این روزها با اخبار گسترش بیماری تنفسی ناشی از کروناویروس (معروف به COVID-19) در سطح جهانی و بخصوص در سطح کشور عزیزمان روبرو هستیم. همانطور که در کنترل هر گونه بیماری قابل سرایت تنفسی، لازم است تا راههای انتقال بیماری، بشدت مورد توجه قرار گیرد، ضرورت جلوگیری از هر گونه شرایطی که در علم «بهداشت عمومی» به Crowding (ازدحام یا هر گونه تجمع انسانی) مشهور است، یکی از این راهکارهای موثر میباشد. وزارتخانه های علوم و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در یک تصمیم منطقی، کلیه کلاسهای آموزشی دانشجویان، سمینارها، کنفرانسها، کنگره ها و .... را تا اطلاع ثانوی تعطیل اعلام نموده و حتی تعطیلی برخی از دانشگاهها در استانهای پرخطر (از جمله تهران)، زمینه تعطیلی موقت خوابگاههای دانشجویی و پانسیونها و ... را فراهم نمود.
حال با این شرایط، سوالی که فرا روی بسیاری از مربیان، مدرسین، تولید و ارائه دهندگان محتوا، سخنرانان و حتی مسوولین آموزشی و ...، قرار دارد این است:
بسیار بدیهی است که گروههای هدف این برنامه های آموزشی، طیف وسیعی از اقشار جامعه. دانش آموزان، دانشجویان، فراگیران و علاقمندان مباحث آموزشی مربوطه، حتی عموم جامعه (در مورد آموزشهایی که مخاطبین عمومی دارند، از قبیل آموزشهای تجارت و بازاریابی، آموزشهای روانشناسی و موفقیت و ....) نیز در این طیفها، مشاهده میشوند.
اینجانب بعنوان عضو هیات علمی دانشگاه و فعال در صنعت آموزش و تولید و عرضه محتوای آموزش تخصصی، از حدود 8 سال پیش، یک موسسه آموزش خصوصی را در موضوعات «روش تحقیق، آمار کاربردی و نگارش مقالات علمی و ....» راه اندازی نموده، علاوه بر فعالیت تدریس و ارائه دوره های آموزشی در سطح بیش از 40 دانشگاه و موسسه آموزشی پژوهشی کشور، صدها کارگاه و دوره آموزشی نیز برای گروههای هدف آکادمیک (دانشجویان تحصیلات تکمیلی، مربیان و مدرسین دانشگاهی، اعضای محترم هیات علمی و پژوهشگران ....) برگزار نموده ام. در طول این مدت، بیش از 25 عنوان کارگاه و دوره آموزشی را برای اولین بار، طراحی و ارائه نموده و بطور میانگین هر ساله، 30 کارگاه یا دوره آموزشی حضوری و غیرحضوری (مجازی یا آنلاین) را برگزار مینمایم. در حال حاضر، حدود 60 درصد از فراگیران دوره های آموزشی ام، ساکن شهرستانهای کشور (خارج از تهران) بوده و با وجود بستر ایجاد شده، از فرمتهای غیرحضوری (یا مجازی) آموزشهای بنده، استفاده مینمایند. خوشبختانه از یکسال پیش، علاوه بر گزینه برگزاری آموزشهای مجازی (آنلاین)، بستری نیز برای دسترسی به محتوای این آموزشها، ایجاد نمودم.
از آنجا که برای توسعه فعالیتهای آموزشی ام، همواره دغدغه راه اندازی آموزشهای آنلاین و راه اندازی این فرمت یا شیوه ارائه محتوای آموزشی را در سر داشتم، از سال 1393، بطور مرتب، پلتفورمهای خارجی و داخلی را برای این هدف، ارزیابی و حتی تست مینمودم تا اینکه شاید بتوانم حداقل یک سامانه قابل قبول، برای استفاده در آموزشهای آنلاین، پیدا کنم.
حال بیش از 6 سال است که از آن روزها میگذرد و بموازات تغییرات مثبتی که در زیرساختهای مخابراتی و بستر دیتای کشور اتفاق افتاده، آگاهی گروههای آکادمیک و فرهیختگان جامعه از این بسترها و ابزارهای مرتبط با آنها، افزایش یافته و در مجموع نیاز به این فرمت آموزشی را توسعه داده است. در این روزهای کشورمان، وضعیت شیوع بیماری تنفسی منتسب به کوروناویروس، برگزاری آموزشهای حضوری، بخصوص آموزشهایی که با تجمع تعداد قابل توجهی از فراگیران همراه است، به برگزار کننده و شرکت کنندگان، استرس و نگرانی بالایی تحمیل مینماید.
تجربه بنده در استفاده از پلتفورمهای مختلف آموزش آنلاین (مجازی)، میتواند برای بسیاری از آموزش دهندگان کشورمان، اعم از اساتید بزرگوار، مربیان و مدرسین، سخنرانان و ...، مفید باشد. این عزیزان میتوانند با تکیه بر این تجارب، در وقت و هزینه خود برای انتخاب یک گزینه مناسب، از بین گزینه های متعدد موجود، صرفه جویی داشته باشند.
مدرسین و فراگیران عزیز، باید توجه داشته باشند که وقتی اصطلاح عمومی «آموزش مجازی» یا «یادگیری الکترونیک» یا E-learning را بکار میبریم، در واقع به فرمت یا شیوه ارائه آموزش یا محتوای آموزشی اشاره ای نداشته و این اصطلاحات، به اشکال متنوّعی از آموزشهای غیرحضوری، اشاره دارند، که فصل مشترک این آموزشها، این است که محتوای آموزشی دیگر شکل حقیقی یا سنتی نداشته و در بستر مجازی یا بستر فنآوری اطلاعات (یعنی با استفاده از یک رایانه یا ابزارهای مشابه آنها مانند تلفنهای هوشمند، تبلت و یا مشابه آنها ....) تهیه و ارائه میگردد.
چنانچه این آموزشها ابتدا توسط مدرس (یا تولید کننده محتوا) تولید گردیده و بعد از اینکه بصورت یک فایل ویدیویی در یک سامانه بارگذاری (آپلود) گردد، در فرصتهای زمانی بعدی، فراگیران بتوانند از این محتوا، به تنهایی یا در ترکیب با سایر محتواهای آموزشی (مانند متون آموزشی، تمرینها یا مثالهای عملی و حتی آزمونهای میان دوره یا پایان دوره و ...)، استفاده نمایند، با یک آموزش یا دوره آموزشی آفلاین روبرو هستیم.
نمونه های بین المللی این فرمتهای آموزشی را میتوانیم در سامانه های معروفی از قبیل Coursera، Udemi و ... مشاهده نماییم. از نکات مثبت این فرمت آموزشی، میتوانیم به عدم وابستگی به وضعیت اینترنت شرکت کنندگان یا فراگیران این آموزشها، اشاره نماییم. اینگونه آموزشها این قابلیت را دارند که گروههای وسیعی از فراگیران و مخاطبین که در کشورها یا مناطق با وضعیتهای نامناسب اینترنت، ساکنند، را تحت پوشش خود قرار دهند. گروههای بزرگی از کاربران، امکان دانلود این فایلهای آموزشی را داشته و یا حتی در مواردی، امکان مشاهده این محتوای آموزشی، بدون اینکه دانلود محتوای مربوطه صورت پذیرد نیز، وجود دارد (سامانه هایی از قبیل یوتیوب، آپارات و ...)
از نکات منفی این فرمت آموزشی، میتوانیم به دو طرفه نبودن آموزشها اشاره نمود. چرا که فراگیران یا شرکت کنندگان، هر یک ممکن است در یک بازه زمانی، و بدون اینکه با مدرس در تعامل باشند، از این آموزشها استفاده نمایند.
فرمت دیگر که تحت نام عمومی «آموزش آنلاین» معروف شده است، عکس فرمت قبلی است. یعنی در این فرمت، بخشی از محتوای آموزشی که معمولاً بصورت اسلاید است توسط مدرسین قبل از آغاز برنامه تولید میگردد. زمان برنامه آموزشی، مانند یک برنامه حضوری، از پیش مشخص شده و در آن زمان موعود، مدرس و فراگیران هر یک پشت سیستمهای کامپیوتری خود قرار گرفته و رابط بین دو سوی این آموزش (مدرس و فراگیران)، از طریق یک سامانه نرم افزاری، صورت میگیرد. در این فرمت آموزشی که شباهتهای بیشتری به یک دوره آموزشی حضوری دارد، بطور معمول امکاناتی از قبیل ارائه اسلایدهای تصویری (مانند اسلایدهای با فرمت پاورپوینت)، دریافت صدای مدرس توسط شرکت کنندگان، دریافت تصویر مدرس از طریق Webcam، امکان چت نوشتاری برای درج سوالات احتمالی فراگیران در طول آموزشها، امکان وایت بورد الکترونیک و .... و در نهایت، امکان رکورد کل رویداد آموزشی در قالب فرمتهای ویدیویی، وجود دارد.
از ویژگیهای مثبت این فرمت آموزشی، میتوان به تعاملی بودن این آموزشها (به محیط آموزشی حضوری یا واقعی، نزدیکی بیشتری دارد تا آموزش آفلاین)، اشاره نمود. امکان پرسش و پاسخ و رفع سوالات یا ابهامات احتمالی در همان زمان کلاس و از طرف دیگر، امکان طرح سوال / سوالات شفاهی یا کتبی توسط مدرس، بمنظور ارزیابی میزان یادگیری فراگیران، وجود دارد. ضمناً استفاده از گزینه رکورد ویدیویی کل رویداد یا جلسه آموزشی، دارای مزیتهای زیر است:
1- مرور مجدد و یا چند باره کلاس آموزشی برای فراگیران وجود دارد. این گزینه در موضوعات آموزشی که برای کاربران از درجه دشواری نسبتاً بالایی برخوردار است، بسیار حائز اهمیت است. دوره های آموزشی یادگیری مباحث آماری و یا یادگیری کار با نرم افزارهای مختلف، از آن جمله اند.
2- در تضمین کیفیت آموزش، برای تمام فراگیران، نقش مهمی ایفاء مینماید. تجربه چند ساله بنده نشان داده که بطور معمول در تمام کلاسها یا جلسات آموزشی، یک دسته از فراگیران، بدلایل مختلفی نتوانسته اند در بخشی یا کل زمان یک جلسه آموزشی، حضور برخط داشته باشند یا برخی فراگیران، بعلت وضعیت نامناسب اینترنت مورد استفاده، در دریافت محتوای آموزشی، با مشکل مواجه میشوند. این افراد با اطلاع از وجود گزینه رکورد کل محتوای آموزشی ارائه شده بصورت ویدیویی، دیگر نگرانی بابت موارد فوق نداشته و میدانند که کل محتوای آموزشی را بصورت ویدیویی، دریافت میکنند.
3- امکان ترکیب دو فرمت آنلاین و آفلاین را به مدرسین یا برگزار کنندگان آموزشها میدهد. در واقع در این شیوه، مدرسین به تقسیم بندی محتوای آموزشی یا دروس مختلف یک دوره آموزشی، بر حسب نیاز به حضور مدرس یا میزان تعاملی بودن محتوا، مبادرت میورزند. بخشهایی از یک دوره آموزشی که نیاز به حضور مدرس در آن زیاد باشد را بصورت آنلاین (یا برخط) برگزار نموده و بخشهایی که ماهیت یادگیری دانشی آنها قویتر بوده و نیاز مبرم به حضور برخط مدرس در آن، بالا نیست را تبدیل به فایلهای ویدیویی 40-30 دقیقه ای نموده و بصورت آفلاین در دسترس فراگیران قرار میدهند.
