
نویسنده:دکتر محمد حبیب اللهی
آموزش یکی از اساسیترین نیازهای انسان و از مهمترین عوامل پیشرفت فرد و جامعه است. هر کودک، صرفنظر از وضعیت اقتصادی خانوادهاش، باید فرصت یادگیری، رشد استعدادها و ساختن آیندهای بهتر را داشته باشد. بااینحال، فقر اقتصادی میتواند این فرصت را از بسیاری از کودکان بگیرد یا مسیر تحصیل را برای آنان دشوار کند. گاهی یک کودک به دلیل نداشتن لباس و لوازمالتحریر مناسب، گاهی به علت ناتوانی خانواده در پرداخت هزینههای رفتوآمد و گاهی به دلیل نیاز خانواده به درآمد او، از تحصیل بازمیماند.
این مسئله تنها به محرومیت یک کودک از درس و مدرسه محدود نمیشود؛ بلکه میتواند آینده شغلی، جایگاه اجتماعی و حتی وضعیت اقتصادی نسلهای بعد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. ازاینرو، بررسی اثر فقر بر آموزش کودکان، علاوه بر بُعد اجتماعی و اقتصادی، از منظر فقهی و حقوقی نیز اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا حق آموزش کودکان با مسئولیت والدین، وظایف جامعه و تعهدات دولت ارتباط مستقیم دارد.
فقر یکی از موانع مهم دسترسی برابر به آموزش است. هرچند ممکن است مدرسه از نظر قانونی رایگان باشد، خانوادهها همچنان با هزینههایی مانند تهیه کتاب، نوشتافزار، لباس، سرویس رفتوآمد، تغذیه و دسترسی به ابزارهای آموزشی روبهرو هستند. این هزینهها برای خانوادههای کمدرآمد گاهی آنقدر سنگین میشود که ادامه تحصیل فرزندان را با مشکل مواجه میکند.
برای مثال، کودکی را تصور کنیم که به دلیل ناتوانی خانواده در تهیه تلفن همراه یا رایانه، نمیتواند مانند همکلاسیهای خود از آموزش مجازی استفاده کند. یا دانشآموزی که به علت نداشتن تغذیه کافی، با ضعف جسمانی و کاهش تمرکز در کلاس درس مواجه است. چنین شرایطی نشان میدهد که فقر فقط مانع ورود به مدرسه نیست، بلکه میتواند کیفیت یادگیری و پیشرفت تحصیلی کودک را نیز کاهش دهد.
بنابراین، برخورداری از حق تحصیل زمانی معنا پیدا میکند که کودک علاوه بر امکان ثبتنام در مدرسه، از شرایط لازم برای یادگیری مؤثر نیز برخوردار باشد.
یکی از جدیترین پیامدهای فقر، ترک تحصیل کودکان و نوجوانان است. برخی خانوادهها به دلیل مشکلات مالی، فرزندان خود را به کار کردن تشویق یا ناچار میکنند تا بخشی از هزینههای زندگی را تأمین کنند. در چنین شرایطی، کودک بهجای آنکه فرصت کافی برای آموزش و رشد داشته باشد، با مسئولیتهایی روبهرو میشود که متناسب با سن او نیست.
برای نمونه، ممکن است نوجوانی به دلیل بیکاری یا درآمد ناکافی والدین، تحصیل را رها کند و برای کمک به تأمین مخارج خانواده مشغول کار شود. اگرچه این تصمیم ممکن است در کوتاهمدت بخشی از مشکلات مالی خانواده را کاهش دهد، در بلندمدت میتواند فرصت دستیابی او به شغل مناسبتر و درآمد پایدارتر را محدود کند.
البته باید توجه داشت که همه کودکان محروم الزاماً ترک تحصیل نمیکنند و فقر تنها عامل ترک تحصیل نیست؛ اما مشکلات اقتصادی میتوانند خطر غیبتهای مکرر، افت تحصیلی و خروج زودهنگام از نظام آموزشی را افزایش دهند.
فقر و محرومیت از آموزش میتوانند یکدیگر را تقویت کنند. خانوادهای که از درآمد کافی برخوردار نیست، ممکن است نتواند امکانات آموزشی مناسبی برای فرزندانش فراهم کند. کودک نیز در صورت محرومیت از آموزش باکیفیت، ممکن است در آینده فرصتهای شغلی محدودتری داشته باشد و نتواند به درآمدی متناسب با نیازهای زندگی دست یابد.
این وضعیت میتواند در نسل بعد نیز تکرار شود؛ یعنی کودکی که امروز به دلیل فقر از آموزش مناسب محروم میشود، در آینده با دشواری بیشتری برای بهبود شرایط اقتصادی خود و خانوادهاش روبهرو خواهد شد.
البته آموزش بهتنهایی تمام مشکلات فقر را حل نمیکند و عوامل دیگری مانند وضعیت بازار کار، تبعیض، سلامت و امکانات منطقهای نیز اهمیت دارند. بااینحال، فراهم کردن آموزش باکیفیت و عادلانه یکی از مهمترین راهکارها برای افزایش فرصتهای زندگی و کاهش انتقال فقر از نسلی به نسل دیگر است.
از این منظر، حمایت از تحصیل کودکان محروم صرفاً کمک به یک فرد نیست؛ بلکه سرمایهگذاری برای آینده اقتصادی و اجتماعی کل جامعه به شمار میرود.
در نگاه فقه اسلامی، تربیت فرزندان از مسئولیتهای مهم والدین است. این مسئولیت تنها به تأمین خوراک، پوشاک و مسکن محدود نمیشود، بلکه پرورش اخلاقی، دینی و فراهم کردن زمینه رشد علمی و فکری فرزندان را نیز در بر میگیرد.
آموزش به کودکان کمک میکند تا توانایی تشخیص درست از نادرست، شناخت مسئولیتهای فردی و اجتماعی و مشارکت آگاهانه در زندگی را به دست آورند. ازاینرو، محروم کردن کودک از آموزش ضروری، بدون دلیل موجه و در شرایطی که امکان فراهم کردن آن وجود دارد، میتواند با مسئولیت تربیتی والدین ناسازگار باشد.
البته باید میان اصل مسئولیت والدین و توانایی واقعی آنان تفاوت گذاشت. خانوادهای که به دلیل فقر شدید توان تأمین هزینههای آموزش را ندارد، با خانوادهای که آگاهانه و بدون ضرورت مانع تحصیل فرزند خود میشود، در یک وضعیت قرار ندارد. نمیتوان تمام مسئولیت محرومیت آموزشی کودکان را بر دوش والدینی گذاشت که خود با ناتوانی اقتصادی روبهرو هستند.
در اینجا مسئولیت اجتماعی نیز اهمیت پیدا میکند. در آموزههای اسلامی، کمک به نیازمندان، رفع محرومیت و توجه به حقوق افراد آسیبپذیر جایگاه مهمی دارد. بر همین اساس، حمایت از کودکان محروم، کمک به خانوادههای ناتوان و فراهم کردن امکانات آموزشی میتواند از مصادیق مهم مسئولیت اجتماعی و تعاون در امور خیر باشد.
البته تعیین حکم شرعی دقیق در هر مورد، به شرایط مسئله و مبانی فقهی مورد استناد بستگی دارد؛ اما از منظر اخلاق اسلامی و مسئولیت اجتماعی، بیتفاوتی نسبت به محرومیت کودکان از آموزش با آرمان عدالت و حمایت از نیازمندان سازگار نیست.
حق آموزش از حقوق اساسی کودکان به شمار میرود و در اسناد بینالمللی و قوانین بسیاری از کشورها مورد حمایت قرار گرفته است. اصل چهارم اعلامیه جهانی حقوق بشر، نه؛ بلکه ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر حق برخورداری از آموزش تأکید دارد. همچنین ماده ۲۸ کنوانسیون حقوق کودک، دولتهای عضو را به شناسایی حق کودک به آموزش و فراهم کردن فرصتهای برابر آموزشی متعهد میکند.
در نظام حقوقی ایران نیز اصل سیام قانون اساسی، دولت را موظف کرده است وسایل آموزشوپرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا حد خودکفایی کشور بهطور رایگان گسترش دهد.
این اصل از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا نشان میدهد که آموزش کودکان و نوجوانان صرفاً موضوعی خصوصی و وابسته به توان مالی خانواده نیست، بلکه دولت نیز در فراهم کردن زمینه تحصیل مسئولیت دارد.
بااینحال، رایگان بودن آموزش به معنای رایگان بودن تمام هزینههای جانبی تحصیل نیست. خانوادههای کمدرآمد ممکن است همچنان با هزینههای رفتوآمد، تغذیه، لباس، لوازمالتحریر و سایر نیازهای آموزشی مواجه باشند. بنابراین، اجرای مؤثر حق تحصیل مستلزم توجه به موانع اقتصادیای است که در عمل میتوانند دسترسی کودکان به آموزش را محدود کنند.
همچنین قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال ۱۳۹۹، در کنار سایر قوانین مرتبط، چارچوبهایی برای حمایت از کودکان در برابر وضعیتهای آسیبزا فراهم کرده است. بررسی مسئولیتهای قانونی در هر پرونده نیز باید با توجه به مقررات مربوط و شرایط مشخص آن انجام شود.
در نتیجه، تحقق حق آموزش تنها به وجود مدرسه و امکان ثبتنام محدود نیست؛ بلکه نیازمند سیاستهایی است که مانع حذف کودکان محروم از چرخه آموزش شود.
برای مقابله با محرومیت آموزشی ناشی از فقر، مجموعهای از اقدامات هماهنگ از سوی دولت، مدارس، خانوادهها و نهادهای اجتماعی ضروری است.
حمایت مالی از خانوادههای کمدرآمد: کمک به تهیه کتاب، نوشتافزار، لباس مدرسه و هزینه رفتوآمد میتواند فشار اقتصادی بر خانوادهها را کاهش دهد.
شناسایی کودکان بازمانده از تحصیل: مدارس و نهادهای حمایتی باید تلاش کنند کودکانی را که به دلیل مشکلات مالی یا خانوادگی از تحصیل بازماندهاند شناسایی و برای بازگشت آنان به مدرسه اقدام کنند.
مبارزه با کار زیانبار کودکان: حمایت از خانوادههای نیازمند و اجرای قوانین مربوط به کار کودکان میتواند از قرار گرفتن کودکان در شرایطی که رشد و تحصیل آنان را تهدید میکند، جلوگیری کند.
بهبود کیفیت آموزش در مناطق محروم: توزیع عادلانه امکانات آموزشی، تأمین معلمان توانمند و فراهم کردن ابزارهای یادگیری، به کاهش فاصله میان دانشآموزان مناطق مختلف کمک میکند.
افزایش مشارکت اجتماعی: سازمانهای مردمنهاد، خیریهها، نهادهای دینی و افراد توانمند جامعه میتوانند در تأمین نیازهای آموزشی کودکان محروم نقش مؤثری داشته باشند.
نکته مهم آن است که کمکهای مقطعی، هرچند ارزشمندند، بهتنهایی کافی نیستند. برای کاهش پایدار محرومیت آموزشی، باید علاوه بر کمک مستقیم به کودکان، زمینههای اقتصادی و اجتماعی ایجادکننده این محرومیت نیز مورد توجه قرار گیرند.
فقر اقتصادی میتواند حق آموزش کودکان را به شیوههای گوناگون تحت تأثیر قرار دهد؛ از کاهش کیفیت یادگیری و افت تحصیلی گرفته تا غیبتهای مکرر و ترک تحصیل. این محرومیت علاوه بر آسیب زدن به آینده فردی کودک، ممکن است چرخه فقر را در خانواده و جامعه تداوم بخشد.
از منظر فقهی، مسئولیت تربیت و پرورش فرزندان، والدین را به توجه به رشد علمی و فکری آنان فرامیخواند؛ درعینحال، ناتوانی اقتصادی خانوادهها ضرورت حمایت جامعه و نهادهای مسئول را برجسته میکند. از منظر حقوقی نیز حق آموزش، بهویژه با توجه به اصل سیام قانون اساسی ایران و اسناد بینالمللی مرتبط با حقوق کودک، موضوعی فراتر از توان مالی خانوادههاست.
در نهایت، هیچ کودکی نباید صرفاً به دلیل فقر خانوادهاش از فرصت یادگیری و ساختن آیندهای بهتر محروم شود. فراهم کردن زمینه آموزش عادلانه، هم مسئولیتی انسانی و اجتماعی است و هم اقدامی اساسی برای تحقق عدالت و توسعه پایدار. جامعهای که برای آموزش کودکان محروم سرمایهگذاری میکند، در حقیقت برای آینده خود سرمایهگذاری کرده است.
نویسنده :دکتر محمد حبیب اللهی
آدرس وب سایت چراغ قانون :https://cheraghghanon.com/
شماره تماس :09192271280
اجرای پروژه طراحی سایت:مؤسسه توسعه و تحول دیجیتال آلپیون