
آشنایی، که زندگیِ پسرش را رفقای ناباب بر باد داده بودند، از هر چه دوست و دمساز است، شکایت می کرد. باعث و بانیِ آتشی که روشن شده بود، گُر گرفته بود و حالا فقط خاکسترش باقیمانده بود را لعن و نفرین می کرد. هر چه دوستی و رفاقت است را لگدمال می کرد. به او گفتم دوست یک نعمت است، دوست یابی یک مهارت. اما امان از زمانی که بچه ای مهارتی را به غلط بیاموزد.
سرش را بالا آورد و تکانی به آن داد: نمی بینی جامعه را؟ از مدرسه هایمان خبر نداری؟ در دانشگاه هایمان چنین چیزی یاد می دهند؟ کجا باید یاد می گرفت این به قول شما، مهارت را؟!
بعد از مکثی، آرام گفتم: در خانه، از خانواده.
او که از من انتظاری جز همدردی و نالیدن نداشت، یکه خورد و طلبکارانه گفت: چه باید می کردم که نکردم؟ صبح تا شب دویده ام تا شکمش را سیر و برای آینده اش چیزی پس انداز کنم. از خودم و خواسته هایم گذشتم تا او به جایی برسد. کجا کوتاهی کردم؟
نمی خواستم به همش بریزم و به ناراحتی اش، عذاب وجدان هم اضافه کنم. آمده بود تا من آرامَش کنم؛ اما برای این تصمیم کمی دیر شده بود، حرفی که شروع کرده بودم را باید تمام می کردم:
راجع به چیزی فراتر از پول و حتی ازخودگذشتگی حرف می زنم. چقدر برایش زمان گذاشتی؟ چندبار یک برنامه ی دونفره چیدی، در خلوت به درددلش گوش کردی و به او اطمینان دادی که پشتش هستی، که می تواند روی تو حساب کند؟ از دوستی، جز خطرِ دوست ناباب و این که باید احتیاط کند، چیز دیگری برایش گفتی؟ اصلا دوستیِ درست را خودت نشانش دادی؟ کاری کردی که تو را دوستِ خود بداند؟ آنقدر صمیمی بودید که اولین مرجعِ حل مشکلاتش خودت باشی؟ چقدر در این باره کتاب خواندی و یا از یک مشاور کمک گرفتی؟
با خنده ی تلخی گوشه ی لبش گفت: من ادعای گُل کاشتن ندارم و نمی گویم هرچه لازم بوده به او یاد دادم؛ اما من همین بودم با همین اطلاعات. مگر من از پدرم چه یاد گرفتم؟ در چه محیطی بزرگ شدم؟ چقدر وقت داشتم تا مطالعه کنم و یاد بگیرم؟ مشکلات زندگی فرصتی برای این کارها باقی نمی گذاشت.
بعد آهی کشید و با نگاهی عاقل اندر سفیه گفت: کتاب خوب است، بخوان؛ اما زندگیِ واقعی را با آن اشتباه نگیر. آن هایی که درباره ی تربیت کودک نظریه می دهند و کتاب می نویسند مثل تماشاگران فوتبال اند که روی سکو لم داده و یک تنه بازی همه ی 22 نفر را زیر سوال می برند، تازه داورها هم از لطفشان بی نصیب نمی مانند. همین ها را باید بیاوری وسط زمین، لباس و شورت ورزشی تنشان کنی، توپ را بیندازی جلوی پایشان و ببینی چه گُلی به سرت می زنند. برو؛ برو هر وقت پدر شدی برگرد.
و رفت.
رفت تا شاید گوشی پیدا کند برای شنیدن دردهایش و یا زبانی که همدردانه حرف هایی بزند که گوشش انتظار آن را داشت.
رفت، درحالی که می خواستم به او بگویم رفیق باز شدنِ یک بچه، نتیجه ی خانواده ی ناسالمی است که در آن بزرگ شده. منظورم از ناسالم هم اعتیاد، طلاق، فقر و چیزهایی از این دست نبود. منظورم روابط ناسالم و نابالغ بود. صمیمیتی که گم شده، عشقی که پنهان مانده، دوست داشتنی که ابراز نشده، تحسینی که از آن غفلت شده، تنبیهی که به موقع و به شیوه ی درست اعمال نشده، احساسی که سرکوب شده، دستی که برای کمک کردن دراز نشده، پایی که همراهی نکرده، لبخندی که سر بزنگاه دلی را قرص نکرده، اشکی که به وقت غمخواری سرازیر نشده، آغوشی که برای بغل گرفتن تمامِ کسی باز نشده و ... .
می خواستم به او بگویم دوستانِ زمانِ بیست سالگی را، خانواده _با تربیت کردن_ در هفت سالِ اولِ زندگی تعیین می کند.
می خواستم بگویم که این خانواده است که _نه چندان غیرمستقیم_ دوستانِ فرزندشان را تعیین می کند و این دوستانِ او هستند که شاید کمی مستقیم تر با تاثیری که روی افکار و رشدِ او می گذارند، خانواده ی انتخابی آینده اش را رقم می زنند؛ همان خانواده ای که قرار است نسل بعد را پرورش داده و ازقضا اثری هم بر انتخاب دوستانِ آن نسل داشته باشد و این چرخه بی آنکه حواسمان باشد ادامه پیدا می کند.
چه نهادی است خانواده و چه نقشی دارد آموزش!
ناخواسته به یاد طنز تلخی از "استیو تولتز" در کتاب "جزء از کل" افتادم:
"خنده داره که برای دکتر و وکیل شدن باید آموزش ببینی ولی برای پدر و مادر شدن، نه! هر هالویی می تونه پدر و مادر بشه، حتی لازم نیست تو یه سمینار یک روزه شرکت کنه."
اما خوب شد رفت، قبل از اینکه این ها را بشنود. شاید حق داشت، شاید همه ی آنچه را که در چنته داشت برای تربیت فرزندش رو کرده بود. و شاید نمی شد او را بابت آنچه که نمی دانست و نمی توانست سرزنش کرد.
اما برای ما شرایط کمی فرق می کند!
علم، تکنولوژی و همین اینترنت این قدر آموزش را سهل کرده که نسل آینده بی تردید این اجازه را به خود می دهد که _علی رغم تمام مشکلاتِ موجود_ برای هرگونه کوتاهی، انگشتِ اتهامش را سمتِ ما بگیرد.
چشمانم را بستم و برای سنگینیِ مسئولیتی که در آینده داشتم به خود لرزیدم.