کتاب شبهای روشن به نوشته فئودور داستایفسکی، یکی از عجیبترین کتابهایی است که میتوان مطالعه کرد. قصد ندارم تند برخورد کنم اما اگر ما به براداران کارامازوف، جنایت و مکافات یا رنج کشیدگان و خوارشدگان شاهکارهای ادبی داستایفسکی گوئیم، ظلم است که این کتاب هم شاهکار ادبی بنامیم. پس من با مترجم کتاب موافق تر هستم نسبت به سایر دوستان، که این کتاب را میتوان شاعرانهترین کتاب داستایفسکی نامید تا شاهکاری ادبی از سوی او.
اما من نکات جالبی و زیبایی هم در این کتاب دیدم. اول، نام کتاب است که تاریکی و روشنایی همدیگر را در آغوش کشیدهاند.
دوم، راوی داستان است که خود را رویاپرداز معرفی میکند. که تصویر سازی درست و قابل لمسی برای خواننده است تا میزان انزوای راوی را درک کند. سوم، داستان چهار بخش است که هر بخش یک شب است. یعنی درواقع کل داستان در چهار شب اتفاق میافتد که از نظر من، داستایفسکی بهخوبی در مدت زمانی کوتاه و در قالب دیالوگ(نه مستقیم بلکه با گفتوگو) ترسها و نقطههای کور شخصیت هر فرد را نشان میدهد که مهارت نویسندگیاش را میشد در این کتاب احساس کرد.
سوم، شخصیت ناستنکا عاشق دو مرد کاملا متفاوت شد. یکی منفعل و دیگری عملگرا و هر کدام به طور افراطی و این سوال را در خویشتن ایجاد میکند که شاید خود ناستنکا در حال تصمیمگیری بود که بین دو ماهیت متضاد کدام یک را در خود قویتر کند؟
جملهای که بسیار از این کتاب دوست داشتم:
«زمانی که خود ناراحتیم، نسبت به اندوه دیگران حساستر میشویم. عشق در ذات آدمی وجود دارد و هرگز از بین نخواهد رفت.»
نکاتی که در این کتاب دوست نداشتم هم وجود داشت. اول، لحن بسیار احساسی و گاهی مالیخویایی راوی که ما باید رنج خودخواهی دیگران هم بهدوش بکشیم و با پوچی این دنیا سر کنیم. در این باره من بسیار با کامو موافق تر هستم که:
“انسان مردنی است؟ بله، ممکن است. اما بمیریم و مقاومت کنیم و اگر سرنوشت ما نیستی است، کاری کنیم تا نشان دهیم این بیعدالتی است.”
دوم، منفعل بودن راوی نسبت به سرنوشت خویشتن است. ممکن است این کار شاعرانه باشد اما راوی نه شغل مناسبی داشت نه خانه مناسبی و در برابر بیمعرفتی ناستنکا رفتاری منفعلانه از خود نشان داد؛ زندگی خود را به رویاپردازی خلاصه کرده و جهان را پوچ میشمرد و با زمان خود به بی مسئولانهترین شکل ممکن رفتار کرد که برای من بسیار ناخوشایند بود و بیشتر از آنکه حس همدردی را در من صدا کند، احساس دلسوزی از ترحم و عصبانیت رو صدا کرد.
سوم، داستان قابل پیشبینی بود.
بهطور کلی اگر بخواهیم داستایفسکی و آثارش را بشناسیم به نظر نمیآید مطالعه این کتاب به ما کمکی کند زیرا داستایفسکی در جوانی این کتاب را نوشتهاست و جز اولین کتابهای اوست.
اما اگر بخواهیم رمانی بخوانیم که ما را از فضایی که هستیم کمی دورتر کند انتخاب مناسبی است. با این حال اگر دنبال رمانی پیچیده با خط داستانیای غیر قابل پیشبینی هستید توصیه نمیکنم.
متشکرم از وقت شما.