
ما انسانها خیلی زود در مسیر فرگشت خود دریافتیم که جهان تنها از حقایق خشک (شبیه آنچه امروزه data یا داده مینامیم) ساخته نشده و این حقایق با شبکهای از روابط علت و معلولی درهم تنیدهاند. توضیح علّی و نه صرف دانستن حقایق محض و خشک، بدنه دانش ما را تشکیل میدهند و این ویژگی باید سنگ بنای هوش ماشین باشد. اما گذر و انتقال ما از پردازشگران اطلاعات و داده به تبیینکنندگان و تعبیرکنندگان آن تدریجی نبوده است. این پرش بزرگ با نیروی عظیمی ممکن شده است و اکنون نیز هیچ ماشینی نمیتواند از داده خام، توضیح و تبیین استخراج کند و به نیرویی پیشران نیاز دارد. در فرگشت، این گذر بزرگ بیتوضیحی رخ داده است. میدانیم انسانها طی دورانی ۵ تا ۶ میلیون ساله از نیاکان شبه میمون خود فرگشت یافتهاند و فرایند فرگشت تدریجی موضوع غریبی بر روی زمین نبوده است. اما حدود ۵۰ هزار سال پیش رخدادی منحصر به فرد و یگانه روی داد که عدهای آن را انقلاب شناختی (Cognitive Revolution) مینامند و گروهی جهش بزرگ به سوی آینده. انسانها توانایی تغییر محیط زیست و پیرامون خود و با سرعتی شدیدتر توانایی تغییر قابلیتهای خود را یافتند.
طی میلیونها سال عقابها و جغدها در مسیر فرگشتی خود توانایی بینایی فوقالعاده یافتهاند، اما هرگز عینک، میکروسکوپ، تلسکوپ یا دوربین دید در شب نساختند. این پدیدههای شگفتانگیز در چند قرن توسط انسان ساخته شدند. گروهی این مقایسه را درست نمیدانند و معتقدند فرگشت و دستاوردهای آن نباید با مهندسی مقایسه شود و البته که نکته همینجاست. فرگشت به ما قابلیت مهندسی زندگیمان را بخشید، موهبتی که به عقابها و جغدها عطا نشد و سوال این است که چرا؟
انسان ناگهان به چه ابزار محاسباتی دست یافت که عقابها و جغدها از آن بیبهره بودند؟
نظرات متعددی در این باره است، اما یکی از آنها که بطور ویژه با بحث ما مربوط است ایده علیّت است. یووال هراری در کتاب Sapiens شرح میدهد که قدرت تصور اشیاء و امور ناموجود نیاکان ما، کلید همه چیز است و به آنها امکان ارتباط بهتر با یکدیگر را داد. تا قبل از این تغییر، نیاکان ما تنها میتوانستند به اعضای خانواده و قبیله همخون خود اعتماد کنند اما با این قابلیت جدید، دایره اعتماد آنان به جوامع بزرگتر بسط و گسترش یافت و بر پایه ذهنیات مشترک (مانند اعتقاد به خدایان ناپیدا ولی قابل تصور، زندگی پس از مرگ و خداوندگاری و الوهیت رهبر) شکل گرفت.
چه با نظریه هراری موافق باشیم یا نباشیم، ارتباط بین تصور و روابط علّی آشکار و روشن است. تا نتوانیم حاصل و عاقبت و اثر امور را تصور کنیم پرسش از علیّت اشیا و پدیدهها بیمعناست.
این قابلیت نیاکان Home Sapien ما یعنی قابلیت تصور روابط علت و معلولی، قدرت انجام فرایندی پیچیده به نام طرحریزی را داد. تصور کنید قبیلهای آماده شکار ماموت میشود. چه چیزی عامل موفقیت در این شکار بزرگ است؟ هر موجود متفکری (چه رایانه، انسان غارنشین یا استاد دانشگاه) فقط با طرحریزی قبلی در این کار موفق میشود. باید از قبل تصمیم گرفت مثلا چه تعداد شکارچی همراه برد، جثه ماموت، آبو هوا و جهت باد و وضعیت زمین و روش حمله و … بطور خلاصه ۶، ۷ یا عوامل بیشتری بررسی و حمله طرحریزی شود. همه این عوامل در موفقیت نقش دارند هرچند نقش هیچیک صد در صد و قطعی نیست، مثلا تعداد بیشتر مهاجمین عامل الزاما موفقیت شکار نیست وقتی که باران مزاحم شود.
برای رسیدن به این سطح از توانایی ذهنی و مغزی انسان یا هر موجود یادگیرنده علّی باید حداقل در ۳ سطح یا پله متمایز از توانایی شناختی مهارت پیدا کند:
۱ — مشاهده
۲ — اقدام
۳- تصور
ادامه دارد