ایران دومین ذخایر اثباتشده گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گاز جهان است، شبکهای گسترده از پالایشگاهها و خطوط انتقال گاز دارد و بخش بزرگی از برق کشور نیز با استفاده از همین گاز تولید میشود. بااینحال، با نزدیکشدن به زمستان ۱۴۰۵ دوباره همان سؤال قدیمی مطرح است: چطور کشوری که روی یکی از بزرگترین ذخایر انرژی جهان نشسته، ممکن است همزمان با کمبود گاز، محدودیت برق و تعطیلی صنایع روبهرو شود؟
پاسخ سادهای که سالها در فضای سیاسی ایران تکرار شده، معمولاً «کمبود عرضه» است؛ یعنی اگر گاز کم آمده، میدان جدید توسعه دهیم، اگر برق کم آمده نیروگاه بیشتری بسازیم و اگر بنزین ناتراز شده پالایشگاه دیگری احداث کنیم.
افزایش عرضه قطعاً بخشی از راهحل است. ایران به سرمایهگذاری در میادین گازی، فشارافزایی پارس جنوبی، توسعه شبکه برق، ذخیرهسازی گاز، نیروگاه و پالایشگاه نیاز دارد. تحریم، کمبود سرمایه و فناوری و اکنون خسارت زیرساختهای انرژی در جنگ نیز مشکلات سمت عرضه را تشدید کردهاند.
اما مشکل اساسی اینجاست: اگر تمام مسئله ایران کمبود عرضه بود، رشد عظیم عرضه طی چند دهه گذشته باید ناترازی را حل میکرد. نکرده است.
ایران امروز با یک مسئله عمیقتر روبهروست: اقتصادی که طی دههها، انرژی ارزان را جایگزین بهرهوری، سرمایهگذاری و اصلاح فناوری کرده است.

بر اساس آخرین ارزیابی جامع اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ایران حدود ۱۲۰۰ تریلیون فوتمکعب ذخایر اثباتشده گاز در اختیار دارد؛ حدود ۱۶ درصد ذخایر اثباتشده جهان و دومین ذخیره بزرگ پس از روسیه. ایران در سال ۲۰۲۲ نیز سومین تولیدکننده بزرگ گاز خشک جهان پس از آمریکا و روسیه بود.
ظرفیت پالایش و نمزدایی گاز ایران پیش از جنگ به حدود ۱.۰۸۷ میلیارد مترمکعب در روز رسیده بود و شبکه توزیع شهری و روستایی کشور نیز تا پایان آذر ۱۴۰۳ بیش از ۴۶۱ هزار کیلومتر طول داشت.
این اعداد متعلق به یک کشور فقیر از نظر زیرساخت انرژی نیست.
اما نکته مهم تفاوت میان سه مفهوم است:
ذخیره گاز، ظرفیت تولید گاز و گاز قابل تحویل در لحظه پیک مصرف سه چیز متفاوتاند.
وجود گاز در مخزن زیرزمینی به این معنی نیست که در ساعت ۸ شب یک روز منفی ۱۰ درجه میتوان همان مقدار را در مشهد، تهران، تبریز، نیروگاهها، فولاد و پتروشیمی بهطور همزمان تحویل داد.
گاز باید استخراج، فشارافزایی، پالایش، منتقل و در نهایت توزیع شود. علاوه بر این، شبکه باید برای تغییرات شدید فصلی نیز ذخیره و انعطاف کافی داشته باشد.
همین موضوع زمستان ۱۴۰۴ بهوضوح دیده شد.
در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ انتقال گاز شیرین ایران به رکورد تاریخی حدود ۸۸۶ میلیون مترمکعب در روز رسید.
اما در یکی از سردترین روزهای همان زمستان، مصرف بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء به ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید؛ یعنی حدود ۸۵ درصد کل گاز تحویلی به شبکه فقط در همین بخش مصرف شد.
اگر ۷۳۷ میلیون مترمکعب معادل ۸۵ درصد شبکه باشد، کل گاز قابل توزیع آن روز حدود ۸۶۷ میلیون مترمکعب بوده است.
یعنی بعد از تأمین خانگی و تجاری، چیزی حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز برای مجموعهای از نیروگاهها، صنایع بزرگ و سایر مصارف باقی میماند.
اینجاست که معنای واقعی «ناترازی» روشن میشود.
وقتی گفته میشود صنعت در زمستان مثلاً فلان مقدار گاز مصرف کرده، نباید آن عدد را تقاضای واقعی صنعت دانست؛ زیرا بخشی از صنایع از قبل با محدودیت گاز مواجه شدهاند.
مدیرعامل شرکت ملی گاز پیشتر گفته بود اگر قرار باشد تمام مصرفکنندگان بدون محدودیت از گاز استفاده کنند، کشور به حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب گاز شیرین در روز نیاز خواهد داشت؛ ظرفیتی که در دسترس نیست.
بنابراین اگر ظرفیت عملی زمستان را حدود ۸۸۰ تا ۹۰۰ میلیون مترمکعب و تقاضای بالقوه را حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب در نظر بگیریم، شکاف بالقوه در روزهای بسیار سرد میتواند به حدود:
۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز
برسد.
این کمبود معمولاً با قطع گسترده گاز خانگی مدیریت نمیشود. خانوار در اولویت قرار میگیرد و فشار ناترازی به بخشهای دیگر منتقل میشود:
ابتدا صنعت، سپس نیروگاه و در نهایت کل اقتصاد.
زمستان ۱۴۰۵ یک تفاوت مهم با زمستانهای قبل دارد: زیرساخت گاز ایران در جنگ اخیر آسیب دیده است.
براساس اعلام رسمی وزارت نفت، در جریان حملات حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید و فرآورش گاز کشور از مدار خارج شد. نخستین مرحله بازسازی حدود ۳۰ میلیون مترمکعب را به شبکه بازگرداند.
وزیر نفت در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد با بازسازی پالایشگاههای آسیبدیده عسلویه، حدود ۹۵ میلیون مترمکعب در روز از تولید ازدسترفته قرار است تا پایان شهریور دوباره وارد چرخه شود و بازسازی چهار پالایشگاه آسیبدیده نیز ادامه دارد.
این خبر امیدوارکننده است، اما مسئله را نباید کوچک شمرد.
برای درک ابعاد شوک کافی است ۲۳۰ میلیون مترمکعب را با رکورد ۸۸۶ میلیون مترمکعب انتقال گاز شیرین زمستان گذشته مقایسه کنیم.
این شوک اولیه معادل تقریباً ۲۶ درصد ظرفیت عملیاتی رکورد زمستان گذشته بوده است.
حتی اگر بخش عمده ظرفیت تا زمستان بازگردد، امنیت انرژی کشور نسبت به قبل جنگ شکنندهتر شده است.
و اینجا نقطه اتصال گاز با برق و صنعت است.
ساختار انرژی ایران بهشدت به گاز طبیعی وابسته شده است.
طبق دادههای EIA، در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۸ درصد گاز مصرفی ایران در بخش تولید برق مصرف میشد و بخش خانگی و تجاری نیز حدود یکسوم مصرف گاز را تشکیل میداد. این نهاد همچنین تأکید میکند که رشد مصرف گاز ایران طی دهه گذشته تحت تأثیر قیمتهای شدیداً یارانهای، گسترش شبکه گازرسانی و جایگزینی گاز با سایر حاملهای انرژی بسیار سریع بوده است.
در زمستان یک رقابت ناخواسته شکل میگیرد:
خانه یا کارخانه؟ خانه یا نیروگاه؟ گرمایش یا تولید؟
وقتی هوا سرد میشود، مصرف خانگی ممکن است ظرف چند هفته چندصد میلیون مترمکعب افزایش پیدا کند. چون تأمین گاز خانگی اولویت دارد، گاز تحویلی به نیروگاه و صنعت کاهش پیدا میکند.
اگر نیروگاه گاز نداشته باشد، باید به گازوئیل یا نفت کوره متوسل شود. اگر سوخت مایع بهاندازه کافی وجود نداشته باشد یا انتقال آن محدود شود، تولید برق کاهش پیدا میکند.
و اگر برق و گاز هر دو محدود شوند، مسئله دیگر صرفاً انرژی نیست.
چرخ صنعت کند میشود.
فولاد، سیمان، پتروشیمی، مس، آلومینیوم، پالایشگاه، معدن و بسیاری از صنایع بزرگ مستقیماً یا غیرمستقیم به برق و گاز متکی هستند.
بنابراین زنجیره بحران میتواند چنین باشد:
سرما ← افزایش مصرف خانگی گاز ← کاهش گاز نیروگاه و صنعت ← افزایش مصرف سوخت مایع ← محدودیت تولید برق ← محدودیت تولید صنعتی ← کاهش فروش و صادرات ← کاهش رشد اقتصادی
یک مترمکعب گازی که در ساختمان هدر میرود، در شرایط ناترازی فقط یک مترمکعب گاز نیست؛ ممکن است بخشی از برق یا تولید صنعتی باشد که دیگر تولید نمیشود.
یکی از اشتباههای رایج در تحلیل انرژی ایران این است که تصور کنیم همیشه باید مشکل را از سمت عرضه حل کرد.
نیروگاه بیشتری بسازیم.
پالایشگاه بیشتری بسازیم.
گاز بیشتری استخراج کنیم.
خط لوله بیشتری بکشیم.
این اقدامات در جای خود ضروریاند، اما اگر قیمت انرژی و ساختار تقاضا اصلاح نشود، بخش قابل توجهی از عرضه جدید دوباره توسط رشد مصرف جذب میشود.
تجربه خود ایران همین را نشان داده است.
ظرفیت گاز کشور طی چند دهه چند برابر شده، تقریباً تمام شهرها و بخش بزرگی از روستاها به شبکه گاز متصل شدهاند و تولید برق نیز چندین برابر شده است؛ بااینحال ناترازی از بین نرفته است.
علت، چیزی است که در اقتصاد انرژی به آن اثر تقاضای القاشده میتوان گفت: وقتی انرژی بسیار ارزان و فراوان در اختیار مصرفکننده قرار میگیرد، انگیزه اقتصادی برای کاهش مصرف و افزایش بهرهوری ضعیف میشود.
عرضه افزایش مییابد و مصرف نیز پشت سر آن رشد میکند.
شاید مهمترین خطای سیاست انرژی ایران همین باشد.
دولت طی دههها بخش بزرگی از یارانه انرژی را به واحد مصرفشده انرژی اختصاص داده است؛ نه به کاهش مصرف.
یعنی فردی که خانه بزرگتر، خودرو پرمصرفتر یا مصرف انرژی بیشتری دارد، در عمل میتواند مقدار بیشتری از یارانه پنهان انرژی استفاده کند.
از دید اقتصادی نتیجه قابل پیشبینی است.
وقتی گاز ارزان باشد، دوره بازگشت سرمایه پنجره دوجداره طولانی میشود.
وقتی برق ارزان باشد، خرید کولر پربازده جذابیت کمتری دارد.
وقتی بنزین ارزان باشد، خودروساز و مصرفکننده حساسیت کمتری نسبت به مصرف ۶ یا ۱۰ لیتر در صد کیلومتر نشان میدهند.
وقتی سوخت نیروگاهی ارزان باشد، افزایش راندمان نیروگاه ارزش اقتصادی کمتری پیدا میکند.
قیمت در اقتصاد فقط وسیله گرفتن پول از مصرفکننده نیست؛ قیمت حامل اطلاعات درباره کمیابی یک منبع است.
وقتی این سیگنال برای چند دهه سرکوب شود، اقتصاد خود را با فرض «انرژی تقریباً نامحدود» طراحی میکند.
ساختمان، خودرو، کارخانه و حتی شهر بر همین مبنا شکل میگیرند.
اشتباه دیگر این است که هزینه انرژی ارزان را فقط بهصورت مبلغ یارانه در بودجه ببینیم.
از دید اقتصاد، مهمتر از هزینه حسابداری، هزینه فرصت است.
فرض کنید یک مترمکعب گاز را میتوان در داخل با قیمت بسیار پایین مصرف کرد یا آن را در یک فعالیت مولدتر استفاده کرد؛ برای مثال:
صادرات گاز یا فرآورده،
تولید محصول پتروشیمی با ارزش افزوده بالاتر،
تزریق به میدان نفتی،
تولید برق برای صنعت،
یا تبدیل درآمد حاصل از آن به سرمایهگذاری.
اگر گزینه اول انتخاب شود، هزینه اقتصادی فقط قیمت پایین گاز نیست.
درآمد و سرمایهای که میتوانست ایجاد شود اما ایجاد نشد نیز بخشی از هزینه است.
کشورهای دارای منابع طبیعی اگر سیاست درستی داشته باشند، ثروت تجدیدناپذیر زیر زمین را به دارایی مولد روی زمین تبدیل میکنند.
گاز استخراج میشود، فروخته میشود و بخشی از درآمد حاصل از آن تبدیل میشود به:
راهآهن، نیروگاه، شبکه برق، بندر، ماشینآلات، سرمایه انسانی، فناوری، صندوق ثروت ملی و داراییهایی که برای نسل بعد نیز درآمد ایجاد میکنند.
اما اگر همان منبع با قیمت مصنوعی پایین صرف مصرف جاری شود، در واقع یک دارایی طبیعی از ترازنامه کشور حذف شده بدون اینکه دارایی مولد معادل آن ایجاد شود.
به زبان ساده:
ثروت زیر زمین را سوزاندهایم، بدون اینکه به همان اندازه سرمایه روی زمین بسازیم.
یکی از بزرگترین پروژههای زیرساختی ایران در چند دهه گذشته توسعه شبکه گازرسانی بوده است.
این شبکه دسترسی میلیونها خانوار به انرژی نسبتاً پاک و مطمئن را افزایش داده و مزایای اجتماعی بزرگی داشته است. اما این موفقیت نباید مانع بررسی هزینه فرصت آن شود.
شبکه توزیع گاز ایران تا پایان آذر ۱۴۰۳ از ۴۶۱ هزار کیلومتر عبور کرده است.
در سیاستگذاری ایران بهتدریج نوعی تعریف از عدالت شکل گرفت:
عدالت یعنی هر شهر و روستا لوله گاز داشته باشد.
اما آیا الزاماً همه نقاط کشور باید به یک حامل انرژی یکسان متصل شوند؟
عدالت انرژی را میتوان به شکل دیگری تعریف کرد:
دسترسی همه مردم به انرژی مطمئن، ایمن، پاک و مقرونبهصرفه؛ نه الزاماً یک فناوری واحد.
در یک روستای کمتراکم ممکن است کشیدن کیلومترها خط لوله، ساخت ایستگاه تقلیل فشار، انشعاب و سپس چند دهه تعمیر و نگهداری شبکه از نظر اقتصادی بهترین انتخاب نباشد.
در بعضی مناطق میشد سرمایه را به شکل دیگری تخصیص داد:
نیروگاه خورشیدی تجمیعی روستایی + تقویت شبکه برق + عایقکاری ساختمان + پمپ حرارتی پربازده.
پمپ حرارتی نکته مهمی در این بحث است.
بخاری گازی برای تولید یک واحد گرما تقریباً باید یک واحد انرژی سوخت مصرف کند و بخشی نیز تلف میشود. اما پمپ حرارتی انرژی گرمایی را از محیط منتقل میکند و در شرایط مناسب میتواند در برابر هر واحد برق مصرفی چند واحد گرما تحویل دهد.
بنابراین برقیسازی گرمایش در ساختمانهای عایقشده، خصوصاً اگر بخشی از برق از خورشیدی و بادی تأمین شود، میتواند وابستگی مستقیم میلیونها مصرفکننده به شبکه گاز را کاهش دهد.
این به معنی جمعکردن شبکه گاز ایران نیست؛ بلکه به معنی تنوعبخشی به سبد گرمایش و جلوگیری از گازمحورشدن مطلق کشور است.
اصلاح قیمت بدون امکان کاهش مصرف میتواند به فشار رفاهی تبدیل شود.
اگر یک خانواده در ساختمان قدیمی و بدون عایق زندگی کند و بخاری کمبازده داشته باشد، صرفاً گرانکردن گاز الزاماً باعث افزایش بهرهوری نمیشود؛ ممکن است فقط هزینه زندگی را بالا ببرد.
بنابراین اصلاح قیمت باید همراه با سرمایهگذاری در بهرهوری باشد.
این همان جایی است که سیاست انرژی ایران در سالهای اخیر بهتدریج در حال تغییر است.
در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۲ هزار و ۸۰۰ موتورخانه بهسازی و ۱۵۰۰ موتورخانه هوشمند شد و صرفهجویی منتسب به این اقدامات حدود ۱۴۲.۹ میلیون مترمکعب گاز اعلام شده است. مجموع بهسازی موتورخانهها از سال ۱۴۰۰ نیز به بیش از ۱۲۵ هزار واحد رسیده است.
طرح دیگری برای جایگزینی ۴.۱ میلیون بخاری کمبازده با تجهیزات راندمان بالا تعریف شده است. تا مرداد ۱۴۰۵ قرارداد تأمین بیش از ۲.۲۵ میلیون بخاری امضا شده، هرچند تعداد تعویضهای انجامشده در منازل هنوز کمی بیش از ۱۰۴ هزار دستگاه بوده است.
نکته جالب اینجاست که خود مدیرعامل شرکت بازرگانی گاز یکی از مشکلات توسعه بخاری پربازده را پایین بودن قیمت انرژی و در نتیجه پایین بودن تقاضای بازار برای تجهیزات پربازده عنوان کرده است.
این یک نمونه تقریباً کتابی از اثر قیمتگذاری بر بهرهوری است.
اگر انرژی تقریباً رایگان باشد، چرا خانوار باید برای کاهش مصرف آن سرمایهگذاری کند؟
در سالهای اخیر سیاست تعرفه گاز نیز به سمت پلکانیتر شدن حرکت کرده است.
در ساختار فعلی، مصرفکنندهای که مصرف بسیار بالایی دارد وارد پله چهارم میشود و در تهران نرخ این پله در تابستان ۱۴۰۵ حدود ۳۰ هزار تومان به ازای هر مترمکعب اعلام شده است.
منطق اقتصادی این سیاست نسبت به افزایش یکسان قیمت برای همه منطقیتر است.
مصرف پایه خانوار را میتوان با یارانه حمایت کرد؛ زیرا گرمایش حداقلی یک نیاز ضروری است.
اما دلیلی وجود ندارد که مصرف بسیار بالا نیز با همان میزان یارانه حمایت شود.
به بیان دیگر:
یارانه باید از «مصرف انرژی» به «حق دسترسی به انرژی» منتقل شود.
این دو مفهوم یکسان نیستند.
میتوان برای یک خانواده کمدرآمد مقدار پایهای از انرژی را ارزان یا حتی رایگان تأمین کرد، اما مصرف بالاتر از الگو را با قیمتی نزدیکتر به هزینه اقتصادی محاسبه کرد.
در کنار آن، خانوار کمدرآمد باید برای عایقکاری، تعویض بخاری و تجهیزات پربازده نیز یارانه دریافت کند.
این نوع یارانه برخلاف یارانه مصرف، خودش باعث کاهش مصرف آینده میشود.
پارادوکس انرژی ایران فقط به گاز محدود نیست.
ایران یکی از بزرگترین صنایع پالایشی منطقه را دارد. EIA ظرفیت تقطیر نفت خام ایران در ابتدای ۲۰۲۴ را حدود ۲.۱ میلیون بشکه در روز و ظرفیت واحدهای تفکیک میعانات را حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز برآورد کرده است.
بااینحال رشد مصرف بنزین دوباره کشور را با ناترازی مواجه کرده است.
چرا؟
زیرا همان منطق در حملونقل نیز وجود دارد:
بنزین ارزان + خودروی کمبازده + ناوگان فرسوده + شهر وابسته به خودرو + حملونقل عمومی ناکافی = رشد دائمی تقاضا.
در چنین شرایطی حتی اگر پالایشگاه جدید ساخته شود، بدون اصلاح سمت تقاضا احتمال زیادی دارد که طی چند سال ظرفیت جدید نیز توسط رشد مصرف جذب شود.
راهکار بنزین فقط افزایش قیمت نیست؛ همانطور که راهکار گاز فقط افزایش قیمت نیست.
اصلاح باید شامل خودروی کممصرف، هیبرید و برقی، توسعه CNG در بخش مناسب، اسقاط خودروهای فرسوده، مترو و حملونقل عمومی نیز باشد.
ممکن است کشوری صدها تراواتساعت برق در سال تولید کند و همچنان در ساعت پیک خاموشی داشته باشد.
چون «تولید سالانه برق» با «توان قابل دسترس در ساعت پیک» یکسان نیست.
اگر ظرفیت نیروگاهی وجود داشته باشد اما گاز نیروگاه تأمین نشود، آن ظرفیت روی کاغذ وجود دارد ولی برق تولید نمیکند.
اگر نیروگاه قدیمی راندمان پایین داشته باشد، برای تولید همان برق گاز بیشتری میسوزاند.
اگر ساختمان عایق نباشد یا کولر و تجهیزات مصرفی کمبازده باشند، تقاضای پیک بالاتر میرود.
بنابراین ناترازی برق نیز فقط با ساخت نیروگاه درمان نمیشود.
باید همزمان:
راندمان نیروگاه افزایش یابد، شبکه توسعه پیدا کند، تجدیدپذیر ساخته شود، ذخیرهسازی برق افزایش یابد و مصرف نهایی نیز کارآمدتر شود.
این همان تفاوت میان «توسعه انرژی» و صرفاً «ساخت ظرفیت» است.
گاز طبیعی در ایران فقط یک حامل انرژی نیست.
گاز:
خانه را گرم میکند،
برق تولید میکند،
خوراک پتروشیمی است،
سوخت صنایع فولاد و سیمان است،
برای افزایش تولید برخی میادین نفتی تزریق میشود،
و بخشی از صادرات انرژی ایران را نیز تشکیل میدهد.
بنابراین اختلال در گاز میتواند چند بحران را به یکدیگر متصل کند.
این همان چیزی است که در اقتصاد انرژی از آن بهعنوان کاهش تابآوری سیستم یاد میشود.
سیستمی که گزینههای جایگزین بیشتری داشته باشد، در برابر شوک مقاومتر است.
اگر برق ایران سهم بزرگتری از خورشیدی، بادی، برقآبی، هستهای و ذخیرهسازی داشته باشد، کمبود گاز الزاماً مستقیماً به کمبود برق تبدیل نمیشود.
اگر بخشی از گرمایش ساختمانها با پمپ حرارتی و ساختمانهای بسیار کممصرف انجام شود، موج سرما الزاماً چنین جهش عظیمی در تقاضای گاز ایجاد نمیکند.
اگر صنعت بتواند قراردادهای انرژی قابل اتکاتری داشته باشد، شوک مصرف خانگی مستقیماً خط تولید را متوقف نمیکند.
امنیت انرژی یعنی همین تنوع و انعطاف؛ نه صرفاً داشتن حجم عظیمی از یک منبع زیر زمین.
پیشبینی قطعی زمستان از حالا ممکن نیست. شدت بحران به سه متغیر اصلی بستگی دارد:
دمای هوا، سرعت بازسازی تأسیسات آسیبدیده و میزان کاهش مصرف.
اگر زمستان معتدل باشد و بخش بزرگی از ظرفیت آسیبدیده تا آن زمان بازگردد، شبکه میتواند شرایط را با محدودیتهای قابل مدیریت پشت سر بگذارد.
اما سناریوی پرریسک این است:
زمستان سرد شود،
مصرف خانگی دوباره به محدوده ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد،
و بخشی از ظرفیت آسیبدیده هنوز در دسترس نباشد.
در چنین شرایطی فشار ابتدا روی گاز صنایع و نیروگاهها ظاهر خواهد شد.
اهمیت مدیریت تقاضا به حدی رسیده که در مرداد ۱۴۰۵ رئیسجمهوری خواستار برنامهریزی برای حدود ۱۰ درصد کاهش مصرف انرژی جهت عبور آرامتر از زمستان شده است.
ده درصد شاید در نگاه اول عدد کوچکی به نظر برسد، اما در سیستمی با صدها میلیون مترمکعب مصرف روزانه، همین مقدار میتواند معادل ظرفیت چند پروژه بزرگ تولید گاز باشد.
راهحل بحران انرژی ایران نه نسخهای صرفاً قیمتی است و نه نسخهای صرفاً مهندسی.
افزایش عرضه بدون اصلاح تقاضا کافی نیست و افزایش قیمت بدون فراهمکردن امکان افزایش بهرهوری نیز عادلانه نیست.
یک سیاست منطقی میتواند چند محور را همزمان دنبال کند:
فشارافزایی پارس جنوبی، توسعه میادین جدید، جمعآوری گازهای همراه، افزایش ذخیرهسازی زیرزمینی و بازسازی تأسیسات آسیبدیده ضروری است.
پارس جنوبی نیز برای حفظ تولید به سرمایهگذاری نیاز دارد. EIA با استناد به برنامههای ایران به پروژه حدود ۲۰ میلیارد دلاری فشارافزایی اشاره کرده و هشدار داده است که نبود سرمایهگذاری کافی میتواند تولید بخشهای قدیمی میدان را کاهش دهد.
پس نقد سیاست تقاضا به هیچ عنوان به معنی بیاهمیت بودن سرمایهگذاری سمت عرضه نیست.
مصرف پایه خانوار باید حمایت شود، اما یارانه مصرف بالا باید کاهش پیدا کند.
این اصلاح باید تدریجی، قابل پیشبینی و همراه با حمایت مستقیم از دهکهای پایین باشد.
بهجای اینکه دولت هر سال میلیاردها واحد انرژی را ارزان بفروشد، بخشی از همان منابع باید صرف:
عایق ساختمان،
پنجره استاندارد،
بخاری و پکیج پربازده،
پمپ حرارتی،
هوشمندسازی موتورخانه،
خودروی کممصرف
و تجهیزات صنعتی پربازده شود.
این یارانه یک تفاوت اساسی دارد:
یارانه مصرف سال آینده دوباره باید پرداخت شود؛ یارانه بهرهوری مصرف سال آینده را کمتر میکند.
قرار نیست هر روستا و شهر الزاماً با یک فناوری انرژیرسانی شود.
در مناطق مناسب میتوان ترکیبی از خورشیدی تجمیعی، شبکه برق قویتر، پمپ حرارتی و ساختمان کممصرف را جایگزین توسعه پرهزینه شبکه گاز کرد.
گاز باید از تنها ستون سیستم برق ایران به یکی از ستونها تبدیل شود.
خورشیدی و بادی در کنار ذخیرهسازی، سیکل ترکیبی پربازده، برقآبی و هستهای میتوانند وابستگی برق به گاز را کاهش دهند.
گواهی صرفهجویی انرژی ایده مهمی است.
اگر یک شرکت بتواند با عایقکردن ساختمان یا تعویض بخاری یک میلیون مترمکعب گاز ذخیره کند، این گاز ذخیرهشده باید ارزش اقتصادی قابل معامله داشته باشد.
در چنین مدلی برای نخستین بار «تولید نکردن تقاضا» میتواند مانند «تولید گاز» ارزش مالی پیدا کند.
در سیاست انرژی معمولاً افتتاح پروژه دیده میشود.
یک نیروگاه جدید افتتاح میشود؛ عکس دارد، تابلو دارد و ظرفیت آن قابل اعلام است.
اما اگر با عایقکاری چند میلیون ساختمان همان مقدار انرژی صرفهجویی شود، چیزی برای افتتاح وجود ندارد.
درحالیکه از نگاه اقتصادی ممکن است گزینه دوم بسیار ارزانتر باشد.
فرض کنید با چند میلیارد دلار بتوانیم تقاضای پیک را به اندازه چند هزار مگاوات کاهش دهیم.
اگر ساخت نیروگاه، شبکه انتقال، سوخترسانی و تأمین گاز برای همان ظرفیت هزینه بیشتری داشته باشد، صرفهجویی عملاً همان نیروگاه مجازی است.
همین منطق در گاز نیز برقرار است.
اگر ۲۰ میلیون مترمکعب در روز با عایق و تجهیزات پربازده صرفهجویی شود، از نظر تراز انرژی تفاوت چندانی با اضافهکردن ۲۰ میلیون مترمکعب تولید ندارد؛ با این تفاوت که نیاز به استخراج دائمی یک منبع تجدیدناپذیر نیز کمتر شده است.
زمستان ۱۴۰۵ میتواند آزمون مهمی برای ساختار انرژی ایران باشد.
از یک طرف، زیرساخت گاز کشور پس از جنگ در حال بازسازی است. از طرف دیگر، تجربه زمستان ۱۴۰۴ نشان داده که مصرف خانگی در سرمای شدید قادر است بیش از ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز از شبکه گاز را جذب کند.
اما مسئله اصلی حتی فراتر از زمستان امسال است.
ایران دومین ذخایر گاز جهان را در اختیار دارد، ظرفیت عظیم پالایش نفت و گاز ایجاد کرده و یکی از تولیدکنندگان بزرگ انرژی جهان است.
بااینحال گاز ناتراز است.
برق ناتراز است.
بنزین ناتراز است.
این تناقض نشان میدهد نمیتوان تمام مشکل را صرفاً به کمبود عرضه نسبت داد.
دههها سیاست انرژی ارزان باعث شده است بخشی از مزیت طبیعی ایران به جای تبدیلشدن به سرمایه، زیرساخت و دارایی مولد، به مصرف جاری تبدیل شود.
مفهوم عدالت نیز بیش از حد با «ارزان بودن انرژی» و «رساندن لوله گاز به همه نقاط» گره خورده، درحالیکه عدالت انرژی میتواند معنای دقیقتری داشته باشد:
دسترسی همه شهروندان به انرژی کافی و مطمئن، همراه با حمایت از مصرف پایه؛ نه پرداخت یارانه بیشتر به کسی که بیشتر مصرف میکند.
اصلاح این وضعیت نه با شوک قیمتی ممکن است و نه با شعار صرفهجویی.
راهحل، مجموعهای از اصلاحات بههمپیوسته است:
سرمایهگذاری در عرضه + اصلاح تدریجی قیمت + حمایت از مصرف پایه + عایق ساختمان + تجهیزات پربازده + پمپ حرارتی + تجدیدپذیر + ذخیرهسازی + اصلاح حملونقل + بازار صرفهجویی انرژی.
جنگ اخیر فقط یک واقعیت را زودتر و خشنتر یادآوری کرد:
در اقتصادی که گرمایش خانه، تولید برق و بخش بزرگی از صنعت به یک حامل انرژی وابستهاند، کمبود گاز فقط به معنی سردشدن خانه نیست.
گاز نباشد، بخشی از برق تولید نمیشود.
برق و گاز نباشد، بخشی از صنعت تولید نمیکند.
صنعت تولید نکند، صادرات، درآمد بنگاه، اشتغال و رشد اقتصادی آسیب میبیند.
بنابراین مسئله ناترازی انرژی ایران در نهایت مسئله «وزارت نفت» یا «وزارت نیرو» نیست؛ مسئله بهرهوری و رشد اقتصادی ایران است.
کشوری که یکی از بزرگترین ذخایر انرژی جهان را دارد، نباید هدفش فقط این باشد که هر زمستان به نوعی گاز خانهها را تأمین کند.
هدف باید این باشد که هر مترمکعب گاز، هر لیتر نفت و هر کیلوواتساعت برق بیشترین ارزش اقتصادی ممکن را برای کشور ایجاد کند.
ثروت زیر زمین زمانی واقعاً ثروت است که بتوان آن را به سرمایه مولد روی زمین تبدیل کرد.