هوش مصنوعی در لایحه‌نویسی کجا به کار وکیل می‌آید و کجا اعتبار او را به خطر می‌اندازد؟ روش گام‌به‌گام، راستی‌آزمایی استنادها و خطاهای رایج.
پرونده روی میز است، دادخواست طرف مقابل خوانده شده و لایحه‌ی دفاعیه هنوز در ذهن شاکله کامل نگرفته است. این صحنه برای هر وکیلی آشناست. حالا ابزاری در دسترس است که در چند ثانیه چند صفحه متنی روان و تخصصی می‌نویسد. پرسش درست این نیست که آیا باید از آن استفاده کرد. پرسش این است که کدام بخش‌های لایحه را می‌شود به آن سپرد و کدام بخش‌ها، اگر سپرده شود، به قیمت اعتبار و خطای فاحش وکیل تمام می‌شود.
لایحه یک متن استدلالی است، نه گزارش صرف ؛
لایحه‌ی دفاعیه برای متقاعد کردن یک خواننده‌ی مشخص نوشته می‌شود: قاضی‌ای که روزانه ده‌ها پرونده می‌خواند و حوصله‌ی مقدمه‌چینی ندارد. هوش مصنوعی در ساختن متنی منظم، یکدست و بی‌غلط توانایی بالایی دارد، اما لایحه فقط به زبان سلیس و خوب وابسته نیست. به این بستگی دارد که کدام واقعیت را برجسته کنید، کدام ایراد را مقدم بدانید و کدام ادعای طرف مقابل را بی‌پاسخ بگذارید. این‌ها قضاوت است، نه نگارش، و قضاوت را نمی‌شود به سهولت واگذار کرد.
پیش از نوشتن، تحلیل و مداقه کنید ؛
بهترین استفاده از هوش مصنوعی در لایحه و دادخواست نویسی پیش از نوشتن لایحه است. وقایع پرونده را به ترتیب زمانی و بدون نام و مشخصات هویتی وارد کنید و از ابزار بخواهید تناقض‌های ادعای طرف مقابل را پیدا کند، تاریخ‌هایی را که با هم نمی‌خوانند نشان دهد و فهرستی از ایرادات شکلی محتمل بدهد: صلاحیت، سمت، ذی‌نفع بودن، مرور زمان، ابهام در خواسته. بسیاری از وکلا این مرحله را در ذهن انجام می‌دهند و وقتی وقت کم است از آن گذر میکنند . ابزار هوشمند در این مرحله مثل همکاری است که پرسش‌ها را روبه‌روی شما می‌گذارد، و هر پرسشی که از قلم افتاده بود، یک روزنه احتمالی در جزییات تعین کننده لایحه است.
نحوه‌ی ورودی و درخواست مهم‌تر از خودِ ابزار است ؛
دستور «یک لایحه‌ی دفاعیه برای این پرونده بنویس» متنی قالبی و بی‌خاصیت تحویل می‌دهد. دستور بهتر چیزی شبیه این است: «در نقش وکیل خوانده، ایرادات شکلی ممکن را به ترتیب اهمیت فهرست کن و برای هر کدام بگو چه سندی آن را تقویت می‌کند.» هر چه دستور به تصمیم حرفه‌ای نزدیک‌تر باشد و از تولید انبوه متن دورتر، خروجی به کار واقعی نزدیک‌تر می‌شود.
اسکلت لایحه و ترتیب استناد و استدلال ؛
ترتیب لایحه خودش یک استدلال است. معمولاً خلاصه ی وقایع می‌آید، بعد ایرادات شکلی، سپس دفاع ماهوی و در پایان دلایل و خواسته. هوش مصنوعی می‌تواند دو یا سه چینش مختلف پیشنهاد دهد تا ببینید کدام یک قوی‌ترین نکته را در ابتدای متن می‌نشاند. فقط یک مراقبت لازم است: ابزارها به‌طور پیش‌فرض متنی «متوازن» می‌چینند، در حالی که لایحه‌ی دفاعیه متوازن نیست و نباید باشد. لایحه طرف موکل را می‌گیرد.
ویراستاری زبان و سند ، بهترین کار ابزار؛
لایحه‌ی پرتکرار اعتبار خودش را میکاهد. اینجا هوش مصنوعی در نقش ویراستاری خستگی‌ناپذیر ظاهر می‌شود: جمله‌های تکراری را حذف می‌کند، لحن را نسبت به دادگاه محترمانه و یکدست نگه می‌دارد، جمله‌های چندطبقه را کوتاه می‌کند و لحن اتهام را به لحن استدلال برمی‌گرداند. نسخه‌ی ویرایش‌شده را حتماً با دادخواست و ضمایم تطبیق دهید، چون ابزارهای نگارش گاهی نام اشخاص، تاریخ‌ها یا مبلغ‌ها را بی‌صدا تغییر می‌دهند.
ابزار عمومی یا ابزار تخصصی در کارهای حقوقی ؟
ابزارهای عمومی گفت‌وگو فارسی را خوب می‌فهمند، اما با ادبیات حقوقی ایران که پر از ارجاع به مواد، تبصره‌ها و اصلاحیه‌هاست، آشنایی سطحی دارند. به همین دلیل دستیارهایی ویژه‌ی وکلای ایرانی ساخته شده‌اند؛ وکیل‌دیجی یکی از آن‌هاست و بر پایه‌ی متون و ساختار حقوقی ایران و دسترسی ساده و بهینه حتی با اینترنت داخلی و ملی کار می‌کند. هر ابزاری را که انتخاب کنید، یک محک ساده دارد: از آن بخواهید ماده‌ای را با شماره و متن کامل بیاورد، و بعد با منبع رسمی مقایسه کنید. ابزاری که این آزمون را قبول نمی‌شود، برای لایحه هم قابل اتکا نیست.
چهار کاری که یحتمل نباید تماما به هوش مصنوعی سپرد ؛
نخست، استناد. ابزارهای زبانی ممکن است شماره‌ی ماده را درست بنویسند و مضمونش را غلط، یا ماده‌ای بسازند که هرگز تصویب نشده است. در نظامی که قوانین پیوسته اصلاح می‌شوند و مواد نسخ می‌شوند، این خطر دوچندان است. برای هر ماده، تبصره، شماره‌ی دادنامه و رأی وحدت رویه‌ای که وارد لایحه می‌شود، سه پرسش را بپرسید: آیا وجود دارد؟ آیا هنوز معتبر است و اصلاح نشده؟ آیا مفهومش همان است که ابزار نوشته؟ پاسخ هر سه را باید از منبع رسمی بگیرید.
دوم، راهبرد. اینکه بخشی از ادعای طرف مقابل را به‌طور ضمنی بپذیرید تا بخش مهم‌تر را نجات دهید، تصمیمی است که از شناخت شما از شعبه، مزاج پرونده و منافع موکل می‌آید. ابزار هیچ‌کدام را نمی‌داند نخواهد دانست.
سوم، ارزیابی دلایل. هوش مصنوعی دلیلی را که شما به او نداده‌اید نمی‌بیند. اینکه کدام سند در دادگاه قابل استناد است، کدام شاهد را باید معرفی کرد و کدام دلیل آن قدر ضعیف است که ذکرش به زیان موکل تمام می‌شود، داوری حرفه‌ای شماست.
چهارم، اطلاعات محرمانه. نام موکل، کد ملی، نشانی و جزئیات قراردادها نباید در ابزار عمومی وارد شود. آنچه وارد می‌کنید بی‌نام و بی‌نشان باشد: «خواهان»، «خوانده»، «ملک موضوع دعوا». تعهد حفظ اسرار حرفه‌ای با بهتر شدن ابزار کم نمی‌شود.
روش پنج مرحله‌ای و مهم ؛
مرحله‌ی اول، وقایع بی‌نام را به ترتیب زمانی بنویسید. مرحله‌ی دوم، ایرادات و تناقض‌ها را با کمک ابزار شناسایی کنید. مرحله‌ی سوم، پیش‌نویس هر بخش را جداگانه بگیرید و نه کل لایحه را یک‌جا، چون هر چه متن بلندتر باشد، احتمال خطا بیشتر است. در همین مرحله کار با دستیار حقوقی فارسی‌محور و کاملا حقوقی مثل وکیل‌دیجی صرفه‌جویی زمانی محسوسی دارد، به شرط آنکه خروجی را مثل نوشته‌ی کارآموزی تازه‌کار بخوانید: با احترام، ولی با مداد قرمز. مرحله‌ی چهارم، همه‌ی استنادها را از منبع رسمی راستی‌آزمایی کنید. مرحله‌ی پنجم، بازنویسی نهایی را خودتان و با حواس و نگاه خودتان انجام دهید. قاضی تفاوت لایحه‌ای را که وکیلش پشتش ایستاده با متنی قالبی و شماتیک حس می‌کند.
اشتباهات بسیار مرسوم ؛
لایحه‌ی بسیار طولانی که نکته‌ی اصلی در آن گم می‌شود. عبارت‌های کلیشه‌ای مثل «مستدعی است» که بی‌دلیل تکرار می‌شوند. ناهماهنگی لایحه با دادخواست یا با لوایح قبلی، که معمولاً از ادغام بی‌دقت پیش‌نویس‌ها می‌آید. لحن قاطعِ بی‌پشتوانه، مثل «بدون تردید» و «قطعاً» برای ادعایی که سند ندارد. و بدتر از همه، ارجاع به رأیی که کسی آن را از منبع رسمی ندیده است.
سخن پایانی
هوش مصنوعی در لایحه نویسی شبیه کارآموزی است که بسیار سریع می‌نویسد، هیچ‌وقت خسته نمی‌شود و گاهی با اطمینان کامل چیزی را اشتباه می‌گوید. کارآموز را باید به کار گرفت، اما امضای پای لایحه مال کسی است که وکالت‌نامه را دارد. هر چه سرعت نگارش بیشتر می‌شود، بهای دقت هم بالاتر می‌رود، چون لایحه‌ای که قاضی در آن ماده‌ای ناموجود
بیابد، همه‌ی دفاع‌های درست دیگرش را هم زیر سؤال می‌برد.
