
اعتیاد فقط با بیرون آوردن فرد از مواد تمام نمیشود؛ بهبودی زمانی معنا پیدا میکند که فرد بتواند دوباره زندگی کند.
وقتی درباره ترک اعتیاد صحبت میکنیم، معمولاً اولین چیزی که به ذهن میرسد «قطع مصرف» است. اما قطع مصرف، تنها یکی از مراحل مسیر است. فردی که سالها با اعتیاد زندگی کرده، فقط به ماده وابسته نشده است؛ ممکن است روابط خانوادگی، شغل، اعتمادبهنفس، انگیزه، مسئولیتپذیری و حتی امید به آینده را نیز از دست داده باشد.
بنابراین اگر میخواهیم بستری مناسب برای پاک شدن یک فرد ایجاد کنیم، نباید فقط بپرسیم:
«چگونه او را از مواد دور نگه داریم؟»
بلکه باید بپرسیم:
«چگونه شرایطی ایجاد کنیم که او بعد از پاکی، دلیلی برای ادامه زندگی سالم داشته باشد؟»
فرد در حال درمان باید احساس کند در محیطی امن قرار گرفته است؛ محیطی که در آن تحقیر، برچسبزنی، تهدید و سرزنش جای حمایت و آموزش را نگیرد.
امنیت فقط امنیت جسمی نیست؛ امنیت روانی نیز اهمیت زیادی دارد.
فرد باید بتواند درباره ترسها، شکستها، وسوسهها و مشکلاتش صحبت کند، بدون اینکه هر اعتراف او تبدیل به ابزاری برای تحقیرش شود.
هیچ نسخهای برای همه افراد مناسب نیست.
نوع ماده مصرفی، مدت مصرف، وضعیت جسمی و روانی، شرایط خانوادگی، وضعیت اقتصادی، شغل، محل زندگی و سابقه درمان هر فرد متفاوت است.
اصول درمان مؤثر نیز بر همین موضوع تأکید دارند: برنامه درمانی باید با نیازهای فرد هماهنگ شود و در طول مسیر، بر اساس تغییر شرایط او ارزیابی و اصلاح شود.
پس هدف نباید فقط «نگه داشتن فرد در یک محیط بسته» باشد؛ هدف باید کمک به ساختن توانایی زندگی کردن بدون مواد باشد.
گاهی خانواده از روی ترس و نگرانی، ناخواسته فشار زیادی به فرد وارد میکند.
جملاتی مانند:
«تو درستبشو نیستی.»
«باز هم برمیگردی.»
«آبروی ما را بردی.»
ممکن است انگیزه فرد برای ادامه مسیر را کاهش دهد.
خانواده میتواند نقش بسیار مهمی در بهبودی داشته باشد؛ به شرط آنکه آموزش ببیند که چگونه حمایت کند، چگونه مرز سالم ایجاد کند و چگونه با لغزش یا وسوسه برخورد کند. منابع تخصصی نیز مشارکت خانواده و حمایت خانوادگی را از عوامل مهم در مسیر درمان و بهبودی میدانند.
یکی از اشتباهات مهم این است که تصور کنیم هرچه فرد مدت بیشتری از جامعه جدا باشد، الزاماً درمان موفقتر خواهد بود.
مدت درمان باید بر اساس نیاز فرد و برنامه درمانی مناسب تعیین شود، نه صرفاً بر اساس طولانیتر بودن اقامت.
در ادبیات علمی درمان اعتیاد نیز تأکید شده که مدت مناسب درمان برای افراد مختلف یکسان نیست و درمان باید متناسب با مشکلات و نیازهای فرد تعیین شود.
محیط درمان باید بهتدریج فرد را برای بازگشت به جامعه آماده کند:
بازگشت به خانواده،
بازگشت به کار،
برقراری ارتباط سالم،
مسئولیتپذیری،
مدیریت وسوسه،
و ساختن یک برنامه واقعی برای آینده.
انسان فقط با حذف مواد زندگی نمیکند.
اگر فرد بعد از قطع مصرف همچنان بیکار، منزوی، بیهدف و ناامید باشد، خلأ بزرگی در زندگی او باقی میماند.
به همین دلیل، ایجاد هدف یکی از پایههای مهم بهبودی است.
کار، تحصیل، ورزش، مهارتآموزی، فعالیت اجتماعی، ارتباط با افراد سالم و خدمت به دیگران میتوانند به فرد کمک کنند دوباره احساس ارزشمندی کند.
در تعریف امروزی از بهبودی نیز چهار محور مهم مطرح میشود: سلامت، خانه امن، هدف و ارتباط با جامعه.
یکی از خطرناکترین تصورها این است:
«سه ماه تمام شد؛ پس درمان تمام شده است.»
در حالی که خروج از مرکز میتواند آغاز مرحلهای بسیار حساس باشد.
فرد ممکن است دوباره با دوستان مصرفکننده، محیط قبلی، مشکلات مالی، اختلاف خانوادگی یا فشارهای روانی روبهرو شود.
بنابراین باید برای بعد از خروج برنامه داشت:
محل زندگی امن
ارتباط با افراد حمایتگر
جلسات و گروههای حمایتی
مشاوره در صورت نیاز
برنامه کاری یا آموزشی
برنامه پیشگیری از لغزش
دسترسی به خدمات درمانی در صورت نیاز
ادامه مراقبت و حمایت اجتماعی میتواند بخش مهمی از مسیر بهبودی باشد.
فردی که فقط به خاطر ترس از تنبیه یا تحقیر پاک میماند، هنوز مهارت کافی برای مدیریت زندگی مستقل را به دست نیاورده است.
هدف نهایی این است که فرد بتواند خودش تصمیم بگیرد:
«من نمیخواهم مصرف کنم، چون زندگی سالمی که ساختهام برایم ارزشمند است.»
این تفاوت بسیار مهم است.
هدف درمان، ساختن یک انسان وابسته به مرکز نیست؛ هدف، کمک به ساختن انسانی است که بتواند بدون مرکز و بدون مواد، زندگی خودش را مدیریت کند.
مرکز درمانی باید مانند یک پل عمل کند.
فرد از یک طرف وارد میشود؛ در حالی که زندگیاش تحت تأثیر اعتیاد قرار گرفته است.
در طرف دیگر باید بتواند با مهارتها و حمایتهای لازم، دوباره به جامعه بازگردد.
اگر فرد فقط از یک محیط بسته به محیط بسته دیگری منتقل شود، بدون اینکه مهارت زندگی، اشتغال، ارتباط خانوادگی و استقلال او تقویت شود، ممکن است بخش مهمی از هدف درمان از دست برود.
پاک شدن فقط پاک بودن از مواد نیست؛ پاک شدن یعنی دوباره توانایی زندگی کردن را به دست آوردن.
برای ساختن بستر مناسب بهبودی، باید مجموعهای از عوامل کنار هم قرار بگیرند:
امنیت + درمان مناسب + حمایت خانواده + آموزش + هدف + کار + ارتباط اجتماعی + پیگیری بعد از درمان
جامعه نیز باید به جای اینکه فرد بهبودیافته را دائماً با گذشتهاش تعریف کند، فرصت دوباره زندگی کردن به او بدهد.
معتاد فقط نیازمند این نیست که مواد مصرف نکند؛
او نیازمند این است که دوباره چیزی برای زندگی کردن پیدا کند.
و شاید مهمترین سؤال این نباشد که:
«چقدر میتوانیم او را از مواد دور نگه داریم؟»
بلکه این باشد:
«چقدر میتوانیم زندگیای برایش بسازیم که نخواهد دوباره به مواد برگردد؟»
این همان جایی است که «ترک» میتواند به «بهبودی» تبدیل شود.