خلاصه: این نوشته کوتاه می کوشد در سه پرده، با ذکر دو تجربه گذشته در زمینه اعتیاد و اینترنت، نشان دهد سیاست جدید توزیع ویپیاِن قانونی در کشور برای کاستن از تبعات فیلترینگ، ره به جائی نخواهد برد.
پرده اول:
در دهه شصت و هفتاد، «اعتیاد» جُرم بود و «مُعتاد» مُجرم. از اینرو مبارزه گستردهای با پدیده اعتیاد صورت می گرفت. روزانه هزاران نفر دستگیر و با مینی بوس و اتوبوس، عازم زندانها و ندامتگاهها می شد. بهرغم سالها تلاش، از بار اعتیاد و تجارت مواد مخدر در کشور کاسته نشد. از این رو سیاستگذاران، تلاش کردند با ارائه «صورتبندی» تازه از مسأله، راهی برای حل آن پیدا کنند. صورت مسأله تغییر کرد. اعتیاد، تبدیل به بیماری شد و فرد معتاد، بیمار!
این صورتبندی، پیامدهای تازهای داشت. قاعدتاً بیماران را زندان نمی بردند و به بیمارستان می بردند. از اینرو کمپها و کلینیکهای متعددی در سراسر کشور برای ترک اعتیاد برپا شد. بخش خصوصی و سَمَنها، سهم زیادی در تأسیس و اداره آنها داشتند. برخی از پزشکان هم تابلو خود را به درمانگر و سمزدا تغییر دادند.
یکی از اقدامات تکمیلی در راستای پیادهسازی سیاست جدید، تولید و توزیع قانونی «شربت تریاک» (اُپیوم) توسط شرکتهای داروئی برای معتادان دیروز و بیماران امروز بود. شربتی که به نوشته یکی از کلینیکهای ترک اعتیاد، از «تریاک بسیار مرغوب» و حاوی « تمام آلکالوئیدهای طبیعی و مفید خشخاش» تهیه می شود!
کاری به این ندارم که شربت تریاک خوب است یا بد. سخن اینجاست که گذشت زمان، «جرثومه» مهیب تریاک را به «شربت» تریاک تبدیل کرد. قاعدتاً دولت هم به شرکتهای داروئی در تأمین مواد اولیه و تولید شربت کمک می کرد. اما مشکل جای دیگری بود: با همه تمهیدات، شربت تریاک به دست همه معتادان نمی رسید. در واقع دسترسی به تریاک، همچنان آسانتر از شربت تریاک بود. معتادان پاک شدهای که از کمپها بر می گشتند، مجددداًً می رفتند سراغ «جرثومه تریاک». امری که تلاشهای انجام شده را بیاثر میکرد. چنانکه هنوز هم پس از حدود 35 سال مبارزه، اعتیاد، همچنان یک چالش جدی اجتماعی است.

پرده دوم:
اینترنت وقتی به ایران آمد هراسانگیزتر از حالا بود. مانند هر فناوری تازه. از رادیو و دوش حمام گرفته تا ویدئو و ماهواره. در دهه هشتاد طبق یکی از مصوبات، سقف سرعت اینترنت قابل واگذاری به عامه مردم 128 کی بود. برای داشتن اینترنتی «فراتر از 128 کی»، یکی از مدارک زیر لازم بود: معرفینامه از مراجع حرفهای برای پزشکان، مهندسان و وکلا، معرفینامه از دانشگاه یا مراکز پژوهشی برای محققان و استادان یا دانشجویان ارشد و دکترا، گواهی ثبت برای صاحبان شرکتها و بنگاهها.
اما گذشت زمان، از هراسناکی اینترنت کاست. فناوری چنان سریع رشد کرد که همه را جا گذاشت. بسیار بیشتر از سرعت سیاستگذاران در اصلاح آئیننامهها. به همان نسبت انتظار کاربران از اینترنت نیز بیشتر و بیشتر شد. اینروزها که اپراتورها برای توزیع اینترنت یک گیگ روی گوشیهای موبایل با هم رقابت می کنند کسی مصوبه «128 کی» را به خاطر نمی آورد. آئیننامهای که در سکوت، ملغی شد و کسی پیگیری نمی کند چرا اجرا نمی شود. مصوبهای که نیاز کاربران، پیشرفت فناوری و رقابت اپراتورها، آن را فارغ از دغدغه سیاستگذار بی اثر کرده بود.
پرده سوم:
استفاده از وی پی ان در کشور بیش از یک دهه سابقه دارد. همارز فیلترینگ. اما استفاده از آن با فیلترینگ تلگرام بسیار مورد توجه قرار گرفت. گرچه در چند ماه اخیر، پروکسیهای پرسرعت و خودکار (عمدتاً رایگان) بر روی کانالهای تلگرامی، کاربران تلگرام را از خرید ویپیان بینیاز کردهاند اما خرید و فروش واستفاده گسترده از آن همچنان یکی از چالشهای کشور است. یکی دو ماه پیش، وزیر ارتباطات درباره وجود بازار چند صد میلیاردی خرید و فروش ویپیان و مافیای پشت آن هشدار داد. ازسوی دیگر، ویپیاِن، نیاز روزمره بسیاری از کسبوکارها و سازمانها است و فیلترینگ، سبب بروز مشکلات زیادی برای آنها شده است. اخیراً ایرنا به نقل از سرپرست فضای مجازی در دادستانی، خبر از امکان فروش و استفاده از ویپیان قانونی در کشور داده است. او گفته: مطابق ابلاغیه مرکز ملی فضای مجازی، تهیه آئيننامه استفاده از ویپیان قانونی در دستور قرار گرفته است. امیدواریم با (این راهکار) افراد برای نیازهای واقعی خود مجبور به استفاده از ویپیاِنهای غیرقانونی نشوند.
گرچه هدف سیاست جدید برای توزیع ویپیان قانونی در کشور، رفع نیاز برخی کسبوکارها و کاربران خاص است اما به نظر می رسد این سیاست پاسخگوی نیاز کاربران نباشد. زیرا «ویپیان حلال» نقشی همانند «شربت تریاک» یک دهه پیش یا آئیننامه « 128 کی» در سالهای آخر دهه 80 دارد. راهکاری که برای رفع نیاز برخی برگزیدگان است! افراد و بنگاههایی که باید توسط یک کارگروه شناسائی شوند و مجوز بگیرند.
تجربه نشان داده است، این راهکار جواب نخواهد داد. زیرا بعید است بسیاری از واجدان شرایط، به دلیل محرمانگی خود یا سهولت دسترسی به ویپیانهای بازار در سامانه مخصوص ثبتنام کنند. تکلیف بقیه نیز روشن است. از اینرو ویپیان حلال مانند شربت تریاک به دست همه نخواهد رسید. خُماران فضای مجازی، هم بیتوجه به چنین آئیننامههایی راه خود را خواهند رفت برای کسب نشئگی!
*ابوالقاسم بیات، دانشجوی دکترای سیاستگذاری علم و فناوری در دانشگاه علم و صنعت ایران است. مطالب او را می توانید در کانال تلگرامی «نوآوری دیجیتال» هم دنبال کنید: