
قسمت سوم
از میان کلماتی که زمان در آن نفوذ کرده “حافظه” و همینطور “فراموشی” است. نیاز نیست که بگویم چطور زمان در این دو معنی نشت کرده است اما خاصیت و اعجاب این دو مانند دو مفهوم "آغاز و پایان" سهم بزرگی در بقای بشر بازی کرده است.
همان طور که رفت ما تنها موجودات مرگ اندیش این کره خاکی هستیم و با مفهوم آغاز پایان بیش از هر مفهوم دیگری درگیر بودیم
تصور بی زمانی ، معادلات ذهن ما را بر هم میزند و ناچاریم به مفاهیمی مانند ازل و ابد چنگ بیندازیم. با توجه به آزمایش "توهم کبوتر" که در ابتدای فیلم راوی آن را مقدمهای بر روایت سنگین و و پیچیده خود قرار می دهد، باید پرسید مگر ما چه کرده ایم که استحقاق چنین چیزی را داریم؟ این عقوبت یا پاداش کدام کار ماست؟ چرا ما هستیم؟ چرا نیست میشویم؟ چرا دود سیگار پدر به سیگارش برنمیگردد و گلدان تزیینی قرمز شکسته مثل روز اولش نخواهد شد؟ یا اینکه میوه های زیبای درون سبد چطور درگیر تعفن و کپک میشوند. این همه انهدام برای چیست ؟
حافظه را نه بلدم تعریف کنم نه قصدش را دارم. اما بیایید ساده نگاه کنیم؛حافظه چیزی است. چیزی که ما با شنیدن کلمه حافظه میفهمیم منظور چیست کافیست به حافظه خودمان گیر بدهیم چرا هنوز آنجا در مغز شما جا خوش کرده؟ آن تصویر قدیمی را میگویم دورترین و قدیمیترین تصویری که در ذهن دارید، آن تصویر چیست چرا فراموش نمیشود؟
چرا چیزهای بسیار مهمتری را فراموش کردهایم اما این تصاویر مبهم و مغشوش هنوز فضای خودشان را در ذهن ما حفظ کردهاند؟
شاید بتوان یک دلیل ساده برایش ساخت و آن تحیر و لذت کشف است. آن لذت و تحیر اگر فراموش شده باشد مهم نیست. مهم دلیل ثبت این سنگ نگاره های ذهنی است. ذهن ما این تصاویر را خوب میفهمد،خوب درک میکند و از حافظه مانند صفحهای سنگی برای ثبت آنها بهره میگیرد. نمیخواستم در این نوشته از کسی نام ببرم اما اینجا مجبورم از نگاه هایدگر به شعر جمله ای بیاورم میفرماید" شعر هنرهاست" برداشت من از این جمله تنها برداشت من است. من در حد و اندازه نیستم که بخواهم تفسیرش کنم. این جمله به این معنی نیست که شعر از همه هنرها بهتر و بالاتر است. اگر به هنر نگاه جوهری داشته باشیم در مییابیم که هر چیزی که آن را هنر می نامیم در جستجوی این جوهر است و در حد اعلای خود به آن می رسد. یک نقاشی یا مجسمه یا قطعه ای از یک موسیقی طرز اشاره ها و کرشمههای نوازنده یا تئاتری عامیانه، رقصی یک کولی یا فیلم یا عکس از همه اینها همه و همه شعر اند.
سادهلوحانه است اگر ما شعر را لابلای دفاتر اصطلاحاً " شعر "جستجو کنیم. هر هنرمند اصیل شاعری تواناست اما ممکن است کلمات و مصالح خود را از لکه های رنگ، نتهای موسیقی، انحنای بدن یا انتخاب یک کادر برگزیند. خواص شعر در تمام هنرها هست؛ مانند نفوذ مفهوم زمان که در دل هر کلمه نهفته. اما کمابیش همه مردم شاعرند.هر آنکه میفهمد شاعر است و فهم و حافظه،لازم و ملزوم هم اند.
خبرنگار جوان با آن ضبط صوت قدیمی اش نمی تواند حافظه آقای هیچکس را درک کند. پازل های حافظه آقای هیچکس ( انسانی که در واقع آخرین انسانی است که به مرگ طبیعی می میرد و حاضر به تزریق ماده جاودانگی نشده است ) با هم جور در نمی آید. حافظه در عین انسجام بسیار از هم گسسته است. در عین حالی که روایتهای آقای هیچکس روال درست و منطقی پیش می گیرد تنها یک چیز نمی گذارد این روایتها یک روایت کل را بسازد و آن هم زمان است زمان یک فرصت برای زندگی به هرکس میدهد، اما آقای هیچکس استثناست. علاوه بر این که حرفه خبرنگاری کار مشقت باری است برخورد با مصاحبهشونده ای مثل آقای هیچکس چقدر میتواند زجرآور و در عین حال هیجان انگیز و فرای تصور باشد.
وقتی با دنیای واقعی و منطقی خودمان به سراغ شعر می رویم دقیقاً حال و روزمان شبیه آن خبرنگار مستاصل خواهد شد. باید دنیای استثنایی شعر را دریافت و برای این کار باید رها شد و هر گاه چهره جدی منطق ما را از لذت شعر منع کرد ، می بایست روی گرداند و جدی اش نگرفت. برای لذت بردن از شعر می بایست پای بر جهان آن گذاشت. درست است که مریخ از پشت تلسکوپ زیباست و یا شاید چون جهان دیگری است برایمان هیجانانگیز باشد اما قدم زدن در مریخ کجا و تعریف و وصفش کجا ؟
مریخ نوردی هم مصائب خودش را دارد با همین ظاهر کژوال نمی توان روی مریخ قدم زد. یا با موتورسیکلت در جاده فریاد کشید و به سمت مریخ حرکت کرد. باید مهیا شد. هر سفر مقدمات خودش را میطلبد سفر از جهانی به جهان دیگر که جای خودش را دارد...