«رفتم خرید و سیب خریدم.» نوبت کودک میرسد: «سیب و نون!» شما هم ادامه میدهید: «سیب و نون و پنیر.» چند لحظه بعد، فهرست خرید خانواده آنقدر عجیب شده که شاید یک فیل هم توی آن جا بگیرد.
بازی تکرار کلمات برای کودکان میتواند از همین گفتوگوی کوتاه شروع شود. یک نفر چیزی میگوید، دیگری گوش میدهد و با تکرار یا اضافهکردن یک کلمه، بازی را جلو میبرد. برای شروع، چند واژهٔ آشنا و همراهی شما کافی است.
در ادامه، هشت بازی با کلمات را با نمونههای فارسی میخوانید. کنار هر بازی، روشی برای سادهتر یا دشوارتر کردن آن آمده تا بتوانید فعالیت را با توانایی و علاقهٔ کودکتان تنظیم کنید.
از کلمههایی شروع کنید که کودک در زندگی روزمره میشنود: توپ، آب، ماشین، نان یا اسم آدمهای آشنا. اگر به حیوانات علاقه دارد، اسم و صدای حیوانها انتخاب خوبی برای موضوع بازی است. اگر هم عاشق دایناسورهاست، بازی شما میتواند با «دم»، «برگ» و «دایناسور» شروع شود.
اول خودتان یک نوبت بازی را نشان دهید. بهجای توضیح طولانی قانونها، بگویید: «من میگم توپ؛ حالا تو میتونی همون رو بگی یا یه کلمه بهش اضافه کنی.» اگر کودک با اشاره یا نشاندادن وسیله همراه شد، همان را وارد بازی کنید.
قرار نیست تعداد کلمهها در هر دور بیشتر شود. بعضی روزها بازی با دو واژه جذابتر است و بعضی روزها کودک دوست دارد یک فهرست طولانی بسازد. وقتی بازی خستهکننده شد، موضوع یا نوبت را عوض کنید.
روبهروی کودک بنشینید و یک کلمهٔ آشنا بگویید: «توپ». بعد نقش آینه را نشان دهید: هر کدام که کلمه را میگوید، دیگری آن را تکرار میکند. چند نوبت که گذشت، انتخاب کلمه را به کودک بسپارید و شما از او پیروی کنید.
برای تنوع، یک عروسک هم وارد بازی کنید. عروسک میتواند بگوید «سلام» و شما جوابش را با همان کلمه بدهید. کودک هم هر وقت خواست، نوبت عروسک را به دست بگیرد.
سادهترش کنید: وسیله را نشان دهید و با یک واژه بازی کنید.
دشوارترش کنید: یک عبارت کوتاه مثل «ماشین آبی» انتخاب کنید. لازم نیست کودک برای ادامهٔ بازی، واژه را دقیقاً مانند شما تلفظ کند.
یک سبد یا جعبه بردارید و چند وسیلهٔ آشنا کنار آن بگذارید. شما شروع کنید: «رفتم خرید، سیب خریدم.» کودک میتواند سیب را داخل سبد بگذارد و یک چیز دیگر انتخاب کند. حالا با هم میگویید: «سیب و نون.»
در نوبت بعد، یک کالای تازه اضافه کنید. اگر بخشی از فهرست فراموش شد، سبد را نگاه کنید و با هم دوباره اسم وسیلهها را بگویید. بازی را از همانجا ادامه دهید؛ حذف بازیکن لازم نیست.
سادهترش کنید: فقط دو وسیله انتخاب کنید و آنها را جلوی چشم نگه دارید.
دشوارترش کنید: سبد را بپوشانید یا خرید خیالی بسازید. «سیب، نون و یک دایناسور گرسنه» هم میتواند خرید امروز شما باشد!
از یک عبارت کوتاه شروع کنید و هر بار بخشی به آن اضافه کنید:
شما: «ماشین»
کودک: «ماشین قرمز»
شما: «ماشین قرمز رفت.»
کودک: «ماشین قرمز رفت خونه.»
اگر کودک فقط همان عبارت قبلی را گفت، شما با آن بازی کنید و ادامه را خودتان نشان دهید. هدف این دور میتواند توصیف یک اسباببازی یا ساختن یک اتفاق خندهدار باشد.
سادهترش کنید: دو انتخاب بدهید: «ماشین قرمز یا آبی؟»
دشوارترش کنید: مکان، اندازه یا یک اتفاق تازه اضافه کنید. جمله را آنقدر بلند نکنید که دنبالکردنش سخت شود.
دو یا سه وسیله روی میز بگذارید؛ مثلاً توپ، قاشق و ماشین. اسم آنها را با هم بگویید. بعد کودک چشمهایش را ببندد و شما یکی را زیر پارچه پنهان کنید.
وقتی چشمهایش را باز کرد، بپرسید: «کدوم یکی قایم شده؟» کودک میتواند اسم وسیله را بگوید، به جای خالی آن اشاره کند یا تصویرش را از بین دو کارت پیدا کند. بعد نوبت شماست که چشمهایتان را ببندید.
سادهترش کنید: از دو وسیله استفاده کنید و اسمشان را دوباره بگویید.
دشوارترش کنید: جای وسیلهها را هم تغییر دهید یا از کودک بخواهید ترتیب قبلی را بازسازی کند.
شما میگویید «درخت». کودک میگوید «برگ». شما ادامه میدهید «سبز». حالا شاید قطار به «خیار» برسد و از آنجا به «سالاد» برود. هر واژه باید به شکلی به واژهٔ قبلی مرتبط باشد.
اگر ارتباطی برایتان روشن نبود، با کنجکاوی بپرسید: «چی شد از سبز رسیدی به خیار؟» ممکن است کودک توضیح جالبی داشته باشد. برای این بازی، یک جواب از پیش تعیینشده لازم نیست.
سادهترش کنید: موضوع مشخصی مثل میوهها یا حیوانات انتخاب کنید.
دشوارترش کنید: قبل از گفتن کلمهٔ تازه، واژهٔ قبلی را تکرار کنید: «برگ، سبز». کودک بزرگتر میتواند دلیل ارتباط را هم بگوید.
یک بار آرام دست بزنید و بگویید «توپ». کودک هم میتواند همین کار را انجام دهد. بعد دو نوبت بسازید: یک دست و «توپ»، یک دست و «آب». با هم الگو را تکرار کنید و بعد از کودک بخواهید الگوی بعدی را انتخاب کند.
اگر کودک دستزدن را دوست ندارد، با انگشت روی میز بزنید یا یک وسیله را بهعنوان علامت نوبت به هم بدهید. برای ادامهٔ بازی، لازم نیست صدا یا حرکتها بلند و نمایشی باشند.
سادهترش کنید: فقط یک کلمه و یک حرکت داشته باشید.
دشوارترش کنید: ترتیب دو یا سه کلمه را عوض کنید. سرعت را طوری نگه دارید که هر دو فرصت همراهی داشته باشید.
وقتی یک قصه یا موقعیت برای کودک آشناست، جملهای کوتاه بگویید و جایی مکث کنید: «خرگوش رفت توی…». اگر تصویر خانهٔ خرگوش را میبیند، میتواند پایان جمله را بگوید یا آن را نشان دهد.
بازی را به حدسزدن جواب شما محدود نکنید. اگر کودک گفت «ماشین»، میتوانید قصه را همانجا تغییر دهید: «خرگوش رفت توی ماشین! حالا کجا میره؟»
سادهترش کنید: تصویر را جلوی کودک بگذارید و دو انتخاب بدهید.
دشوارترش کنید: برای یک جمله چند پایان متفاوت بسازید. کتابهای تصویری هم برای این بازی مناسباند؛ میتوانید دربارهٔ تصویرها جمله بسازید و پایانشان را به کودک بسپارید.
شما شروع کنید: «یه دایناسور کوچولو دنبال کلاهش میگشت.» کودک یک اتفاق اضافه کند: «کلاهش روی درخت بود.» شما هم ادامه دهید: «دایناسور رفت زیر درخت و بالا رو نگاه کرد.»
در هر نوبت، میتوانید اتفاق قبلی را کوتاه یادآوری کنید و بخش تازه را بگویید. اگر کودک دوست دارد همهٔ داستان را عوض کند، یک دور هم با قانون خودش بازی کنید.
سادهترش کنید: با دو اسباببازی داستان بسازید و اتفاقها را نشان دهید.
دشوارترش کنید: هر نفر جملهٔ قبلی را تکرار کند و بعد ادامهٔ خودش را اضافه کند. شخصیت داستان هم میتواند حیوان، عروسک یا اسباببازی محبوب کودک باشد.
نوبتها را جابهجا کنید و این بار شما کلمه یا حرکت کودک را تکرار کنید. شاید دلش بخواهد قانون تازهای بسازد، به تصویر اشاره کند یا فقط شما را ببیند. بازی را با همان مشارکت ادامه دهید.
وقتی کودک واژهای را متفاوت تلفظ کرد، میتوانید شکل معمول آن را در پاسخ طبیعی خودتان بیاورید. مثلاً اگر ماشین را نشان داد و چیزی گفت، پاسخ دهید: «آره، ماشین قرمزه؛ میره توی پارکینگ.» لازم نیست بازی را برای تکرار دوبارهٔ هر کلمه متوقف کنید.
اگر نشستن و بازی شفاهی برایش جذاب نیست، حرکت را وارد بازی کنید. مثلاً ماشین را به هم بدهید و هر نفر هنگام گرفتن آن، یک کلمه یا صدای دلخواه بگوید.
اگر اسمگفتن هنوز برای این دور بازی جذاب نیست، با صدا شروع کنید. یک گاو اسباببازی یا تصویرش را انتخاب کنید و نوبتی صدایش را بسازید. بعد میتوانید اسمش را هم اضافه کنید: «گاو؛ موو!»
چند حیوان محبوب کودک را کنار هم بگذارید و با اسم و صدایشان بازی کنید. یک نفر صدای حیوان را بسازد و دیگری آن را نشان دهد. بعد نقشها را عوض کنید.
همان صدا یا نام را میتوانید وارد یکی از بازیهای بالا کنید. مثلاً سبد خرید شما میتواند به مزرعه تبدیل شود: «توی مزرعه گاو بود؛ گاو و گوسفند؛ گاو و گوسفند و مرغ.»
از آینهٔ کلمات یا سبد خرید با دو وسیلهٔ واقعی شروع کنید. اگر کودک با اشاره و انتخاب همراهی میکند، همان را بخشی از بازی بدانید. معیار انتخاب، راحتی او با بازی است.
با یک یا دو واژهٔ آشنا شروع کنید. وقتی بازی روان و لذتبخش بود، یک واژه اضافه کنید. اگر نوبتها طولانی یا گیجکننده شد، به نسخهٔ کوتاهتر برگردید.
میتوانید تصویرها را نشان دهید، بخش فراموششده را خودتان بگویید یا با هم فهرست را مرور کنید. برای ادامهٔ بازی لازم نیست کودک بهتنهایی همهٔ کلمهها را به یاد بیاورد.
بازیهای شفاهی مثل سبد خرید خیالی و قطار کلمات را میشود با همراهی یک سرنشین انجام داد. بهتر است سرنشین همراه با کودک بازی کند تا راننده روی مسیر تمرکز داشته باشد.
همان کلمه را موضوع بازی کنید. اگر انتخابش «ماشین» است، ماشینها را رنگی کنید، برایشان پارکینگ بسازید یا یک داستان کوتاه بگویید. شما میتوانید واژههای تازه را در پاسخ خودتان وارد کنید و فرصت انتخاب را به کودک بدهید.
برای شروع همین امروز، لازم نیست هر هشت بازی را امتحان کنید. یکی را انتخاب کنید، یک نوبت نشان دهید و ببینید کودک دوست دارد بازی را به کدام سمت ببرد.
ایدههای بیشتر برای بازی و یادگیری در گفتارلایف
در گفتارلایف، ایدههای ساده و کاربردی برای بازی با کودکان، گفتوگو و فعالیتهای زبانی در خانه منتشر میکنیم؛ از بازی تکرار کلمات و قصهگویی گرفته تا آشنایی با دایناسورها و صدای حیوانات.
اگر این بازیها برایتان جالب بود، در سایت گفتارلایف میتوانید مقالههای بیشتری بخوانید و بازی تعاملی صدای حیوانات را هم همراه کودکتان امتحان کنید. اسم یک حیوان را انتخاب کنید، صدایش را بشنوید و بعد همان را بهانهای برای یک بازی و گفتوگوی تازه قرار دهید.
این مطلب نخست در وبسایت گفتارلایف منتشر شده است.