ویرگول
ورودثبت نام
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذراین‌جا درنگ‌گاهی است برای اندیشیدن به متن و تصویر. تلاشی برای نقد و تحلیلِ آنچه می‌خوانیم و می‌بینیم. تا شاید از مسیر فرم و روایت، به فهمِ بهتری از مفاهیمِ پسِ آن‌ها برسیم.
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذر
خواندن ۸ دقیقه·۲ روز پیش

خوانشی از «چشم‌هایی که باز و بسته می‌شود» اثر سام شپارد

داستان هرگز نمی‌گوید که دختر سوگوار است. آنچه می‌بینیم رفتارهایی است که می‌شود آن‌ها را سوگ خواند: مراقبت از خاکستر، نجات دادن موجودی دیگر و ادعای تصاحب مادر. اینکه این رفتارها واقعاً سوگ‌اند یا چیز دیگری، پرسشی است که داستان باز می‌گذارد. این رفتارها بیش از آنکه در حرف بیایند، در عمل و در بدن دیده می‌شوند، و یکی از آن‌ها پنهان کردن آنچه از دست رفته است. داستان این مسیر را بی‌آنکه قضاوتی بکند پیش چشم خواننده می‌گذارد و در پایان، با پرسشی دربارهٔ پول، به همان جایی برمی‌گردد که از آن شروع شده بود.

داستان با زنی جوان شروع می‌شود که کوچک‌ترین دختر خانواده است و تنها مسئولیت رساندن خاکستر مادرش به گرین‌بی را بر عهده دارد. راوی می‌گوید او از این مسئولیت و از این تنها بودن با مادر «خوشحال» است. دختر با خاکستردان با همان صدایی حرف می‌زند که در زمان زنده بودن مادر داشت. یعنی مادرِ مرده از همان ابتدا نه غایب، بلکه مخاطبی حاضر است، و دختر او را برای خودش دارد.

تک‌گویی آغازین الگویی تکرارشونده دارد: ادعا، انکار، تناقض. دختر می‌گوید فکر کرده چک برای خودش بوده و مادر اجازه داده آن را نقد کند. می‌گوید صد دلار برایش مهم نیست و بلافاصله اضافه می‌کند که آن را خرج قسط ماشین کرده است. نیت مادر را هم خودش ادعا می‌کند و مادر نمی‌تواند آن را تأیید یا رد کند. سالی از او دلخور است چون پیش از نقد کردن چک با او مشورت نکرده، و دختر در جواب می‌گوید مادر موافق بود. به این ترتیب گفت‌وگو دربارهٔ پول در عمل نزاعی است بر سر اینکه مادرِ مرده چه می‌خواست و چه کسی صاحب اوست.
همین مالکیت در پایان به بدن می‌رسد. وقتی خاکستر در ماشین می‌پاشد، راوی می‌گوید دختر آن را نفس می‌کشد و مادرش وارد ریه‌هایش شده است. بعد روی شن و روی شکم می‌ماند تا نفسش برگردد. خاکستر روی لبش نشسته و می‌فهمد مادرش طعم نمک دارد. این صحنه ادعای مالکیت را از سطح حرف به سطح بدن می‌برد: دختر مادر را در خودش دارد. نمکی که با «دریای سفید نمک» در سطرهای نخست داستان آمده بود، اینجا به زبان او می‌رسد.
هنگام رسیدن به گرین‌بی هم فکر می‌کند که این آخرین باری است که مادر فقط مال اوست. داستان دلیل این مالکیت را توضیح نمی‌دهد و فقط نشانش می‌دهد.
 
دختر وقتی جسمی را روی جاده می‌بیند، آن را به چیزهای آشنا شبیه می‌کند: جعبهٔ کارتنی، تکه‌ای لباس، لاستیک پاره. در همین لحظه رشتهٔ پیوندش با مادر مرده و خواهر زنده پاره می‌شود و راوی می‌گوید "She's in her body now". این تنها جایی است که داستان حضور او را در بدنش اعلام می‌کند. ترجمهٔ فارسی این جمله را «به خودش می‌آید» برگردانده که معنایش نزدیک است ولی همان نیست: هشیاری جای بدن نشسته است.
از اینجا به بعد دختر نجات‌دهنده می‌شود، اما نجات او ناشیانه است. صدایی را که برای توله‌سگ‌ها و لاک‌پشت‌ها داشت امتحان می‌کند، از سکوت می‌ترسد، می‌خواهد زانو بزند و فروبپاشد، و سرانجام پرنده را با لباس ورزشی خودش می‌بندد. چند نکته در این صحنه مهم است.
نخست، جملهٔ «نمی‌خواهی نجات پیدا کنی؟» خودِ پرنده را وادار به پذیرفتن نجات می‌کند. دوم، وقتی دختر می‌گوید نمی‌خواهد پرنده بمیرد، دلیلش این است که تحملش را ندارد؛ یعنی نیاز خودش در اولویت است. سوم، راننده کامیون شروع به ایستادن می‌کند ولی منصرف می‌شود. در چشم او دختر زنی است جیغ‌زن با لباس خونی، یعنی تصویری که دیگران از دختر می‌بینند با تصویری که او از خودش دارد فرق دارد.
چهارم، و ظریف‌تر، الگوی زبانی راوی است. تشبیه در سراسر این داستان رایج است: ماتادور، مجسمهٔ گارگویل، آتشی که باید خاموش شود. پس نمی‌شود هر «انگار» را نشانهٔ تردید راوی دانست. اما در دو جایی که پای آرام‌شدن پرنده در میان است، راوی آرام‌گرفتن را گزارش می‌کند ولی علتش را با «انگار» یا «به نظر می‌رسد» می‌آورد: انگار پرنده در صدای دختر چیزی آرام‌بخش می‌یابد و انگار گوش می‌دهد، و به نظر می‌رسد آهنگ رادیو اثر آرام‌بخش مشابهی بر او می‌گذارد. راوی هیچ‌جا نمی‌گوید که صدا یا آهنگ واقعاً او را آرام کرد. پس آنچه در متن تأیید می‌شود آرام‌گرفتن پرنده است و نه پیوند دختر با او؛ آن پیوند ادراک دختر است.
آرامش دختر در همین فاصله می‌آید: دستش خاکستردان را نوازش می‌کند و احساس می‌کند تنها مسئول «زخمی‌ها و مرده‌ها» است. صدایی که برای پرنده به کار می‌برد همان صدایی است که با برادر کوچکش داشت، وقتی کاری کرده بود که پدر نباید می‌فهمید. پس صدای مراقبتش از ابتدا با راز گره خورده است. بلافاصله پس از این آرامش، فکرش «مثل عادتی بد» به سالی و پول برمی‌گردد، و در همین لحظه پرنده از بند آزاد می‌شود، ماشین به گودال می‌خورد و خاکستر می‌ریزد. داستان این رویدادها را فقط پشت سر هم می‌آورد؛ خواننده می‌تواند پیوندشان را بخواند یا نخواند.

عنوان انگلیسی داستان، Blinking Eye، یک چشم است، و در داستان چشم پیش از هر چیز نشانهٔ زنده‌بودن است. دختر وقتی پرنده را روی جاده می‌بیند، نخست چشم زرد او را می‌بیند و بعد بارها به آن برمی‌گردد و دربارهٔ آن حرف می‌زند. پرنده به حرف‌ها و وعده‌های او جوابی نمی‌دهد. فقط پلک می‌زند، و راوی این پلک‌زدن را «مکانیکی» توصیف می‌کند. در ماشین، دختر آینهٔ عقب را کج می‌کند تا چشم پرنده را ببیند و هر چند لحظه نگاهش می‌کند تا مطمئن شود نمرده است. چشم برایش جای نشانهٔ حیات را می‌گیرد، همان کاری که خاکستردان نمی‌تواند بکند: مادر هیچ نشانه‌ای نمی‌دهد و دختر باید با صدای خودش حضورش را بسازد. ولی چشم فقط نشانهٔ حیات نیست. وقتی دختر ناگهان می‌ایستد، پرنده هم با مردمکی که راوی آن را سرد مثل سنگ توصیف می‌کند به او خیره می‌ماند. نگاه دوطرفه است، ولی سرد و بی‌پاسخ. این آینه، دست‌کم در متن، خودِ دختر را نشان نمی‌دهد. او در آن چیز دیگری را می‌پاید، پس نگاهش بیشتر نگهبانی است تا خودنگری. با این حال، دختر در همان حال که چشم را می‌پاید، فکرش به سالی و مراسم خاکسپاری می‌رود و در رؤیای آن مراسم فرو می‌رود.
 
پرنده پس از رها شدن طوری پرواز می‌کند که انگار هیچ‌وقت زخمی نبوده است. دختر روی زمین می‌ماند و دیگر هیچ تلاشی برای نجات یا جبران نمی‌کند. سه روز بعد، وقتی به گرین‌بی می‌رسد، شاهین «کاملاً از ذهنش رفته» است. این جمله مهم‌ترین مانع در برابر هر خوانشی است که پرنده را نماد روح مادر می‌گیرد: اگر چنین بود، فراموش شدنش معنایی نداشت.
 
پس از آن، دختر خاکستر ریخته‌شده را با کفش خودش جمع می‌کند و در خاکستردان می‌ریزد. این تنها عمل مراقبتِ واقعی و بی‌ادعای داستان است. اما بخشی از خاکستر برای همیشه گم شده، و دختر با خودش می‌گوید دیگران نخواهند فهمید که همهٔ مادر آنجا نیست. همان‌جا قلبش تند می‌زند، «انگار گناهی کرده». گناه نام ندارد: می‌تواند خاکستر گمشده، پول، یا چیز دیگری باشد.
در گرین‌بی فقط سالی منتظر است. او در ماشین را باز می‌کند، خاکستردان را می‌گیرد و وزن ناگهانی مادر را میان خودشان حس می‌کند. دو خواهر به هم لبخند می‌زنند، و سالی می‌پرسد صد دلارش را آورده است یا نه. تنها لحظهٔ مشترکی که داستان نشان می‌دهد فوراً با همان پرسشی بریده می‌شود که داستان با آن شروع شده بود.
در مجموع، «چشم‌هایی که باز و بسته می‌شود» سوگ را نشان می‌دهد بی‌آنکه نامش را ببرد، یا شاید چیزی را نشان می‌دهد که فقط به سوگ شبیه است. زنی مادرش را برای خودش می‌خواهد، موجودی زخمی را با نیاز خودش و ناشیانه نجات می‌دهد و آنچه را که از دست داده پنهان می‌کند. این رفتارها هم می‌توانند سوگ باشند و هم چیز دیگری، و داستان یکی را بر دیگری ترجیح نمی‌دهد. پایان همین ابهام را باز می‌گذارد: وزن مادر میان دو خواهر است و پرسشی دربارهٔ پول همه‌چیز را به آغاز برمی‌گرداند. آیا پرسش سالی طمع است یا تنها راهی که او برای وارد شدن به گفت‌وگو می‌شناسد؟ می‌توان همین بی‌پاسخی را بخشی از فرم اثر دانست.
 
چند نکتهٔ تکمیلی
مراقبت واقعی. ترس دختر برای پرنده و جمع کردن خاکستر با کفش نشان می‌دهد که مراقبتش دروغ نیست. ادعای این تحلیل هم این نیست که او مراقبت نمی‌کند، بلکه این است که مراقبت و نیاز خودش در رفتارش از هم جدا نمی‌شوند.
گناه مبهم. موضوع این گناه معلوم نیست. این ابهام عمدی به نظر می‌رسد و بهتر است حل نشود.
معنای پرسش سالی. این پرسش می‌تواند نشانهٔ طمع باشد و می‌تواند راهی برای وارد شدن به گفت‌وگو. متن برای هیچ‌کدام شاهد کافی نمی‌دهد. تنها اشاره‌ای که هست این است که سالی به‌تنهایی منتظر بود. خوانش این پایان باید باز بماند.
راوی مهربان است. راوی دختر را با تحقیر یا تمسخر کامل نمی‌بیند. جزئیاتی مثل «چشم‌های روشن» و «مشت‌های کوچک سفید» او را آسیب‌پذیر نشان می‌دهد. راوی نه محکومش می‌کند و نه تبرئه‌اش.
 
متن دربارهٔ چگونگی مرگ مادر، رابطهٔ واقعی او با دخترانش، نقش پدر و برادر و دلیل خصومت دو خواهر ساکت است. سالی را فقط از زبان خواهرش می‌شناسیم، پس «خشونتی» که به او نسبت داده می‌شود روایت دختر است و منبعی جانبدار. هر توضیح روان‌شناختی دربارهٔ علت این روابط حدسی بیش نیست.
بخشی از استدلال این تحلیل هم بر غیبت تکیه دارد: چون واژه‌های عاطفی کم‌اند، نتیجه گرفته شد که رفتارهای دختر بیشتر بدنی‌اند تا گفتاری. اما غیبت چیزی را ثابت نمی‌کند و می‌تواند سبک نثر شپارد باشد.

ترجمهٔ فارسی در کل وفادار است، اما در چند نقطه معنا را جابه‌جا می‌کند. «Blinking Eye» عنوانی مفرد دارد، ولی فارسی آن را به «چشم‌هایی که باز و بسته می‌شود» برگردانده است. «She's in her body now» به «به خودش می‌آید» تبدیل شده. بند و اسارت لباس ورزشی («bondage») به «بانداژ» رسیده. و جملهٔ صریح دربارهٔ وارد شدن مادر به ریه‌ها در ترجمه نیست. این تفاوت‌ها خوانش بدنی را کمی به سمت خوانش روانی می‌کشند.

داستان کوتاهسوگنقد داستان
۰
۰
عادل متکلمی آذر
عادل متکلمی آذر
این‌جا درنگ‌گاهی است برای اندیشیدن به متن و تصویر. تلاشی برای نقد و تحلیلِ آنچه می‌خوانیم و می‌بینیم. تا شاید از مسیر فرم و روایت، به فهمِ بهتری از مفاهیمِ پسِ آن‌ها برسیم.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید