ویرگول
ورودثبت نام
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذراین‌جا درنگ‌گاهی است برای اندیشیدن به متن و تصویر. تلاشی برای نقد و تحلیلِ آنچه می‌خوانیم و می‌بینیم. تا شاید از مسیر فرم و روایت، به فهمِ بهتری از مفاهیمِ پسِ آن‌ها برسیم.
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذر
خواندن ۵ دقیقه·۲ ماه پیش

زخم شمشیر بورخس

نخستین جمله‌ی داستان زخم را این‌گونه توصیف می‌کند: «قوسی خاکستری‌رنگ و تقریباً کامل.» این توصیف کاملاً بی‌طرف است، انگار داریم به یک شیء نگاه می‌کنیم، نه به نشانه‌ای که چیزی «می‌گوید». خواننده در این لحظه، زخم را صرفاً یک ویژگی ظاهری از یک مرد غریبه می‌بیند؛ چیزی شبیه رنگ چشم یا شکل بینی.

اما در جمله پایانی داستان، همان زخم به‌گونه‌ای دیگر توصیف می‌شود: «مگر نمی‌بینی داغ رسوایی بر چهره‌ام نوشته شده است؟» اینجا فعل کلیدی «نوشته‌شدن» است. زخم دیگر یک شکل فیزیکی صرف نیست؛ به یک متن، یک اعتراف، یک نوشته بدل شده است. نکته این‌جاست: خود زخم هیچ تغییری نکرده، همان قوس خاکستری همیشه همان‌جا بوده. آنچه تغییر کرده، شیوه‌ای است که ما به آن نگاه می‌کنیم. بورخس با این ترفند نشان می‌دهد که معنا در خود اشیاء نیست؛ در نگاهی است که ما به آن‌ها می‌اندازیم، و این نگاه می‌تواند در یک لحظه، بی‌آنکه چیزی در جهان بیرونی عوض شود، کاملاً دگرگون شود.

در میانه‌ داستان، جمله‌ای می‌آید که در نگاه اول یک گریز فلسفی کوتاه به نظر می‌رسد: «شاید حق با کسانی باشد که می‌گویند من دیگرانم؛ هر انسانی همه انسان‌هاست؛ شکسپیر به نوعی همان جان وینسنت مون بدبخت است.»

بار اولی که خواننده این جمله را می‌خواند، آن را نوعی توجیه انتزاعی برای احساس شرم راوی تعبیر می‌کند، انگار راوی می‌گوید: «همه ما به‌نوعی در گناه همدیگر شریکیم، پس شرم من از بزدلی او هم طبیعی است.» این خوانش اول، جمله را استعاره می‌گیرد.

اما وقتی خواننده به جمله پایانی می‌رسد و می‌فهمد راوی و مون یک نفرند، ناچار است به این جمله برگردد و آن را دوباره بخواند. این‌بار، جمله دیگر استعاره نیست؛ دقیقاً همان چیزی است که اتفاق افتاده. «من دیگرانم» دیگر یک ایده فلسفی کلی نیست؛ گزارشی مستقیم و تحت‌اللفظی از هویت راوی است. جمله عوض نشده؛ خواننده است که مجبور می‌شود کل خوانش خود از آن را از نو بسازد. این دقیقاً همان اتفاقی است که با زخم افتاد: یک چیز واحد، دو بار دیده می‌شود، و بار دوم چیزی را آشکار می‌کند که در بار اول کاملاً پنهان بود.

نکته‌ ظریف‌تر این است که بورخس هیچ‌جا دروغ نمی‌گوید. جمله آغازین داستان می‌گوید: «نام واقعی‌اش اهمیتی ندارد.» این جمله کاملاً درست است، نام واقعی آن مرد هرگز فاش نمی‌شود و واقعاً هم اهمیتی ندارد. اما خواننده از این جمله برداشت دیگری می‌کند: فکر می‌کند نام انگلیسی بی‌اهمیت است، در حالی‌که جمله می‌توانست اشاره به نام راوی هم داشته باشد. بورخس با این‌کار به خواننده دروغ نمی‌گوید؛ فقط اجازه می‌دهد خواننده خودش نتیجه اشتباه بگیرد.

این الگو در کل داستان تکرار می‌شود: راوی درباره «انگلیسی» با فاصله و با ضمیر سوم‌شخص صحبت می‌کند («جان وینسنت مون»، «رفیقم»)، و خواننده به‌طور طبیعی فرض می‌کند این فاصله زبانی به معنیِ فاصله واقعی میان دو نفر است. اما در پایان معلوم می‌شود این فاصله فقط در زبان بوده، نه در واقعیت. خودِ زبان داستان، یعنی همین فاصله‌گذاری ساده ضمیرها، ابزاری بوده که خواننده را در توهم «دو نفر بودن» نگه داشته است.

یکی از تجربه‌های آشنا برای هر خواننده، این حس مبهم است که در حین خواندن یک داستان، گاهی جمله‌ای را می‌خوانیم و حسی گنگ داریم که «این بعداً مهم خواهد شد»، بدون آنکه بدانیم چرا. در این داستان، جمله شوپنهاور دقیقاً همین حس را ایجاد می‌کند: نوعی سنگینی غیرقابل‌توضیح، انگار نویسنده چیزی را نشانه گذاشته که هنوز باز نشده.

وقتی جمله پایانی می‌آید، آن حس مبهم قبلی ناگهان معنا پیدا می‌کند، و کل تجربه خواندن گذشته، در ذهن خواننده، از نو سازمان می‌یابد. خواننده مجبور می‌شود کل داستان را، حتی بدون بازخوانی فیزیکی آن، در ذهن خود «دوباره مرور کند» و هر جمله را در پرتوی این حقیقت جدید بازتفسیر کند. این دقیقاً همان کاری است که با تجربه زمان در زندگی روزمره هم می‌کنیم، وقتی خبری غافلگیرکننده می‌شنویم، ناخودآگاه به گذشته برمی‌گردیم و آن را در پرتو این خبر جدید بازخوانی می‌کنیم، بی‌آنکه خودمان بخواهیم چنین کاری بکنیم.

اما مسئله‌ی اصلی داستان این است که چگونه یک نفر می‌تواند «دیگری» را بشناسد؟ اینجا به قلب داستان می‌رسیم. در سراسر روایت، راوی «انگلیسی» را فقط از بیرون می‌شناسد: چشمان یخی، سبیل خاکستری، رفتار خشک. راوی هرگز به آنچه واقعاً در ذهن آن مرد می‌گذرد دسترسی ندارد؛ فقط ظاهرش را می‌بیند و از روی آن حدس می‌زند که او هم یک انسان کامل، با گذشته و احساسات خودش، است، دقیقاً همان‌طور که همه ما در زندگی روزمره، دیگران را فقط از طریق چهره و رفتارشان می‌شناسیم، و هرگز مستقیماً وارد ذهن کسی نمی‌شویم.

نکته خیره‌کننده داستان این‌جاست: این فاصله همیشگی و طبیعی، فاصله‌ای که معمولاً میان «من» و «دیگری» وجود دارد و هرگز کاملاً از بین نمی‌رود، در پایان داستان به‌طور کامل محو می‌شود. معلوم می‌شود کسی که راوی از دور و با حدس‌وگمان می‌شناخت، خود خودش بوده. بورخس دقیقاً آن مرز همیشگی و طبیعی میان خود و دیگری را، که در زندگی عادی هرگز کاملاً برداشته نمی‌شود، در این داستان به‌طور رادیکال از بین می‌برد، و همین، شوک پایان داستان را می‌سازد.

و آخرین نکته اینکه، تا پیش از جمله‌ پایانی، خواننده بدون آنکه حتی متوجه باشد، به‌سادگی باور دارد که دو شخصیت جدا در داستان وجود دارند. این باور آن‌قدر طبیعی است که خواننده هرگز آن را زیر سؤال نمی‌برد، دقیقاً مثل این‌که در زندگی روزمره هرگز زیر سؤال نمی‌بریم که اشیاء دور ما واقعاً وجود دارند.

جمله پایانی داستان، خواننده را وادار می‌کند این باور ساده و ناخودآگاه را کنار بگذارد و به شیوه‌ای که خود متن ساخته شده، نگاه کند. این لحظه، خواننده را از سطح «چه اتفاقی افتاد» به سطح «چگونه این داستان مرا به این باور رساند» می‌کشاند و دقیقاً همین حرکت است که «زخم شمشیر» را از یک داستان ساده درباره خیانت، به تجربه‌ای درباره خود فرآیند شناخت و باور تبدیل می‌کند.

زندگی روزمرهداستان کوتاه
۱۱
۱
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذر
این‌جا درنگ‌گاهی است برای اندیشیدن به متن و تصویر. تلاشی برای نقد و تحلیلِ آنچه می‌خوانیم و می‌بینیم. تا شاید از مسیر فرم و روایت، به فهمِ بهتری از مفاهیمِ پسِ آن‌ها برسیم.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید