کشورهای درحال توسعه می‌کند. این کشور به صورت تهاجمی وام‌های پرریسک به کشورهایی با رده اعتباری پایین می‌دهد تا این کشورها بر روی زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری کنند. در صورتی که کشور در پرداخت دیون خود ناتوان باشد، شرکت‌های چینی کنترل زیرساخت ایجاد شده را برای مدت معلوم در دست می‌گیرند. این زیر ساخت‌ها می‌توانند معدن، بندر، راه‌آهن، جاده و بزرگراه یا هر زیرساخت دیگری باشد. این توافقی است که در آن هر دو طرف برنده هستند. چین وام با سود خوب می‌دهد و در هر صورت می‌تواند وام خود را پس بگیرد، کشور وام گیرنده نیز زیرساخت خود را توسعه می‌دهد و این موضوع در بلند مدت رشد اقتصادی کشور را افزایش می‌دهد. تنها کسی که این میان ضرر می‌کند، ایالات متحده است.
حال که چین کسری بودجه آمریکا را تامین نمی‌کند، پس چه کسی این کار را می‌کند؟
جواب ساده است. فدرال رزرو. ترازنامه فدرال رزرو در سال ۲۰۱۳ حدود ۱.۶ تریلیون دلار اوراق خزانه‌داری داشت. در حال حاضر فدرال رزرو حدود ۵ تریلیون دلار اوراق خزانه‌داری در اختیار دارد. اما همانطور که احتمالا می‌دانید این وضعیت نمی‌تواند ادامه پیدا کند. دلار آمریکا از کشور خارج می‌شود، اما دوباره باز نمی‌گردد یعنی ایالات متحده هم برای کسری بودجه و هم برای کسری تراز تجاری در حال چاپ دلار است. این وضعیت شیر دلار را شدیدا باز می‌کند. طولی نمی‌کشد که جهان پر از دلار می‌شود. در این شرایط ایالات متحده ۲ راه دارد. یا ریاضت اقتصادی شدیدی اعمال کند که منجر به کاهش رشد اقتصادی هم در ایالات متحده و هم در جهان می‌شود. یا اصلاح ساختاری عظیمی در ساختار دلار انجام دهد. با این حال به نظر می‌رسد کشور قصد دارد راه سوم را امتحان کند. یعنی هزینه سرسام‌آور برای بهبود زیرساخت‌ها تا دوباره رشد اقتصادی خود را توسعه دهد. در حالی که ما در دوران «نیو دیل» نیستیم که یک بزرگراه بتواند چند درصد رشد اقتصادی کشور را افزایش دهد.
تا به امروز مشکلی را که دلار آمریکا با آن دست به گریبان است، هیچکدام از کشورهای دیگر از خود نشان نداده‌اند. با این حال، این کشورها مشکلات دیگری داشته‌اند. اتحادیه اروپا و ژاپن و سوئیس در مورد تراز تجاری خود شدیدا محتاط هستند. اگرچه گفتیم این کشورها می‌توانند بدون ترس از تورم بالا پول چاپ کنند، اما این کشورها در حفظ ترازنامه خود در سطح معقول نهایت تلاش خود را کرده‌اند. ولی نکته جای دیگری است. این کشورها نمی‌توانند تورم داشته باشند. از این رو به تدریج تبدیل به وارد کننده می‌شوند. اروپا که زمانی مازاد تجاری مطلوبی داشت، امروز علاوه‌بر مساله بدهی تقریبا به واردات از چین وابسته شده است. ژاپن مدت‌ها است که نمی‌تواند رشد اقتصادی پایداری ایجاد کند و سوئیس نیز علی‌رغم مداخلات شدید هنوز نتوانسته است از اوجگیری فرانک جلوگیری کند.
شاید انگلستان در میان کشورهای توسعه یافته بهترین وضعیت را داشته باشد. بدین ترتیب بعید است هیچکدام از این کشورها بتوانند ارز جهانروای بعدی را به نام خود ثبت کنند. و چین؟ چه کسی به چین اعتماد می‌کند؟ کشوری که وقتی صبح بیداری می‌شوی با کوهی از قوانین جدید روبرو شده‌ای، ابدا مورد اعتماد نخواهد بود. حتی اگر تسهیلات ویژه‌ای برای معامله با ارز خود تدارک ببیند.
نکته بعدی اینکه هر ارز ملی که بخواهد به ارز جهانروای بعدی تبدیل شود، درواقع به معضل تریفین دچار خواهد شد. این معضل یک نقص ذاتی در هر نوع ارز ملی است که بخواهد به عنوان ارز جهانروا مطرح شود. بنابراین تفاوتی نمی‌کند آن را چین صادر کند یا آمریکا یا هر کشور دیگری. بنابراین در وهله اول ارز جهانروای بعدی «باید» از ارزهای ملی کشورهای مختلف جدا باشد.
پس از معرفی بیت کوین، تبدیل شدن رمزارزها به ارز ذخیره جهانی به یکی از سرنوشت‌های بشر تبدیل شد. در واقع امروز هم عده زیادی تصور می‌کنند رمزارزها آینده محتوم بشر هستند، سال ۲۰۱۹، فرماندار بانک انگلستان اعلام کرد که بهتر است یک ارز دیجیتال جایگزین دلار شود.
در واقع این موضوع چندان هم دور از ذهن نیست. همین امروز بانک خلق چین ارز دیجیتال خود را آزمایش می‌کند، بانک مرکزی سوئد ارز دیجیتال خود را تقریبا صادر کرده است. بانک مرکزی اروپا بیش از یک سال است که تحقیق بر روی ارزهای دیجتال را آغاز کرده است، فدرال رزرو به صورت تهاجمی در حال تحقیق و بررسی روش‌های پرداخت جدید است. در بین شرکت‌های خصوصی، از فیس بوک و تلگرام تا SBERBANK، بزرگترین بانک تجاری روسیه به دنبال ایجاد ارز دیجیتال هستند، چند صد رمزارز جدید از اتریوم و سولانا و کاردانو تا استیبل کوین‌هایی مانند تتر ایجاد شده است. تولید کنندگان سنگ آهن، در حال فروش سنگ آهن به چین بر پایه بلاکچین هستند. هزاران پروژه قرارداد هوشمند در اتریوم اجرا شده است و کاردانو نیز اخیرا قابلیت قرارداد هوشمند خود را راه‌اندازی کرده است. روزانه چند صد میلیون تراکنش در شبکه ریپل انجام می‌شود و این تنها بخشی از گستردگی شبکه بلاکچینی است که پذیرش آن به صورت تصاعدی رشد می‌کند.
سه سال پیش در نوشته‌ای در ویرگول (که به نظر می‌رسد حذفش کرده‌ام)، نقدهایی به بیت کوین وارد کردم، از آن زمان تا به امروز شبکه بلاکچین صد برابر بزرگتر شده است. قیمت بیت کوین حدود ۱۰ برابر شده است. کاردانو ۲۸ برابر و اتریوم بیش از ۳۰ برابر. تازه این قیمت‌ها به دلار است، اگر ارزش ریالی آنها را حساب کنیم اعداد عظیم‌تر هم خواهد شد.
این سرعت دیوانه‌وار پذیرش بیت کوین نشان از یک تغییر پارادایم عظیم دارد. کسانی که با این پارادایم همراه نشوند، از آن جا می‌مانند. ارز جهانروی بعدی هرچه که باشد، باید این ویژگی‌ها را داشته باشد. اولا خنثی باشد. یعنی به ارز ملی هیچ کشوری ارتباط نداشته باشد. ثانیا غیرمتمرکز باشد، ثالثا شبیه دارایی سخت باشد، یعنی به سختی بتوان آن را تولید کرد، رابعا کنترل هیچ کشوری بر روی آن بیشتر از کشورهای دیگر نباشد. روش‌های فعلی در رمزارزها ایجاد تضاد می‌کند. به عنوان مثال در مکانیسم‌های اثبات کار، اگر کسی بتواند بالای ۵۰ درصد از کل هش ریت شبکه را به دست آورد حق رای لازم برای تغییر بلاک‌ها را به دست می‌اورد یا در مکانیسم اثبات سهام، اگر کسی پول بیشتری در شبکه داشته باشد، حق رای بیشتری برای تغییرات به دست می‌اورد. این موضوع اگرچه از یک نظر به نفع شبکه است چرا که کسی که پول بیشتری در شبکه می‌گذارد، انگیزه بیشتری برای کارکرد بهتر آن دارد، اما از طرف دیگر چنین کسی ممکن است بخواهد نظرات شخصی خود را به شبکه تحمیل کند. به همین خاطر معتقدم ارز ذخیره جهانی نباید تحت هیچ شرایطی حق رای نابرابر به کشورهای مختلف ارائه کند، حتی اگر کشوری ۹۰ درصد تراکنش‌های شبکه را در اختیار داشته باشد.
معتقدم آینده متعلق به رمزارزها است. ما در حال حرکت به سمت جهانی غیرمتمرکز هستیم. جهانی که در آن بسیاری از مفاهیم امروزی مانند مالکیت، اقتصاد، قانون، دولت و... مفهوم متفاوتی خواهند داشت. به عنوان یک مثال کاملا ساده تصور کنید که بانک مرکزی ارز دیجیتال صادر کند. در این صورت دیگر بنکی وجود نخواهد داشت. تمام کارهایی که بانک‌ها انجام می‌دهند، تحت عنوان راه‌حل‌های پرداخت در شبکه انجام می‌گیرد. در واقع همین امروز هم تعجب می‌کنم که چرا هنوز بسیاری از بانک‌ها کارمند دارند. ۹۹ درصد کارهایی که در بانک انجام می‌شود را می‌توان بدون کارمند انجام داد. معتقدم برای اداره یک بانک تنها به دو نفر نیاز است. نفر دوم هم تنها به این خاطر است که مواظب باشد نفر اول چیزی ندزدد. در صورتی که ارز دیجیتال بانک مرکزی ایجاد شود، حتی به این دو نفر هم نیاز نیست. بانک مرکزی به صورت مستقیم پول را به حساب مردم واریز می‌کند، یا مردم پول خود را وارد هر نوع راه‌حل پرداخت که توسط شرکت‌های خصوصی توسعه داده شده است، می‌کنند.
همچنین در مورد خرید خانه. من یک قرارداد هوشمند می‌نویسم و این قرارداد وارد شبکه بلاکچین می‌شود. تا ابد من مالک خانه هستم چرا که این کد حتی در صورتی که کل شبکه از بین برود، باز هم داخل بلاک باقی می‌ماند. در نتیجه دیگر نیازی به تمام کاغذبازی‌های بروکراتیک نیست.
در مورد دولت چه؟ همانطور که در نوشته قبل گفته‌ام، دولت دیگر نمی‌تواند به راحتی مالیات بگیرد. اما در حقیقت اوضاع پیچیده‌تر از اینها است. اگر شبکه بلاکچین مخصوص و همه‌گیری در کشور نهادینه شود، شبکه‌ای که همه مردم به آن اعتماد دارند، اتفاقا به نفع دولت است، زیرا دولت به صورت شفاف‌تری به معاملات دسترسی دارد. به عنوان مثال، اگر درون شبکه بلاکچین ملی، یک خانه معامله شود، دولت کاملا به مفاد قرارداد دسترسی دارد و می‌تواند یکی از شروط قرارداد را پرداخت مالیات عنوان کند. اما اگر معاملات در شبکه ای خارج از بلاکچین ملی انجام شود، کار برای رهگیری معاملات بسیار سخت می‌شود. خصوصا اگر مانند بیت کوین سطح پیشرفته‌ای از مخفی بودن در شبکه وجود داشته باشد.
در مجموع بلاکچین تغییر هنگفتی در سبک زندگی ما ایجاد کرده است. به شخصه پنج سال گذشته را صرف تحقیق و مطالعه گسترده بر روی کارکرد بلاکچین کرده‌ام و امروز معتقدم که دنیا متعلق به این مفهوم است. البته منظورم تنها بیت کوین یا حتی تنها بلاکچین نیست. بلکه فراتر از اینها را می‌بینم. در اواخر دهه اول قرن ۲۱ تفکر عمیقی ایجاد شد که به دنبال شخصی سازی، حریم خصوصی، تمرکززدایی و نوعی آنارشیسم مثبت بود که به محلی‌سازی (Localization) منجر می شود. معتقدم این دغدغه به دلیلی ایجاد شده است و معتقدم به روح جاری در دوران ما بدل شده است. آینده آنجا است. دنیایی که حریم خصوصی محترم، تولیدات شخصی سازی شده، قوانین غیرمتمرکز و خواسته‌ها محلی شده است.
می‌توانید به تلگرام من هم سر بزنید:
https://t.me/ahmadsobhani
