بارها گفته ام و بار دگر میگویم ، رفیق خوب چیزیست که همه لازم دارند ، رفیق خوب از نظر بنده به دو قسمت تقسیم میشود ، یکی از جنس کاغذ ،دیگری از جنس گِل ، کاغذ یعنی صفحات یک کتاب ، گِل هم آدم های بی شماری که در جای جای کره ی خاکی ول معطل هستند و منتظر یک اشاره از جانب شما برای شروع یک رفاقت پر و پیمان ، البته به خواننده ای برنخورد،امروز روز در جمیع جهات اکثریت ما اندکی در زندگی شخصی و حتی جامعه ول معطل هستیم و این را به حساب توهین خدای نکرده نگذارید.
اما با من به عالم ماقبل با سوادی و مابعد السوادی همراه باشید تا ببینید، آشنایی من با این یار مهربان چگونه رقم خورد .آیا هیچ یک از شما اولین کتابی که خوانده اید را به یاد دارید؟
فی الواقع بنده تا قبل از رفتن به دبستان ،هیچ گونه آشنایی با کتاب نداشتم ،نه تنها آشنایی خالی،هیچ گونه رغبت و علاقه ای برای وارسی کتاب و دفتر برادرانم نداشتم ، اصلا هر چقدر فکر میکنم شب های امتحان دوران دبستانشان را در خاطرم ندارم . صبح تا شب عروسک بازی، خاله بازی ، تماشای کارتون و...، تا قبل از رفتن به مدرسه ، حتی با کتاب قصه ها هم دیداری شکل نگرفته بود . دنیای قصه ها ما با داستان تکراری سیندرلا اما با شاخ و برگهای متفاوت ترسیم میشد . سیندرلایی که در خیال من ، آن وقت ها روی شاخه ی درخت سِدر انتهای کوچه ی، خانه بچگی هایم مینشست و پرنده ای از طرف فرشته ی مهربان برای او غذاهای خوشمزه ، از شیر مرغ تا جان آدمیزاد مهیا میکرد. یا داستان های ملانصرالدین ، به جز این چیزی در چنته نداشتند که بچه های بزرگتر فامیل برایمان تعریف کنند . ما هم هیچ وقت از شنیدن آن داستان ها خسته نمیشدیم ، قطعا این ژن خستگی ناپذیر در خواندن و تماشای داستان های تکراری هنوز به قوت خودش باقیست، اگر به قول جوانکان امروز فکت میخواهید ؟ تماشای سریال های تکراری از شبکه ی آی فیلم خود گویای ژن برتر ما در این زمینه میباشد .
باری چندی نگذشت که رسیدم به سن اجباری، باید خواب خوش نوشین بامداد را رها میکردم و در صف صبحگاه مدرسه حاضری میزدم . رفتن به مدرسه هم نوعی اجباری محسوب میشود. برای من که تا آن زمان سوادی نداشتم ، تنها جذابیت کتاب ها تصاویر درونشان بود . و با آموزش الفبا ، هر چقدر روخوانی برایم آسان بود، املا معضل بزرگ و اشک آور سال اول بود .
زمانی که خانم معلم تصمیم گرفت کتابخانه ی کوچک کلاس را افتتاح کند. هر دانش آموزی اجازه داشت یک کتاب را به امانت بردارد، در خانه بخواند و روز بعد برگرداند. تنها چیزی که از کتاب در خاطرم مانده ،اینکه داستان اولین کتاب قصه ای که خواندم در مورد گنجشک بود ، البته گنجشکک اشی مشی نه، گنجشک مزبور از شهرت عامی برخوردار نبود و فقط در همان کتاب قصه سرنوشت خود را دنبال میکرد . یادم هست که دیگر هیچ کتابی از کتابخانه نگرفتم و طی همین مرحله ی امانت گرفتن کتاب داستان ، یک جنجال مختصری و ناراحتی از خانم معلم نسبت به من شکل گرفت و بنده یکی از بچه های بزرگ فامیل را برای واسطه فرستادم که قائله را ختم به خیر کند . هر چقدر فکر میکنم یادم نیست جریان از چه قرار بود .
بگذریم ، بعد از اتمام سال اول دبستان که ساکن ابوظبی بودیم ، برای گذراندن تابستان به العین و نزد پدر برگشتیم . در محله ی جدیدی که ساکن بودیم خانه ی یکی از اقوام هم با کمی فاصله از ما قرار داشت، هر شب به اتفاق مادر،خواهر و برادرانم برای شب نشینی خانه ی ایشان میرفتیم . از قضا بچه های این قوم و خویش ما از ایران آمده بودند با کوله باری از کتاب های قصه کودک و نوجوان ،که این خبر مسرت بخشی بود و گل از گل بنده شکفت .
هر شب چند کتاب قصه میخواندم ، داستان هابیل و قابیل را اولین بار آنجا خواندم ،جک و لوبیای سحر آمیز ، بند انگشتی، از میان آن همه کتابی که آن تابستان خواندم فقط همین سه کتاب خاطرم هست.نمیدانم ظرف چند شب همه ی کتاب ها را خواندم و بلافاصله بعد از خواندن دوباره از نو خواندم 😐 . راستی شاهکار قصه های شبانه یعنی شنگول ، منگول و حبه ی انگور را فکر کنم اولین بار در مدرسه شنیدم تا اینکه بعد ها این افتخار را داشتم ؛ تصویری با بزبز قندی و سه بره ی وروجکش آشنا شوم.
بالاخره تابستان تمام شد و این بار برای سال تحصیلی جدید،رهسپار شهر دیگری شدیم . بالاخره سال دوم گرد و خاک بی سوادی را تکانده بودیم و بلد بودیم بخوانیم و بنویسیم و از آب و گِل درآمده بودیم . درسهایم خوب نسبت به سال اول،پیشرفت چشمگیری داشت ، از آنجایی که از فاتحان قلب معلم مهربانم بود ، و همیشه هدیه هایی هر چند کوچک و بزرگ تقدیمم میشد ،یکی از هدیه هایی که گرفتم یک کتاب قصه بود . این اولین کتابی بود که برای خودم بود . مال خود من و حس میکردم با داشتن یک کتاب قصه از کلاس بالایی برخوردار شده ام. کتاب قصه ای که هدیه گرفتم ، داستان یک خرس مهربان در جنگل بود، خرسی که عاشق گرمای خورشید بود و در یک تصمیم انتحاری دست به سرقت خورشید زد و او را به خانه آورد. با این عمل از جانب خرس عاشقانه و از دید مابقی حیوانات جنگل ظالمانه، بعد از ربودن خورشید توسط خرس ، جنگل در تاریکی و سرما فرو رفت . چشم چشم را نمیدید و حیوانات در وحشت و سرما به دنبال علت گمشدن خورشید یا تاریکی و سرما بودن، اواسط داستان از خاطرم رفته اما یادم هست که خرس مهربان ما متوجه اشتباهش میشود و خورشید را به آسمان برمیگرداند تا همه از بودن آفتاب در آسمان لذت ببرند .
به مرور زمان خواهر و برادرانم نیز از کتابخانه ی کلاسشان، کتاب امانت میگرفتند و نوبتی کتاب ها را میخواندیم ، معمولا همه ی کتاب ها قصه های کودک و نوجوان یا اشعار کودکانه بود ، اما برادر دهه شصتی ،ما را با رمان های نوجوان چه ایرانی و چه خارجی مانند رمان های ژول ورن، هزار ویک شب و کتاب های تاریخی جالب تری آشنا کرد .
داستان های هزار و یک شب را خاطرم هست ، از ادبیات متفاوتی نسبت به کتاب های مدرسه یا دیگر کتاب داستان ها برخوردار بود . معمولا هم با اسامی شخصیت های داستان ها مشکل داشتیم ، یا مثلا خاطرم هست ، یکی از داستان های طولانی کتاب ، داستان شخصیتی بنام غریب بود که برای زندگی پر پول و عشق و جاه و جلال چه راه هایی را درنوردید و چه نبردهایی را پشت سر نگذاشت ،اما اینکه سه بار عاشق شد در کَت بنده نمی رفت و از کودکی سخت به این باور داشتم که خدا یکی ، یار یکی ...
حتی یکی از ناخوانا ترین و غیرقابل پذیرش ترین موضوع داستان نام یکی از شاهدخت های آن روزگار بود ، دختر زیبایی که شهرزاد توصیفش را کرده بود ، جهانشاه نام داشت و این برای بنده بسی خنده دار و عجیب بود . چون عموی بنده نیز هم نام ایشان بود ، یا پدربزرگ من اشتباه کرده بود و نام دختری را برای عمو نهاده ، یا شهرزاد اشتباهی شنیده و نام آن دختر چیز دیگری بوده ...
یادش بخیر ... اصلا دیدن نام عمو شبیه شوک فرهنگی بود ، جالب است که نام عموی کوچکم را نیز در کتاب درسی تاریخ و هم نام یکی از پادشاهان سلجوقی یافتم و به نظرم شوخی بچه های فامیل با این اسم ، عمل شایسته ای نبود ، چقدر هم بنده ساده بودم که برای چنین موضوع بی اهمیتی حرص می خوردم .
اما کتاب دیگری که جز خاطرات ماندگار من و خواهر برادرانم هست ، رمانی بنام شاهاز بز جادویی بود . رمانی مخصوص نوجوانان، داستان پیرمردی بنام (کَل علی ) که آن اوایل بخاطر نبود فتحه به جز برادر ارشد که کتاب متعلق به او بود ، ما چهار نفر سر کَل و کِل و کُل این پیرمرد مانده بودیم که چگونه نامش را بخوانیم . و هر کدام طرز خواندن دیگری را سوژه میکردیم تا پسر ارشد بعد مدتی متوجه جنگ درون خانوادگی ما بخاطر پیرمرد قصه شد و با یک فتحه ، شیرفهممان کرد.
القصه داستان کل علی از این قرار بود که این پیرمرد دوست داشتنی، از دار دنیا فقط یک بز داشت که نامش را شاهاز گذاشته بود ، به گمانم در خود کتاب کل علی شاهاز را به معنی شاه بز ها نام نهاده بود . قصه به دوران قبل از انقلاب برمیگشت اگر درست خاطرم مانده باشد و اینکه این بز با تمام بزهای آن روستا فرق اساسی داشت ، فرقی که به مرور اهالی ده و خود کل علی متوجه شدند ، شاهاز به هر بزی که حمله میکرد و شاخ میزد ، آن بز ، شیری که در بدنش بود ، دو برابر میشد ، همین آغاز مسیر شهرت شاهاز و دردسرهای کل علی شد و روزگار پیرمرد را دچار حواشی و دل شکستگی کرد .
اندک اندک که به صورت رسمی وارد دنیای نوجوانی شدیم و دیگر بزبز قندی و سیندرلا و سفید برفی و... محلی از اعراب نداشتند، بازار رمان های عاشقانه ی ایرانی میان بچه های دبیرستان داغ بود . رمان های میم مودب پور ، فهیمه رحیمی ، رویا خسرو نجدی و... جز نویسندگانی بودند که طرفداران پر و پاقرصی داشتند ، شروع هر کتاب و داستان عاشقانه اش علاوه بر غش و ضعف هایی که برای شخصیت های داستان به همراه داشت، کلی آب دیده و سوز دل ، نصیب این دل وامانده میکرد . چه افسردگی های هفتگی بعد از خواندن رمان ها به جانمان مینشست و تا رمان بعدی به دستمان برسد ، سر از پا نمی شناختیم ، جالب اینکه شعرها و گاهی دیالوگ های رمان ها را گوشه ی دفتر می نوشتیم، به شخصه بیشترین رمانی که آن سالها دوستش داشتم بیشتر از همه ی رمان های عاشقانه ایرانی و کلا تا مدت ها از فکر شخصیت مرد قصه بیرون نیامدم ، رمانی از رویا خسرو نجدی بود . داستانی که با پایانی تلخ تمام شد اما مرد قصه همیشه برایم عزیز و دست نیافتنی ماند ، اینکه در تمام لحظاتی که مرد عاشق پیشه ی ما جفا دید و خیانت و سکوت کرد و من پا به پای اشک های او ، عجز او ، چه اشک ها ریختم بماند ، اینکه تا چند سال انتخاب اول و آخرم چنین مردی بود ، با همین کاریزما و تیپ و شخصیت هم جای خود ، آن وقت ها هر چقدر برای بقیه توضیح میدادم چنین مردی چقدر جذاب است و با این مشخصات ، برای همه ی اینقدر جذاب نبود که برای من ، آنقدری که بنده مدهوش شخصیت مرد قصه شدم ، دیگران نشدند ، به هر حال سلیقه است و تفاوت های همیشگی ، نکته ی مهم این بود ، این رمان ، اولین رمانی بود که داستانش خیانت معشوق به عاشق بود و من اینقدری رمان ندیده و نخوانده بودم که فکر میکردم اولین نویسنده ای که رمان عاشقانه با محور خیانت نوشته ، آن هم خیانت یک زن ، رویا خسرو نجدی است ، بالاخره نوجوانی بود و سادگی و ساده انگاری ها... تا بعدها که با رمان هایی چون مادام بواری ، ربکا و ... مواجه شدم و دیدم این قصه سر دراز دارد.
بالاخره شرایط آن وقت ها طوری نبود که به همه نوع کتابی دسترسی داشته باشم یا شهر چندین کتاب خانه ی درست و حسابی داشته باشد ، همین تعداد رمان عاشقانه هم معمولا بین بچه ها دست به دست میشد و بیشتر کسانی که به رمان علاقه مند بودن ، قرض میگرفتند نه همه ی بچه ها ....داستان های کتاب درسی ادبیات را که از بر بودم ، عشق من به درس تاریخ هم ، بخشی از آن بر میگشت به قصه بودن تاریخ ، از نظر من تاریخ شبیه داستان بلندی بود که فصل های تمام نشدنی داشت و من هم هیچ وقت از داستان هایش سیر نمیشدم ، بعد از آمدن به ایران ، دوران نوجوانی آنطور که باید دسترسی به هر کتابی نداشتم . چون تا سالهای قبلش در مدارس ایرانی امارات ، هر کلاسی کتابخانه داشت ، مثلا داستان های شاهنامه را من همان دوران خواندم یا فروغ فرخ زاد را اولین بار با کتاب شعری که یکی از بچه ها آورده بود ، شناختم، اما اینجا از این خبرها نبود ...
خلاصه گذشت تا سال آخر دبیرستان که ظاهرا دسترسی ما به کتاب خانه مدرسه آسان گشت و چرخی در کتابخانه زدیم ، شازده کوچولو را برداشتم و به سمت خانه رهسپار شدم ، بعد سالها مواجهه دوباره با رمانی خارجی ، البته بعد از شازده کوچولو کتابی در حوزه ی روانشناسی از باربارا دی آنجلیس برداشتم ، خوب آن موقع این شخصیت را نمیشناختم و فقط بخاطر علاقه به درس روانشناسی ،کتاب را انتخاب کردم، بعد مطالعه ی کتاب و تجربه ی مراجعان باربارا ، تازه دو هزاری ام افتاد که ای دل غافل ، واقعا زهرا خانم در چه فکریه ؟ جهان پر از پلشتیه ...
یعنی تمام تصوراتی که از خانواده ی غربی ، جامعه ی غربی داشتم ، به یکباره فرو ریخت ، حس کسی را داشتم که به او خیانت شده ، بعد ها و داستان های بعدی باعث شد بیشتر و بیشتر به احمق و ساده بودن خودم پی ببرم . مثلا وقتی متوجه شدم برد پیت که زمانی بازیگر مورد علاقه ام بود هنوز با آنجلینا ازدواج نکرده و فرزند اولی که فکر میکردم حاصل ازدواجشان و ثمره ی عشق بوده ، نبوده ، یا اینکه تام کروز از این و آن و جدا شده و حالا با کتی هولمز مزدوج شده و دختر دار شده ولی این ازدواج هم به جدایی انجامید اما شما بخوان ... به پایان آمد این دفتر ، حکایت همچنان باقیست ، واقعا هم برای خارجی ها حکایت همچنان باقیست ، یعنی از این رابطه که خارج شدند و کمی متاسف ، وارد رابطه با شخص دیگری شده و زبان به تحسینش گشوده که ای عزیز وری نایس ...
خلاصه تازه فهمیدیم دنیا ، آن دنیای عشقولانه که فکر میکردیم نیست و برای رابطه ی پیکه و شکیرا هم ضمانتی نیست که دیدید که نبود .
بگذریم ، کم کم که جا افتادیم در حوزه ی پذیرش زشتی های دنیا و بالاخره عبرت دیده شدیم ، کتاب های مختلفی کم کم به دستم رسید، یک روز از اوریانا فالاچی ، نامه ای به آن کودک به دنیا نیامده ، به شخصه دوست نداشتم و حس جالبی برایم نداشت ، یک روز گوسفند نباشیم را ، که نمیدانم نویسنده اش که بود و جز اولین کتاب های روانشناسی بود که بعدها و تا به امروز این سبک روانشناسی را در زندگی دیگران یا فضای مجازی دیدم و این یکی نیز به قوت خودش باقیست.
کم کم رمان های خارجی ، ایرانی از نویسنده های معاصر، کتاب هایی در حوزه روانشناسی یا مذهبی ، کتاب های مختلفی رو خواندم و دیدم ، یا اوایل بیست سالگی ، یادم هست، ملت فاز فلسفه و کتاب های فلسفی گرفته بودن و من هیچ من نگاه ، به نظرم بدون هیچ پیش درآمدی انداختن خودت در مباحثی که درونش نه ظرفیت داری و نه فهم درست ، احتمال این که یک بیشعور تحویل جامعه بدهد ، بسی بالاست .
هنوز کلی کتاب نخوانده دارم اما همین تعداد کمی که خوانده ام مرا مجاب کرده رمان های نویسندگان روسی ، اروپایی و نویسندگان درجه یک معاصر ایران و نویسندگان جهان عرب را بخوانم ، رمان هایی که به پرفروش ترین رمان های نیویورک تایمز معروفند ، معمولا بیشتر جنبه ی سرگرمی داشته اند تا اینکه اثری فاخر و ماندگار شوند.
حقیقتا سلایق و ذائقه ی مخاطب و نگرش او نسبت به وقایع تاثیر بسیار زیادی در لذت بردن ما از داستانی که میخوانیم یا موضوعی که دنبال میکنیم دارد ، مثلا رمان وداع با اسلحه وقتی به دستم رسید از خوشحالی در پوست خود نمی گنجیدم اما پایان رمان و بعد ها فکر کردن به داستان برایم حرف خاصی نداشت ، وداع با اسلحه جز شاهکارهای همینگوی به شمار میرود اما برای من ابدا شاهکار نبود ، معمولا مواجهه ی من با کتاب بهاین صورت است که یا حین خواندن از آن لذت میبرم یا بعد که تمام شد ، متوجه میشوم چه لحظات جذابی را گذرانده ام ، وداع با اسلحه جز کتاب هایی بود که حین خواندن تا یک جایی به شدت مشتاق بودم و جذاب بود اما پایان کتاب و بعدها فکر کردن به داستان ، کتاب را اثری معمولی جلوه داد .
خلاصه اینکه در ویرگول نوشتن از دو چیز بسیار سخت است و از عهده ی من خارج ، یکی کتاب هایی که خواندم و دوم ، فیلم هایی که دیدم ، آنقدر کاربران ویرگول کتاب های بی شماری خوانده اند و فیلم و سریالهای بسیاری دیده اند که بنده نه فرصت کرده ام ببینم یا سلیقه ام نبوده و نه حتی شاید اسمش به گوشم خورده باشد ، فارغ از آن ، نقد یک اثر یا نوشتن راجب آثار بزرگان، کار بسیار دشوار و حساس برانگیزی است که هر قلمی از عهده ی آن برنمی آید ، مخصوصا بیننده و خواننده ی معمولی چون من ... 🙃🌱
غافلگیر کرد.