ویرگول
ورودثبت نام
محمد قطبی
محمد قطبیپژوهشگر دین و فلسفه
محمد قطبی
محمد قطبی
خواندن ۱۹ دقیقه·۳ سال پیش

شمای شخصیتی پیامبر اسلام میان منتقدان مدرن؛ بخش دوم: جریان خداناباوری نو / الحاد جدید

  • مکتب دوبنی
  • دفتر نخست: فلسفه دین (الهیات دوبُنی)
  • جلد پنجم: شریعت در الهیات دوبُنی
  • فصل سوم: شریعت از نگاه روان‌شناختی
  • نوشتار سوم

در نوشتارهای پیشین تاکنون به سیمای پیامبر میان غربیان در قرون وسطا، عصر روشنگری و عصر مدرن (مکتب اسلام‌شناسی تجدیدنظرطلبانه) پرداخته شد. در این نوشتار به دومین جریان انتقادی علیه پیامبر اسلام در عصر مدرن یعنی خداناباوری نو یا الحاد جدید پرداخته می‌شود. این جریان را می‌توان سیانتیسم آتئیسم و بنیادگرایی علمی نامید که رویکرد عقیدتی راست و چپ افراطی در جهان امروز است.


"خداناباوری نو، بی‌خدایی نو یا آتئیسم نو، اصطلاحی ژورنالیستی برای توصیف تفکرات ترویج‌شده توسط خداناباوران قرن بیست و یکم است. این رویکرد جدید، توسط منتقدان دین و تفکر دینی، توسعه یافته‌است. این جنبش، معمولاً با تفکرات افرادی همچون: ریچارد داوکینز (زیست‌شناس)، دنیل دنت (فیلسوف)، سم هریس (عصب‌شناس)، کریستوفر هیچنز (منتقد دین) و ویکتور استنجر پیوند خورده‌است. از چهار تن نخست، تحت عنوان چهار سوار، یاد می‌شود. متفکران و نویسندگان مدافع این دیدگاه، اعتقاد دارند که خرافات و دین و بی‌منطقی را نباید به‌سادگی تحمل کرد؛ بلکه هرگاه تفکر دینی در حکومت و آموزش و سیاست، نفوذ می‌کند باید با انتقاد و افشاگری، با آن، مقابله کرد. خداناباوری نو، در انسان‌گرایی سکولار و خداستیزی، ریشه دارد و اغلب با آن، هم‌پوشانی دارد، به خصوص در انتقاد به آنچه که بسیاری از خداناباوران نو، القا یا آموزش دین به کودکان و استمراربخشی به ایدئولوژی‌های فراطبیعی می‌دانند".

خداناباوری نو نقدهایی را به سلامت روان پیامبر و شخصیت او وارد کرده است. به طور مثال "سم هریس نویسنده آمریکایی که به دلیل انتقاد از مذاهب شهرت دارد، دارای تحصیلات آکادمیک در زمینه فلسفه و علوم اعصاب شناختی و از هواداران شک‌گرایی علمی در مناظره با کریس هجز، می‌گوید: محمد در آن زمان به اسکیزوفرنی مبتلا شده‌است و این، ادعای او را دربارهٔ اینکه قرآن توسط فرشته مقرب و برتر، جبرئیل بر او دیکته شده باشد را روشن می‌کند. علی سینا در آخرین کتاب او به نام «درک محمد: زندگی‌نامه روان‌شناسانه پیامبر الله»، اذعان می‌کند که محمدبن‌عبدالله از یک سری اختلالات روانی از جمله، خودشیفتگی، صرع لوب تمپورال، و اختلال وسواسی جبری رنج می‌برده‌است. از دیدگاه هیچنز هیچ سندی برای هیچ‌یک از دعاوی مربوط به معجزات نسبت داده شده به محمد پیامبر اسلام و منشأ مافوق طبیعی قرآن وجود ندارد. او اسلام را مذهبی ساختگی از سوی محمد یا پیروانش می‌داند و حدیث را برگرفته از حکمت موجود در آن روزگار که در سراسر کشورهای عربی و ایران گسترش داشته‌است در نظر می‌گیرد. سم هریس؛ در کتاب پایان ایمان، استدلال می‌کند که تندروی اسلامی به سادگی ناشی از خوانش تحت‌الفظی قرآن است، و شک خود را نسبت به وجود اسلام میانه‌رو ابراز می‌کند. ریچارد داوکینز؛ نویسنده، دانشمند و زیست‌شناس بریتانیایی که پرفسور از دانشگاه آکسفورد است، با فعالیت‌های فرهنگی و نگارش کتاب‌های گوناگون همواره اعتقادات مسلمانان را مورد انتقاد قرار داده‌است".

نقد دیگر ایشان به اسلام و قرآن پیرامون مسأله‌ خشونت است: "در میان آثاری که هریس بر علیه ادیان نوشته است، مهم‌ترین کتاب وی با عنوان «پایانِ ایمان» مورد اقبال بیشتری در غرب قرار گرفته است. وی در این کتاب فصلی را به صورت خاص به دین اسلام و حمله به آن اختصاص داده و از این جهت خلیل تمرکز خود را در بررسی و نقد نظرات وی در این فصل معطوف می‌کند.
«پایان ایمان» با تصویر سازی هریس از حمله انتحاری فردی مسلمان آغاز می‌شود. تلاش وی در طول کتاب بر این قرار می‌گیرد که با استناد به آیات قرآن، خشونت و ضدیت با غیر مسلمانان و تروریزم را به عنوان بخشی از حقیقت ذاتی اسلام معرفی کند. وی حملات یازدهم سپتامبر و تفکر اسامه بن لادن را نه تحت عنوان برداشتی افراطی از قرآن بلکه به عنوان حقیقت آموزه‌های آن معرفی می‌کند. وی در بخشی از کتاب وی می‌نویسد: «شما اگر به آنچه حقیقتا در قرآن گفته شده به دیده ایمان و اعتقاد نگاه کنید، برای فرار از آتش دوزخ چاره‌ای ندارید جز آنکه در کمترین مرتبه با اسامه بن لادن در آنچه به دستور وی در یازده سپتامبر انجام گرفت موافق باشید». وی سپس با ارجاع به بخش‌هایی از آیات قرآن سعی در اثبات ذاتی بودن خشونت بر علیه غیرمسلمانان در دین اسلام دارد. لحن حرسی علی در مخالفت با اسلام شدیدتر و احساسی‌تر از هریس است تا جایی که وی در برخی آثار خود خواهان مبارزه سخت با اسلام می‌شود. وی نیز مانند هریس تاکید دارد اسلام نه دین صلح بلکه دین انتقام جویی و خشونت بوده و این نوع رفتار دقیقا برگرفته از آموزه‌های قرآن و سنت پیامبر اسلام است. نظرات داوکینز شباهت زیادی به هریس دارد. داوکینز در کتاب «توهم خدا» در بخشی حملات تروریستی صورت پذیرفته توسط مسلمانان (علی الخصوص یازده سپتامبر) را نه برخاسته از حس انتقام جویی در عکس العمل به ظلم جهان غرب، بلکه حرکتی صرفا دینی معرفی کند و از آن نتیجه می‌گیرد مشکل اصلی تروریزم اسلامی خود اصل دین اسلام است زیرا وعده به بهشت داده و از شهادت تمجید نموده است. داوکینز با حمله به اساس ادیان به عنوان امری غیر عقلایی، حتی مسلمانان میانه رو را هم انسان‌هایی غیر منطقی محسوب کرده و اصل اعتقاد به دنیایی پس از این دنیا را مایه رفتارهای غیر عقلانی پیروان اسلام بر می شمارد. هیچنز بر اثر مشهور ابن وراق «چرا من مسلمان نیستم» باعث شده وی همان تصویر یک دستی که ابن وراق از اسلام به خواننده القا می‌کند برگزیند و مدعی شود اسلام حقیقی و تاریخی دقیقا همین اسلامی است که بن لادن و سایر تروریست‌های مسلمان در اعمال خود به جهان نشان داده‌اند و در نتیجه اسلام را سمی خطرناک برای دنیای امروز بداند".

با این وجود نقدهای بسیاری به جریان خداناباوری نو وارد شده است. به طور نمونه "ادوارد فسر در کتاب خود، «آخرین خرافه» بر اساس فلسفهٔ ارسطو و توماس آکویناس، بر ضد «خداناباوری نو» استدلال می‌کند. به‌گفتهٔ فسر، در متافیزیک ارسطو-توماسی، ضرورتاً خدا وجود دارد؛ روح انسان، فناناپذیر است و بالاترین سرانجام زندگی انسان (و در نتیجه پایهٔ اخلاقیات)، شناخت خدا است. فسر اعلام می‌کند که علم، هیچ‌گاه متافیزیک ارسطویی را رد نکرده‌است؛ بلکه فیلسوفان مدرن تصمیم به کنار گذاشتن آن گرفته‌اند. در فصل‌های پایانی کتاب ادعا می‌شود که علم‌گرایی و مادی‌گرایی بر اساس فرض‌هایی بنا شده‌اند که ناسازگار و خودناسازگارند و به نتایج بی‌مفهومی می‌رسند. کاردینال ویلیام لوادا اعتقاد دارد خداناباوری نو، نظریات کلیسا را بد جلوه داده‌است. کاردینال والتر کاسپر خداناباوری نو را «تهاجمی» توصیف می‌کند و آن را اصلی‌ترین منبع تبعیض‌گذاری بر ضد مسیحیان می‌داند. کریس هجز در مصاحبه‌ای با سالون، ادعا کرد که پروپاگاندای خداناباوری نو، به‌اندازهٔ پروپاگاندای مسیحیان راست‌گرا، افراطی است. دو الهی‌دان به نام‌های جفری رابینز و کریستوفر رادکی، بر ضد آنچه که «طبیعت انجیلی خداناباوری نو» می‌دانستند، موضع گرفتند؛ آن‌ها ادعا کردند که در خداناباوری نو، فرض بر این است که «یک خبر خوب، وجود دارد و باید آن را به هر قیمتی به اشتراک گذاشت و آیندهٔ بشریت با تغییر دین حداکثری افراد، گره خورده‌است.» رابینز و رادکی باور دارند که شباهت‌هایی بین خداناباوری نو و مسیحیت انجیلی پیدا کرده‌اند و نیز نتیجه گرفتند که طبیعت تمامیت‌خواهانهٔ هردو، موجب «تشویق به درگیری‌های بی‌پایان و بدون پیشرفت» بین این دو گروه افراطی خواهد شد. ویلیام استال جامعه‌شناس گفته‌است: «به تصویر کشیده‌شدن گستردهٔ خداناباوران نو به عنوان تصویر بازتابی بنیادگرایان دینی، پدیده‌ای چشم‌گیر است.» فیلسوف علم خداناباور مایکل روس ادعا کرده‌است که ریچارد داوکینز در دوره‌های «مقدماتی» آموزشی فلسفه یا دین - دوره‌هایی که در بسیاری از مؤسسات آموزشی، مانند کالج‌ها و دانشگاه‌ها در سراسر جهان ارائه می‌شوند. روس نیز ادعا می‌کند که جنبش خداناباوری نو، یک «فاجعهٔ اسف‌بار» است و باعث می‌شود که او به‌عنوان یک «فیلسوف علم ماهر» از داشتن موضع خداناباوری شرمسار شود، به‌طور خاص به این دلیل که خداناباوری نو، زیانی جدی به «علم» و به‌طور کلی‌تر «دانش» می‌زند. گلن گرینوالد روزنامه‌نگار ساکن تورنتو، مفسر مسائل خاورمیانه، مرتضی حسین، نویسندهٔ سالن ناتان ناب پژوهشگران وید جیکوبی و هاکان یوز و مورخ دین ویلیام امیلسن، جنبش خداناباوری نو را به اسلام‌هراسی متهم کرده‌است. وید جیکوبی و هاکان یوز ادعا می‌کنند «گروهی از خداناباوران جدید، مانند ریچارد داوکینز، سام هریس و کریستوفر هیچنز، از نظریهٔ برخورد تمدن‌های ساموئل هانتینگتون برای شرایط سیاسی فعلی استفاده کرده‌اند و این عمل در «اسلام‌هراسی در مطالعهٔ جوامع مسلمان» نقش‌آفرینی می‌کند. ویلیام امیلسون استدلال می‌کند که واژهٔ «نو» در خداناباوران، نه به پرخاشگری آنان اشاره دارد و نه به محبوبیت غیرمعمول و نه به رویکرد علمی‌شان به دین؛ بلکه به حملهٔ آن‌ها، نه فقط به اسلام شبه‌نظامی، بلکه به خود اسلام اشاره دارد، که در زیر ردایی از نقد کلی ادیان قرار گرفته‌است. مرتضی حسین ادعا کرده‌است که چهره‌های پیشرو در جنبش خداناباوری نو «یک روکش اعتبار علمی روی تعصب سیاسی کشیده‌اند، تعصبی که امروزه به لحاظ سیاسی مفید است»".

سیانتیسم‌آتئیسم

سیانتیسم آتئیسم (علم‌پرستی خداناباورانه) مانند بنیادگرایی دینی یک تفکر ایدئولوژیک و تئولوژیک است که هم هم‌نشین نئولیبرالیسم مسلح و سرمایه‌داری می‌شود و هم هم‌نشین توتالیتریسم و تمامیت‌خواهی کمونیستی و فاشیستی. بنيادگرايی علمی خود یک دین در جهان سکولار است. در جهان مدرن جای ادیان الهی را ادیان سکولار پر کرده‌اند. به تعبیر بابک مینا : "یکی از مهمترین ایده‌های انتقادی اریک فوگلین درباره مدرنیته، بحث او درباره جای‌گزین شدن ایدئولوژی‌های عرفانیِ سکولار به جای دین سنتی است. او این ایدئولوژی‌ها را Ersatzreligion می‌نامد، دینِ جایگزین یا جایگزینِ دین. ایدئولوژی‌هایِ عرفانیِ مدرن برخلاف همتایان پیشامدرن‌شان سکولار هستند و هدف‌شان تاریخی و اینجهانی است. فوگلین خاستگاه جهان‌بینی عرفانی را به دوره امپراتوری دیادوخوی برمی‌گرداند، زمانی که به قول هانس یوناس شرق و غرب با هم آمیخته شدند و جنگ‌ها و رفت و آمد حکومت‌ها بحران بزرگی به وجود آورد. فوگلین در این دوره به گسترش حس ناامنی و عدم اطمینان از جهان اشاره می‌کند و می‌افزاید سرآغاز عرفان را باید در این دوره جُست. عرفان پاسخی بود به وضعیت عدم ثبات و ناامنی روحی و مادی در قلمرو امپراتوری دیادوخوی که شامل ایران، میان‌رودان، مصر و یونان و ترکیه امروزی می‌شد. یوناس همچنین به آمیختگی اندیشه‌های یونانی با فرهنگ‌های شرقی و به خصوص ایرانی در این دوره اشاره می‌کند که در شکل‌گیری تفکر عرفانی نقش مهمی ایفاء می‌کند. پس از آن در سده‌های پس از میلاد مسیح جریان عرفانِ ملحدانه مسیحی را داریم و پیروزی نسبی مسیحیت بر آن. با یواکیم فیوره تاریخی شدنِ عرفان آغاز می‌شود و نخستین اَشکالِ الهیاتِ تاریخی و درون‌ماندگار را مشاهده می‌کنیم. این شکل‌های مختلف عرفان همگی همچنان انواعی از تفکر دینی و معنوی هستند؛ اما با ماکیاولی، هابز، فلسفه ایده‌آلیسم آلمانی، اگوست کنت، مارکس، فروید و نیچه شکل‌هایی از عرفان سکولار متولد می‌شود که کاملاً رو به سوی این جهان دارد و هر گونه استعلای غیرتاریخی و بی‌زمان را نفی می‌کند. مارکسیسم و کمونیسم، ترقی‌خواهی (پروگرسیویسم)، پوزیتیویسم، فاشیسم و ناسیونال‌سوسیالیسم همگی شکل‌های مختلف عرفان سکولار هستند و تمامی آنها انواعی از Ersatzreligion، جای‌گزین‌های دین در نظمِ مدرن. این ایدئولوژی‌ها حفره بزرگی را که فرایند سکولارسازی در دوران مدرن به وجود می‌آورد پر می‌کنند. فوگلین چند ویژگی مشترک برای عرفان سکولار قائل می‌شود که البته در عرفان پیشامدرن نیز می‌توانیم کم و بیش آنها را تشخیص دهیم. تنها تفاوت مهم غیرتاریخی بودن و کیهانی بودن عرفان پیشامدرن است که آن را از عرفانِ تاریخیِ مدرن جدا می‌کند. ویژگی‌های عرفان سکولار به این شرحند: نخست این که عارف سکولار از وضعیت جهان ناراضی است. دوم این که می‌پندارد این جهان ذاتاً به شیوه بدی سازمان یافته است. سوم این که عرفان سکولار مدعی است رستگاری و رهایی از شرِّ جهان ممکن است. چهارم این که نظم هستی در فرایندی تاریخی باید به کلی تخریب و دوباره ساخته شود. پنجم این که این رستگاری به دست خود انسان و تلاش او امکان‌پذیر است و ششمین ویژگی این است که عارف سکولار خود را همچون پیامبری بازمی‌شناسند که آماده است جهان را به سوی نور و آگاهی ببرد.  شما می‌توانید به راحتی مشاهده کنید که آخرین نسخه ترقی‌خواهی امروز که در قالب جنبش ووک  (Woke) و چپ پست مدرن ظهور کرده است تا چه حد با تحلیل فوگلین قابل فهم است. ووک امروز آخرین نسخه از عرفان سکولار است. از اینجا می‌آيد به قول فوگلین «ماهیتِ عرفانیِ مدرنیته»".

پیامبران سیانتیسم‌آتئیسم

دین خداناباوری، پیامبران خود را نیز دارد. به تعبیر مهدی خلجی: خداناباوری مانند خداباوری، باوری یگانه و یک‌دست نیست، خداناباوری نیز مانند خداباوری می‌تواند به عدد آدم‌ها تنوع داشته باشد. با این حال، نوعی از خداناباوری در جهان معاصر پدید آمده که «خداناباوری جدید» خوانده می‌شود، و خاستگاه‌ها، اشکال، و خصوصیت‌ها و پیامدهای خود را دارد. این پدیده‌ی جهانی که ظاهراً زادگاهی مسیحی-آمریکایی دارد، در حال گسترش به کشورها و جامعه‌های دیگر، از جمله ایران، است. بخش عمده‌ی خداناباوری ایرانی در عصر ما بدون شناخت «خداناباوری جدید» قابل تحلیل نیست.
یکی از پیامبران خداناباوری جدید پیتر بوگوشن (Peter Boghossian)، استاد فلسفه‌ی دانشگاه ایالتی پورتلند آمریکاست. او طی سال‌های اخیر، کارزار تبلیغاتی گسترده‌‌ی «ایجاد خداناباوران» را رهبری می‌کند که هدف آن ساختن تبدیل مسیحیان و مؤمنان دیگر ادیان به خداناباوران است. اگر بوگوشن را در کار موفق ارزیابی کنیم، او این موفقیت را مدیون مهارتی است که در فنون اقناع مخاطب (persuasion)  داراست و به زیرکی و ظرافت می‌تواند ذهن عوام مؤمنان را به نفع خود دستکاری و مهار کند. بوگوشن، درست مانند پیامبری مذهبی، با آموزش روش اقناع‌گری خود به هزاران خداناباور آمریکایی، در تربیت مبلغان خداناباوری به موفقیت‌های چشمگیری دست یافته است. بوگوشن با نوشتن کتاب راهنمای ایجاد خداناباوران (۲۰۱۳)، کتاب مقدس این شاخه‌ی خداناباوری را به دست داده است. قرائن بسیاری نشان می‌دهند خداناباوری جدید ایرانی و نوع رفتارهای آن در رسانه‌های اجتماعی سخت تحت تأثیر بوگوشن و کتاب مقدّس اوست.. ریچارد داوکینز، صفای دل و صدق نیّت شیخ عبّاس قمی را یاد آدم می‌آورد: پیروانش را همان‌قدر با اطمینان از گذشته و آینده‌ی بشریت خبر می‌دهد، که صاحب مفاتیح الجنان.
شاید دقیق‌تر آن باشد که او را پیامبرا «نا-خداباوری» بخوانیم، نه «خدا-ناباوری»".

خداناباوری نو با رویکرد سکولاریسم ستیزه‌گر علیه دین اقدام می‌کند و پیامبرانش هدف‌شان را ترویج مذهب خود به صورت تبشیری و نابودی مذهب توحید اعلام می‌کنند. جان گری این نوع خداناباوری را خود یک نوع مذهب می‌داند و می‌نویسد: "ناباوری مسلطِ معاصر می‌خواهد دیدگاهی علمی را به همه‌ی مردم جهان بقبولاند". از این رو خداناباوری تبشیری نیز نامیده می‌شود. به تعبیر خلجی این نوع خداناباوری به جای آنکه انکار دین باشد، دین انکار است.

دین‌خویی سیانتیسم‌آتئیسم

دین بر دو قسم است. دین وحیانی (چون ادیان ابراهیمی) و دین سکولار (چون فاشیسم، کمونیسم و سیانتیسم‌آتئیسم).  دین وحیانی خود بر دو قسم است. دین جنبشی و نهادی. هم می‌تواند رهایی‌بخش باشد و هم انقیادبخش. وقتی جنبشی باشد، رهایی‌بخش و وقتی سازمان‌یافته شود انقیادبخش می‌شود. دین‌ سازمان‌یافته دین‌خویی می‌آورد. دین‌خویی را اینجا داشتن یک تفکر تئولوژیک (تمام حقیقت نزد من است) و ایدئولوژیک (تنها من بر حق هستم و مابقی گمراه) مراد می‌کنیم.

به تعبیر محمدرضا نیکفر: "همه سنت‌گرایان از نهاد حاضر و آماده فقاهت عزیمت می‌کنند. اگر بخواهیم از دو گانه مورد علاقه علی شریعتی، نهضت(Mouvement) و نظام (Institution)، استفاده کنیم، می‌توانیم بگوییم آنان پیش از آنکه به عنوان برانگیزنده یک نهضت معرفی شوند، باید مدافع یک نظام خوانده شوند، نظام حوزوی، نظامی که عنوان جدید شیکِ از مسیحیت آمده‌اش "روحانیت" است. نواندیشان در عوض تأکید بر نهضت داشتند، از یک نظام مهیا عزیمت نمی‌کردند و طرح خاصی برای یک نظام پیش نمی‌نهادند. پیشقراولان آنان در ایران در استقرار نظام قانون‌مدار مشروطه امکانی می‌دیدند برای ترقی کشور و بر زمینه آن اعتلای دین‌داری‌ای که از خرافه دوری جوید و مشوق علم و اخلاق باشد.اسلام شریعتی را می‌توانیم گونه‌‌ای الاهیات رهایی‌بخش بنامیم.این الاهیات از جنس الاهیات منفی است او در این مورد نیندیشیده است که قرار است رهایی به چه نظامی منجر شود. او در نهایت وعده می‌دهد آن هم نه تنها به مؤمنان یا به ملت مسلمان، بلکه به همه ستمدیدگان. اراده جمعی رهایی از نظر شریعتی در جایی به نام مسجد تحقق می‌یابد که او آن را نوعی "آگورا" تصور می‌کند. این مسجد ساده است، هیچ پیرایه‌ای ندارد، در آن به پندار شریعتی «وحدت طبقاتی»متحقق می‌شود و همه فاصله‌ها از میان می‌رود. این «مسجد»هم در برابر نظم طبقاتی و سلطه‌گر جدید قرار می‌گیرد و هم آنچه شریعتی به آن «کلیسای صفوی» نام می‌نهد. کلیسای صفوی از نظر شریعتی نهاد روحانیت است که او آن را تشکیلاتی اختراع صفویان می‌داند. شریعتی عالم دینی را متخصص می‌داند و برای او هیچ روحانیتی قایل نیست. تبدیل عالم به روحانی از نظر او مظهر یک مسخ دوگانه معرفتی و تشکیلاتی است".

دین‌خویی اما تنها منوط به دین وحیانی نیست و دین سکولار هم می‌تواند دین‌خویین بیاورد. چنانچه جریان الحاد جدید هم دارای تفکرات ایدئولوژیک و تئولوژیک است. مبارزه نوگرایی دینی باید با ارتجاع قدیم و الحاد جدید باشد. مبارزه با دین‌خویی و ترویج آزاداندیشی و جهانی پساسکولار. شریعتی می‌گفت همیشه تاریخ جنگ مذهب علیه مذهب بوده است. مذهب توحید علیه مذهب شرک و مذهب ارتجاعی. چنانچه مارکسیسم-لنینیسم چپ نتوانست در یک قرن ستیزه‌گری کمونیست‌ها با دین، دین را نابود کند، سیانتیسم‌-آتئیسم راست نیز نمی‌تواند. سیاست‌های دین‌ستیزانه راست افراطی چون سیاست‌های دین‌ستیزانه چپ افراطی شکست می‌خورد. سیانتیسم‌آتئیسم مذهب راست افراطی در ایران است. از همین رو امروز شناخت و مبارزه فکری با این جریان ضروری است. چرا که همانطور که چپ افراطی بر فضای اجتماعی-سیاسی ایران در دهه چهل و پنجاه هژمونی داشت، امروز این هژمونی با راست افراطی است. همانطور که شرک قدیم و بنیادگرایی ارتجاعی قدیم شکست خوردند، الحاد جدید و بنیادگرایی دینی جدید هم برابر مذهب توحید شکست خواهند خورد. نوگرایی دینی برابر خداناباوری گشوده، سکولار و غیردین‌ستیز گشودگی دارد اما برابر خداناباوری دین‌ستیز و فاشیستی یا کمونیستی راست و چپ افراطی می‌ایستد‌. چرا که این جریان بیش از آنکه معرفتی باشد، سیاسی و هیجانی است.

خداناباوری عوامانه در ایران امروز

مهدی خلجی موج سیانتیسم‌آتئیسم در ایران را «خداناباوری سیاسیِ واکنشی» می‌نامد: "مسأله‌ی ظهور طیف جدیدی از «خداناباوری» که بیش از هر چیز عکس العملی به نظام پس از انقلاب است. درباره‌ی این طیف داده‌های اساسی آماری ناچیزی در دسترس عموم است، ولی به شکل سازمان‌دهی‌شده‌ای در فضای عمومی و رسانه‌ای حضور پررنگ و محسوس دارد، و پرکاری و پرشوری آن را بیشتر همراه رفتارِی پرخاش‌گرانه و مقابله‌جویانه‌ی می‌شناسیم. این سنخ نوپدیدِ  را می‌توان «خداناباوری سیاسیِ واکنشی». روشن است که آماج مبارزه‌ی این گروه به حکومت دینی محدود نمی‌شود، و خود را نیرویی علیه هر نوع تبلور اجتماعی دین (از جمله روحانیت) یا هرگونه حضور اثرگذار در قلمرو عمومی بازمی‌شناسد. این طیف از خداناباوران از بسیار جنبه‌ها به عکس‌برگردانی از خصم خداباور خود به چشم می‌آیند: از جمله شباهتی که شاهدیم میان ابزارسازی اینان از انکار خدا برای براندازی حکومت دینی  ایران دین / و ابزارانگاری آنان از ایمان به خدا برای کسب منافع دنیوی. ساختار و سرشت این دو روش یکی است، گرچه هر یک آن را  در برابر دیگری و برای نابودی آن به کار می‌برد. جدا از این، نشانه‌هایی از برآمدن دوباره‌ی «خدناباوری علم‌باورانه‌ی جزمی» در ایران به چشم می‌خورد. این علم‌باوری  (scientism) جدید لزوماً در قالب ایدئولوژی‌های عمده‌ی سیاسی نمی‌ماند، و خود را به یک‌شکل و شیوه نمی‌شناسد".

او این جریان را خداناباوری عوامانه نامیده که همان روی دیگر خداباوری عوامانه است. او ویژگی‌های زیر را برای این نوع خداناباوری بر می‌شمرد:

"اول. در سال‌های اخیر، به طور مشخص، پس از انقلاب، ما شاهد رشد «اسلام آیینی» و «دین توده‌ای» در برابر «اسلام الهیّاتی» و «اسلام نخبگان» هستیم. درست در تقابل با این روند، دین‌ناباوری «توده‌ای» پدید آمده است، یعنی نوعی از دین‌باختگی که اولاً در میان توده‌ی مردم به نسبت گسترش چشم‌گیری دارد، ثانیاً انگیزه‌های آن بیشتر به مشکلات و مسائل اقتصادی-اجتماعی-سیاسی برمی‌گردد، تا تردیدها و تأمل‌های فلسفی و و تبیین‌ها و تعلیل‌های فرهنگی-فکری. از این رو، همان‌طور که «دین عوامانه» رشد پیدا کرده، «بی‌دینی عوامانه» نیز شدت و شتاب انکارناپذیری یافته است. همه خداناباوران امروزی «عوام» و فاقد انگیزه‌ها و اندیشه‌های فلسفی نیستند، ولی «عوام‌زدگی» ویژگی بارز موج دین‌باختگی و کفرگرایی کنونی است.

دوم. هواداران ایدئولوژی‌های ماتریالیستی مانند مارکسیسم، چه در قالب فرد و در چه در چارچوب سازمان و حزب و نهاد، ترویج و تبلیغ «خداناباوری» را به بخشی از برنامه‌ی مبارزه‌ی سیاسی خود علیه رژیم جمهوری اسلامی بدل کرده‌اند. بنابراین، خداناباوری، تا اندازه‌ای هم‌چون ابزاری سیاسی دیده می‌شود که برنامه‌ای سیستماتیک برای اشاعه‌ی آن وجود دارد، و سرمایه‌گذاری مالی و انسانی جدی برای آن صورت می‌گیرد. خداناباوری، از این رو، رویکردی سراپا خودانگیخته و خودجوش نیست، و بر امواج نارضایتی سیاسی و اقتصادی بخش‌هایی از جامعه سوار می‌شود.

سوم. خداناباوری ایرانی سال‌های اخیر، اغلب، خصلت‌های «عاطفی» پررنگی دارد: از جمله آن‌که سخت خشمگین و پرخاش‌گر است، و از این رو، نه حوصله‌ی «مدارا» را دارد، نه نیازی به «اقناع» مخالفان خود می‌بیند، و نه اساساً برای کسب توان مدارای عملی و اقناع‌گری نظری کوشش چندانی می‌کند.

چهارم. خداناباوری فلسفی کنش فردی، تقلیدناپذیر و ترویج‌ناشدنی است. خداناباوری اجتماعی-سیاسی واکنشی جمعی است، و از این رو، تقلید و ترویج با سرشت آن سازگار است. این نوع خداناباوری می‌تواند به سرعت خود به یک دین، کیش، مرام و مذهب بدل شود: «دین بی‌دینی» که اصولی دارد و فروعی، و مؤمنانی و کافرانی. با دشمنان خود هم چنان رفتار می‌کند که اهل هر دینی معمولاً رفتار می‌کنند.

پنجم. خداناباوری «عوامانه» نمی‌تواند میان پدیده‌های ذهنی و عینی بسیاری تمایز بگذارد. مثلاً نمی‌تواند بین سنت اسلامی، تاریخ اسلام و حکومت‌های اسلامی فرق بگذارد. در فقدان نگرش تاریخی-فلسفی تفاوت‌ها محو می‌شوند. از این رو، گمان می‌رود که نفی جمهوری اسلامی با انکار خدا موجه است. پیامدهای دین‌ستیزی در این نوع خداناباوری چندان لحاظ نمی‌شود. برای این خداناباوران مبارزه با جمهوری اسلامی ضرورتاً مستلزم نبرد با مقدّسات و معنویات در همه‌ی اشکال آن است.
ششم. خداناباوران ایرانیِ اخیر، اغلب، همان تعریف و توضیحی را درباره‌ی اسلام و جنبه‌های گوناگون آن به دست می‌دهند که عوامانه‌ترین هواداران اسلام یا اسلام‌گرایان. به عبارت دیگر، درک اسلام‌ستیزان و اسلام‌گرایان از اسلام کمابیش یکی است؛ تفاوت در ردّ و قبول آن است. اسلام‌ستیزان مانند اسلام‌گرایان به مقوله‌ای به نام هرمنوتیک یا علم تفسیر متن باور ندارند و هر تفسیری جز تفسیر خود را خیانت به حقیقت یا جعل و بدعت می‌شمارند. به عبارت دیگر، اسلام‌گرایان و اسلام‌ستیزان در این با هم مشترک‌اند که هیچ معنایی جز معنای «حقیقی» را باور ندارند، و برای «مجاز» و «استعاره» هیچ اعتباری قائل نیستند.

هفتم. در خداناباوری ایرانی معاصر، آرمان آزادی کم‌رنگ است، در عوض، آن‌چه هست بیشتر انگیزه‌ و رانه‌ی رهایی است؛ یعنی در این گرایش به خوبی می‌توان میل به رهایی از چیزی را دید، ولی آرزو و آرمان آزادی خلق چیزی را نه. به سخن دیگر، جنبه‌ی ویران‌گر این خداناباوری قوی‌تر از سویه‌ی سازنده‌ی آن است. در نتیجه، به راحتی قادر نیست مثلاً اخلاق را جایگزین دین کند. در مبارزه با دین، اغلب، هر گونه معیار و هنجار اخلاقی را نیز نفی و طرد می‌کند".

نتیجه‌گیری

مطابق آنچه تاکنون در این نوشتار آمد:

۱) دو نوع دین داریم، دین‌ وحیانی چون ادیان ابراهیمی که به دو قسم دین نهادینه شده (مانند اسلام فقاهتی سنتی) و دین نوگرا و جنبشی (مانند اسلام مدنی) تقسیم می‌شود. نوع دوم دین سکولار است که بشر به دست خویش ساخته است (مانند ایدئولوژی‌های مدرنی چون کمونیسم و فاشیسم).

۲) چه دین نهادینه شده وحیانی و چه دین سکولار بدل به یک تفکر ایدئولوژیک و تئولوژیک شده و می‌توانند دین‌خویی به همراه بیاورند (جزمیت، دگرستیزی، هویت‌گرایی، رسالت آخرالزمانی برای خود قائل شدن و...) .

۳) همیشه و در تمام تاریخ نبرد مذهب علیه مذهب بوده است. نه مذهب علیه شرک، کفر یا ایدئولوژی مدرن. نبرد مذهب رهایی‌بخش با مذهب انقیادبخش اعم از سنتی یا مدرن.

۴) وظیفه روشنفکران دینی و عرفی مبارزه فکری و عملی با دین‌خویی در راست و چپ‌گرایان افراطی مذهبی و سکولار است. مبارزه با بنیادگرایی دینی و خداناباوری نو که آن را سیانتیسم‌آتئیسم نامیدیم.

۵) دین نابود شدنی نیست. نه ادیان سنتی، نه ادیان سکولاری که روز به روز نسخه‌های جدیدتری از آن‌ها ساخته می‌شوند.

۶) خداناباوری نو در ایران، واکنشی سیاسی به حکومت دینی، مقلدانه، عوامانه و آن روی سکه دین وحیانی نهادینه شده‌ی انقیادبخش و دین‌خویی‌آور است.

در نوشتار بعدی به انتقادات ایشان به سلامت روان و شخصیت پیامبر پرداخته می‌شود.

۰
۱
محمد قطبی
محمد قطبی
پژوهشگر دین و فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید