
فردی که برای درمان اعتیاد به مرکز مراجعه میکند، معمولاً با یک زندگی کاملاً آرام و بدون مشکل وارد درمان نشده است.
او ممکن است پیش از ورود به مرکز، سالها با وابستگی، شکستهای متعدد در ترک، مشکلات خانوادگی، از دست دادن شغل و سرمایه، طرد اجتماعی، احساس گناه، شرمندگی، تنهایی و آسیبهای روانی قبلی دستوپنجه نرم کرده باشد.
بنابراین کسی که وارد فرآیند درمان میشود، لزوماً فقط «مصرفکننده مواد» نیست؛ بلکه ممکن است انسانی باشد که از قبل آسیبپذیر شده و به یک محیط امن، محترمانه و تخصصی نیاز دارد.
اگر فرد در جریان انتقال یا اقامت با زور، تهدید، تحقیر، ضربوجرح، بستن دستوپا، محرومیت از اختیار یا جلوگیری از خروج برخلاف ضوابط قانونی مواجه شود، تجربه درمان میتواند به یک تجربه آسیبزا تبدیل شود.
WHO نیز تأکید کرده که اقدامات قهری میتوانند برای فرد تجربهای تروماتیک ایجاد کنند، به روند بهبودی آسیب بزنند و بیاعتمادی نسبت به خدمات سلامت ایجاد کنند.
گاهی فرد از مرکز خارج میشود، اما مرکز از ذهن او خارج نمیشود.
ممکن است ماهها یا حتی سالها بعد، برخی پیامدهای روانی در او باقی بماند یا تشدید شود؛ از جمله:
فرد ممکن است دیگر به خانواده، دوستان، مددکار، پزشک یا حتی مراکز درمانی اعتماد نکند.
ممکن است با خود بگوید:
«اگر دوباره برای درمان بروم، شاید دوباره مجبورم کنند.»
این بیاعتمادی میتواند یکی از موانع مراجعه دوباره برای دریافت کمک باشد. WHO نیز بیاعتمادی به خدمات سلامت را از پیامدهای گزارششده اقدامات قهری میداند.
فرد ممکن است بعد از تجربه خشونت، نسبت به صداها، افراد، خودروها، تماس تلفنی یا موقعیتهایی که خاطره انتقال را زنده میکنند، حساس شود.
ممکن است دائماً احساس کند:
«دوباره قرار است اتفاقی برای من بیفتد.»
این حالت میتواند زندگی روزمره، روابط اجتماعی و آرامش فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
فردی که از قبل به دلیل مصرف مواد احساس شکست، گناه یا شرمندگی دارد، ممکن است تجربه تحقیرآمیز در فرآیند درمان را به شکل دیگری تفسیر کند:
«من ارزش انسانی ندارم.»
این احساس میتواند آسیبهای روانی قبلی را عمیقتر کند.
فرد ممکن است پس از تجربه اجبار و بیاختیاری، خشم شدیدی نسبت به خانواده، مرکز یا حتی جامعه پیدا کند.
این خشم همیشه به شکل آشکار دیده نمیشود؛ گاهی به شکل انزوا، قطع ارتباط، پرخاشگری، بدبینی یا رفتارهای تکانشی ظاهر میشود.
یکی از مهمترین پایههای درمان اعتیاد، مشارکت فرد در تصمیمگیری درباره درمان خودش است.
اگر فرد تجربه کند که دیگران بدون مشارکت او درباره بدن، درمان، محل اقامت و زندگیاش تصمیم گرفتهاند، ممکن است احساس کند کنترل زندگی خود را از دست داده است.
این احساس میتواند با کاهش انگیزه برای درمان همراه شود.
این تجربهها در بعضی افراد میتوانند علائم روانی قبلی را تشدید کنند یا علائم جدیدی ایجاد کنند.
البته تشخیص اختلالهایی مانند PTSD، افسردگی یا اختلال اضطرابی فقط توسط متخصص سلامت روان انجام میشود و نمیتوان صرفاً بر اساس یک تجربه، برای فرد تشخیص پزشکی صادر کرد.
شاید یکی از خطرناکترین پیامدها این باشد که فرد بعد از یک تجربه بد، اصل درمان را رد کند.
ممکن است بگوید:
«من دیگر هیچ کمپ یا مرکز درمانی نمیروم.»
در حالی که مشکل ممکن است از اصل درمان نبوده باشد؛ بلکه از شیوهای باشد که درمان به فرد تحمیل شده است.
استانداردهای WHO و UNODC بر درمان مبتنی بر شواهد، اخلاق حرفهای و حقوق انسانی افراد دارای اختلال مصرف مواد تأکید دارند.
وقتی یک فرد تجربهای شدیداً منفی از درمان داشته باشد، اثر آن میتواند به خانواده نیز منتقل شود.
اعتماد خانواده ممکن است از بین برود.
رابطه فرد با همسر یا فرزندان ممکن است آسیب ببیند.
ممکن است فرد از خانواده فاصله بگیرد، زیرا خانواده را مسئول انتقال خود بداند.
از طرف دیگر، خانواده نیز ممکن است به دلیل احساس گناه، ترس یا بیاعتمادی، در تصمیمهای درمانی بعدی دچار مشکل شود.
بنابراین کیفیت درمان فقط مسئله یک بیمار نیست؛ مسئله یک خانواده و در مواردی یک جامعه است.
خیر.
درمان با اجبار یکسان نیست.
درمان باید تا حد امکان بر پایه اطلاعرسانی، رضایت آگاهانه، احترام، مشارکت فرد و روشهای علمی شکل بگیرد.
WHO تأکید میکند که خدمات مربوط به اختلالات مصرف مواد باید با کیفیت، مبتنی بر شواهد و سازگار با رویکرد حقوق بشری ارائه شوند.
البته مسائل قانونی و استثناهای احتمالی در شرایط خاص، موضوعی جداگانه است و باید توسط قانون و مرجع صالح تعیین شود؛ بنابراین نمیتوان گفت «در هیچ شرایطی هیچ مداخلهای امکانپذیر نیست».
اما خشونت، تحقیر و سوءرفتار را نمیتوان صرفاً با عنوان «درمان» توجیه کرد.
از نگاه «همقدم»، بیماری اعتیاد نباید باعث شود فرد از حقوق انسانی خود محروم شود.
بیمار، قبل از آنکه بیمار باشد، انسان است.
او حق دارد درباره درمان خود اطلاعات داشته باشد، با کرامت با او رفتار شود و در حدود قوانین مربوط، در تصمیمهای درمانی خود مشارکت کند.
سازمان جهانی بهداشت نیز سلامت روان را یک حق انسانی میداند و بر حق افراد برای دریافت مراقبت باکیفیت، مشارکت در تصمیمهای مربوط به سلامت خود و حفاظت در برابر رفتارهای غیرانسانی و تحقیرآمیز تأکید دارد.
اعتیاد نباید مجوز خشونت علیه انسان باشد.
اگر فردی پیش از درمان شکست خورده، آسیب دیده، خانوادهاش را از دست داده یا سالها با اعتیاد جنگیده است، درمان باید فرصتی برای بازسازی اعتماد و زندگی او باشد؛ نه تجربهای که آسیبهای قبلی را عمیقتر کند.
درمان باید راه بازگشت به زندگی باشد؛
نه خاطرهای که فرد سالها برای فراموش کردنش تلاش کند.
همقدم؛ حامی حقوق سلامت افراد درگیر اعتیاد.