حالا که انتخابات آمریکا پایان یافته و شرایط تقریبا همانطور که انتظار می‌رفت پیش رفته، می‌توان حاشیه‌هایی در مورد آثار این انتخابات بر آمریکا و ایران نوشت.
ترامپ، کینگ‌میکر جدید جمهوری‌خواهان
در هر ساختار سیاسی، وزن واقعی افراد را نه الزاما جایگاه رسمی آن‌ها، بلکه نفوذ عملی آن‌ها در تعیین سیاست‌ها و چینش بازیگران تعیین می‌کند. کینگ میکر (King Maker) شخصیتی است که فارغ از جایگاه رسمی سیاسی، در صعود و سقوط بازیگران نقشی کلیدی دارد؛ نمونه‌اش در ایران، مرحوم هاشمی رفسنجانی در سال‌های نخست انقلاب اسلامی یا در جریان انتخابات 1392.
رأی هفتاد و چند میلیونی ترامپ (که بالاترین آمار تعداد رأی در تاریخ آمریکاست – بعد از بایدن) نشان داد ترامپ با وجود شکست در انتخابات، از حالا تا اطلاع ثانوی کینگ میکر جدید حزب جمهوری‌خواه است.
این که یک رئیس‌جمهور مستقر عملا بیشترین اثرگذاری را بر رأی‌دهندگان حزب داشته باشد، امری معمول است، اما ترامپ به دلیل ویژگی‌های شخصیتی و به لطف جا انداختن یک روایت ضدساختار، این نفوذ را چند برابر کرده و برای بسیاری از حامیانش به مثابه رهبر یک فرقه (cult leader) شده است. حرفش منطقی باشد یا نه، راست باشد یا دروغ، حامیانش آن را می‌پذیرند.
از حالا نامزدهای مجلس نمایندگان، سنا و فرمانداری‌ها و همینطور رسانه‌های محافظه‌کار اگر می‌خواهند شانسی برای جلب نظر رأی‌دهندگان جمهوری‌خواه داشته باشند، باید با ترامپ بیعت کنند و دستبوس (kiss his ring) او باشند. و همین یک دلیل کافی است تا بسیاری از جمهوری‌خواهان با وجود آنکه در محافل خصوصی به شکست ترامپ اذعان دارند، در مواضع رسمی در صحت نتایج تشکیک کرده و همسو با ترامپ موضع بگیرند.
ترامپ رئیس‌جمهور بماند (که بسیار بسیار بعید است) یا بالأخره کاخ سفید را ترک کند، دستکم در چند سال آینده نقشی کلیدی در تعیین سیاست‌های حزب جمهوری‌خواه خواهد داشت.
روایت ضدساختار؛ رئیس‌جمهوری که باختانده شد
ترامپ از همان سال 2015 که اعلام نامزدی کرد، همواره یک روایت قالب را پیش برده و آن را بین طرفدارانش جا انداخته است؛ «ترامپ بر ساختار شوریده و دولت پنهان در پی برانداختن اوست.»
تلاش‌های این روزهای ترامپ برای زیر سوال بردن نتیجه انتخابات به احتمال قریب به یقین نتیجه نهایی را تغییر نمی‌دهد، اما از همین حالا توانسته روایت ضدساختاری را به طرفدارانش بقبولاند: اینکه دولت پنهان، رسانه‌ها و حتی شرکت‌های داروسازی ترامپ شورشی را بر زمین زدند.
ترامپ نهایتا می‌تواند در حالی کاخ سفید را ترک کند که دستکم در ذهن حامیانش فرد پیروز انتخابات و یک شورشی است که حقش را خورده‌اند. این روایت در سال‌های آینده برای خاندان ترامپ منافع بسیاری به همراه خواهد داشت و در مقابل بایدن را به رئیس‌جمهوری بدل می‌کند که دستکم در میان نیمی از جامعه آمریکا فاقد مشروعیت است.
چشم‌انداز مذاکرات ایران و آمریکا
با آمدن بایدن چشم‌انداز احیای مذاکرات ایران و آمریکا (در حاشیه گفت‌وگوهای برجامی) پررنگ شده است. اما نتیجه انتخابات در سنا، تجربیات گذشته و واقعیات میدانی چنین گفت‌وگوهایی را با چالش‌هایی روبرو می‌کند.
اول- سنا و دو قطبی سیاسی:
دموکرات‌ها امیدوار بودند این بار در سنا اکثریت را به دست بیاورند. این اتفاق نیافتاد و هرچند آن‌ها هنوز هم امید دارند که در دور دوم انتخابات بر سر دو کرسی جورجیا به پیروزی برسند و موازنه قدرت در سنا را به نفع خودشان تغییر دهند، اما ظاهرا بخت جمهوری‌خواهان برای حفظ اکثریت در سنا بیشتر است.
اوباما در حالی برجام را اجرایی کرد که این توافق به دلیل عدم تأیید در سنا و خودداری کاخ سفید از جلب رضایت جمهوری‌خواهان، در آمریکا عملا پروژه‌ای تک‌حزبی بود؛ دستاورد دیپلماتیک حزب دموکرات که جمهوری‌خواهان از همان ابتدا می‌گفتند آن را قبول ندارند و در اولین فرصت تخریبش می‌کنند.
حالا با داشتن این تجربه، به نظر می‌رسد اجرای پایدار برجام و هرگونه توافق دیگری با آمریکا، دستکم نیازمند رسیدن به یک اجماع دو حزبی در آمریکا یا تأیید توافق در سناست (روشن است که حتی چنین اجماعی هم ریسک نقض آن از سوی آمریکا را به صفر نمی‌رساند).
این در حالی است که دستکم فعلا جمهوری‌خواهان اکثریت سنا را در اختیار دارند و ضمنا عرصه سیاسی آمریکا به مراتب دوقطبی‌تر از سال 2016 است. همین موضوع هرگونه مذاکره و توافق با آمریکا را بسیار دشوار می‌کند.
دوم- تغییر واقعیات میدانی:
تقریبا پنج سال از اجرای نیم‌بند برجام گذشته و در این مدت به واسطه رفتارهای دولت ترامپ و همینطور گذشت زمان، واقعیات میدانی تغییر کرده است.
ترامپ ده‌ها تحریم تازه علیه ایران وضع کرده است، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را ترور کرده است و ضمنا بسیاری از تحریم‌هایی که در زمان اوباما در قالب فرمان اجرایی اعمال می‌شد، حالا به قانون مصوب کنگره بدل شده است.
در مقابل، برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران از لحاظ کیفی پیشرفت قابل‌توجهی کرده است، میزان ذخایر اورانیوم ایران چندین برابر مقرر در برجام شده است، تحریم‌های تسلیحاتی لغو شده، تا لغو تحریم موشکی تنها سه سال باقی مانده، دولت کنونی ماه‌های پایانی خود را می‌گذراند و بی‌اعتمادی ساختاری به آمریکا بیش از پیش تعمیق شده است.
در منطقه هم روابط اسرائیل با اعراب آشکار شده و ضمنا بلوک تحت رهبری عربستان و امارات این بار به صراحت اعلام کرده مانع از توافقی می‌شود که نظرات کشورهای منطقه در آن اعمال نشده باشد.
هریک از این مؤلفه‌ها بازگشت بی‌قید و شرط و مستقیم به برجام را با پیچیدگی روبرو خواهد کرد. در اولین گام، احتمالا خواسته ایران لغو تمام تحریم‌هایی باشد که در دوران ترامپ وضع شده و همینطور لغو تروریستی خواندن سپاه پاسداران. همین یک مورد، با توجه به اکثریت جمهوری‌خواهان در سنا و تبدیل فرامین تحریمی به قوانین کنگره، امری بسیار دشوار خواهد بود، خصوصا آنکه احتمالا ایران این بار زیر بار تعلیق موقت تحریم‌ها نرود.
سوم- احتمال تلاش برای بسط دامنه گفت‌وگو:
برجام عامدانه صرفا بر مسئله هسته‌ای متمرکز بود، اما نزدیک بودن لغو تحریم‌های موشکی و گسترش نفوذ منطقه‌ای ایران در چهار سال گذشته موجب شده تا بایدن حتی در جریان رقابت‌های انتخاباتی از لزوم گفت‌وگو با ایران در خصوص موضوعات غیرهسته‌ای صحبت کند. بر خلاف دوران ترامپ، این بار اروپایی‌ها نیز با آمریکا همراه خواهند بود.
همین چشم‌انداز به تنهایی می‌تواند میل به گفت‌وگو را از جانب ایران کاهش دهد، چراکه از دید برخی بازیگران شروع مذاکرات برجامی مقدمه‌ای برای گفت‌وگوهای منطقه‌ای و موشکی است؛ گفت‌وگوهایی که احتمالا هدف آن‌ها انعقاد یک پیمان کنترل تسلیحاتی و توافقنامه‌های منع تجاوز باشد.
یک مؤلفه مثبت- همزمانی دولت‌های جدید ایران و آمریکا
از سال 1989 به این سو، هیچ‌وقت دوره نخست دو رئیس‌جمهور در ایران و آمریکا با یکدیگر همزمان نبوده است. همین مورد باعث شده تا احتمال پایداری توافقات دوجانبه بین دولت‌ها کمرنگ شود، چراکه به محض پا گرفتن توافقی، دولت در یکی از دو کشور تغییر کرده و مذاکره‌کنندگان و سیاست‌های تازه‌ای روی کار آمده است.
از بهار 1400، دو دولت در ایران و آمریکا روی کار خواهند بود که به صورت بالقوه (و اگر تک‌دوره‌ای نشوند) حدود هشت سال برای کار با یکدیگر زمان خواهند داشت. برای یک مذاکره پایدار، چنین چشم‌اندازی مؤلفه‌ای مثبت به نظر می‌رسد.
یک مؤلفه منفی- احتمال سیاست زمین سوخته ترامپ
نتانیاهو و هم‌پیمانان او در آمریکا، دولت ترامپ را پنجره‌ای در حال بسته شدن می‌بینند که تنها چند هفته تا پایان فرصت استفاده از آن باقی مانده است. تردیدی وجود ندارد که این گروه، همانطور که خودشان هم اعلام کرده‌اند، تمام تلاششان را صرف آن خواهند کرد تا در مدت باقی‌مانده از دولت ترامپ، به هر نحو ممکن احیای مذاکرات آمریکا و ایران و بازگشت دولت بایدن به برجام را دشوارتر کنند.
خبری که در روزهای اخیر منتشر شده مبنی بر به راه انداختن «سیلاب» تحریمی، بخشی از سیاست «دیوار تحریم» است که از سوی بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها (FDD) پیگیری شده است. در این چارچوب، آمریکا در روزهای باقی‌مانده از دولت ترامپ آنقدر تحریم علیه ایران اعمال خواهد کرد (احتمالا از سازمان بورس گرفته تا شرکت‌های خودروسازی، فولادی و پالایشگاهی) که بایدن اگر هم بخواهد نتواند به سادگی این تحریم‌ها را (که به بهانه‌های غیرهسته‌ای وضع شده) لغو کند.
سناریوی بدبینانه‌تری هم وجود دارد که تغییرات اخیر در پنتاگون و آرایش نظامی آمریکا در منطقه به آن دامن زده است: اینکه در چند هفته باقی‌مانده، ترامپ آمریکا را وارد یک درگیری محدود با ایران کرده و دستکم زیرساخت‌های هسته‌ای ایران را تخریب کند. هدف از این اقدام اولا به حداقل رساندن احیای برجام و ثانیا به صفر رساندن اهرم فشار ایران در مذاکرات آینده در مقابل آمریکایی خواهد بود که به لطف فشار حداکثری برای خود اهرم فشار سنگینی ایجاد کرده است.
شخصا این سناریو را منتفی نمی‌دانم، اما یک مؤلفه مثبت هم وجود دارد و آن اینکه یکی از افرادی که این هفته به تیم رهبری پنتاگون پیوست، «داگلاس مک‌گرگور» است. مک‌گرگور به شدت ضدجنگ است و بسیاری ورود او به پنتاگون را نه نشانه حرکت به سوی جنگ، بلکه آغازگر تسریع خروج از منطقه می‌دانند.
